વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 6.6

સ્વાધ્યાયસંયમાભ્યાં સ દૃશ્યતે પુરુષોત્તમઃ
તત્પ્રાપ્તિકારણં બ્રહ્મ તદ્ એતદ્ ઇતિ પઠ્યતે ॥

સ્વાધ્યાયાદ્ યોગમ્ આસીત યોગાત્ સ્વાધ્યાયમ્ આચરેત્
સ્વાધ્યાયયોગસંપત્ત્યા પરમાત્મા પ્રકાશતે ॥

તદીક્ષણાય સ્વાધ્યાયશ્ ચક્ષુર્ યોગસ્ તથાપરમ્
ન માંસચક્ષુષા દ્રષ્ટું બ્રહ્મભૂતઃ સ શક્યતે ॥

ભગવંસ્ તમ્ અહં યોગં જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છામિ તં વદ
જ્ઞાતે યત્રાખિલાધારં પશ્યેયં પરમેશ્વરમ્ ॥

યથા કેશિધ્વજઃ પ્રાહ ખાણ્ડિક્યાય મહાત્મને
જનકાય પુરા યોગં તથાહં કથયામિ તે ॥

ખાણ્ડિક્યઃ કો ઽભવદ્ બ્રહ્મન્ કો વા કેશિધ્વજો ઽભવત્
કથં તયોશ્ ચ સંવાદો યોગસંબન્ધવાન્ અભૂત્ ॥

ધર્મધ્વજો વૈ જનકસ્ તસ્ય પુત્રો ઽમિતધ્વજઃ
કૃતધ્વજશ્ ચ નામ્નાસીત્ સદાધ્યાત્મરતિર્ નૃપઃ ॥

કૃતધ્વજસ્ય પુત્રો ઽભૂત્ ખ્યાતઃ કેશિધ્વજો દ્વિજ
પુત્રો ઽમિતધ્વજસ્યાપિ ખાણ્ડિક્યજનકો ઽભવત્ ॥

કર્મમાર્ગે ઽતિ ખાણ્ડિક્યઃ પૃથિવ્યામ્ અભવત્ કૃતી
કેશિધ્વજો ઽપ્ય્ અતીવાસીદ્ આત્મવિદ્યાવિશારદઃ ॥

તાવ્ ઉભાવ્ અપિ ચૈવાસ્તાં વિજિગીષૂ પરસ્પરમ્
કેશિધ્વજેન ખાણ્ડિક્યઃ સ્વરાજ્યાદ્ અવરોપિતઃ ॥

પુરોધસા મન્ત્રિભિશ્ ચ સમવેતો ઽલ્પસાધનઃ
રાજ્યાન્ નિરાકૃતઃ સો ઽથ દુર્ગારણ્યચરો ઽભવત્ ॥

ઇયાજ સો ઽપિ સુબહૂન્ યજ્ઞાઞ્ \જ્ઞાનવ્યપાશ્રયઃ
બ્રહ્મવિદ્યામ્ અધિષ્ઠાય તર્તું મૃત્યુમ્ અવિદ્યયા ॥

એકદા વર્તમાનસ્ય યાગે યોગવિદાં વર
ધર્મધેનું જઘાનોગ્રઃ શાર્દૂલો વિજને વને ॥

તતો રાજા હતાં જ્ઞાત્વા ધેનું વ્યાઘ્રેણ ઋત્વિજઃ
પ્રાયશ્ચિત્તં સ પપ્રચ્છ કિમ્ અત્રેતિ વિધીયતે ॥

તે ચોચુર્ ન વયં વિદ્મઃ કશેરુઃ પૃચ્છ્યતામ્ ઇતિ
કશેરુર્ અપિ તેનોક્તસ્ તથેતિ પ્રાહ ભાર્ગવમ્ ॥

શુનકં પૃચ્છ રાજેન્દ્ર નાહં વેદ્મિ સ વેત્સ્યતિ
સ ગત્વા તમ્ અપૃચ્છચ્ ચ સો ઽપ્ય્ આહ શૃણુ યન્ મુને ॥

ન કશેરુર્ ન ચૈવાહં ન ચાન્યઃ સામ્પ્રતં ભુવિ
વેત્ત્ય્ એક એવ ત્વચ્છત્રુઃ ખાણ્ડિક્યો યો જિતસ્ ત્વયા ॥

સ ચાહ તં પ્રયામ્ય્ એષ પ્રષ્ટુમ્ આત્મરિપું મુને
પ્રાપ્ત એવ મયા યજ્ઞો યદિ માં સ હનિષ્યતિ ॥

પ્રાયશ્ચિત્તં સ ચેત્ પૃષ્ટો વદિષ્યતિ રિપુર્ મમ
તતશ્ ચાવિકલો યાગો મુનિશ્રેષ્ઠ ભવિષ્યતિ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા રથમ્ આરુહ્ય કૃષ્ણાજિનધરો નૃપઃ
વનં જગામ યત્રાસ્તે ખાણ્ડિક્યઃ સ મહામતિઃ ॥

તમ્ આયાન્તં સમાલોક્ય ખાણ્ડિક્યો રિપુમ્ આત્મનઃ
પ્રોવાચ ક્રોધતામ્રાક્ષઃ સમારોપિતકાર્મુકઃ ॥

કૃષ્ણાજિનં ત્વં કવચમ્ આબધ્યાસ્માન્ નિહંસ્યસિ
કૃષ્ણાજિનધરે વેત્સિ ન મયિ પ્રહરિષ્યતિ ॥

મૃગાણાં વદ પૃષ્ઠેષુ મૂઢ કૃષ્ણાજિનં ન કિમ્
યેષાં મયા ત્વયા ચોગ્રાઃ પ્રહિતાઃ શિતસાયકાઃ ॥

સ ત્વામ્ અહં હનિષ્યામિ ન મે જીવન્ વિમોક્ષ્યસે
આતતાય્ય્ અસિ દુર્બુદ્ધે મમ રાજ્યહરો રિપુઃ ॥

ખાણ્ડિક્ય સંશયં પ્રષ્ટું ભવન્તમ્ અહમ્ આગતઃ
ન ત્વાં હન્તું વિચાર્યૈતત્ કોપં બાણં વિમુઞ્ચ વા ॥

તતઃ સ મન્ત્રિભિઃ સાર્ધમ્ એકાન્તે સપુરોહિતૈઃ
મન્ત્રયામ્ આસ ખાણ્ડિક્યઃ સર્વૈર્ એવ મહામતિઃ ॥

તમ્ ઊચુર્ મન્ત્રિણો વધ્યો રિપુર્ એષ વશં ગતઃ
હતે તુ પૃથિવી સર્વા તવ વશ્યા ભવિષ્યતિ ॥

ખાણ્ડિક્યશ્ ચાહ તાન્ સર્વાન્ એવમ્ એતન્ ન સંશયઃ
હતે તુ પૃથિવી સર્વા મમ વશ્યા ભવિષ્યતિ ॥

પરલોકજયસ્ તસ્ય પૃથિવી સકલા મમ
ન હન્મિ ચેલ્ લોકજયો મમ ત્વ્ અસ્ય વસુંધરા ॥

નાહં મન્યે લોકજયાદ્ અધિકા સ્યાદ્ વસુંધરા ॥

પરલોકજયો ઽનન્તઃ સ્વલ્પકાલો મહીજયઃ
તસ્માદ્ એનં ન હનિષ્યે યત્ પૃચ્છતિ વદામિ તત્ ॥

તતસ્ તમ્ અભ્યુપેત્યાહ ખાણ્ડિક્યજનકો રિપુમ્
પ્રષ્ટવ્યં યત્ ત્વયા સર્વં તત્ પૃચ્છસ્વ વદામ્ય્ અહમ્ ॥

તતઃ સર્વં યથાવૃત્તં ધર્મધેનુવધં દ્વિજ
કથયિત્વા સ પપ્રચ્છ પ્રાયશ્ચિત્તં હિ તદ્ગતમ્ ॥

સ ચાચષ્ટ યથાન્યાયં દ્વિજ કેશિધ્વજાય તત્
પ્રાયશ્ચિત્તમ્ અશેષેણ યદ્ વૈ તત્ર વિધીયતે ॥

વિદિતાર્થઃ સ તેનૈવ અનુજ્ઞાતો મહાત્મના
યાગભૂમિમ્ ઉપાગમ્ય ચક્રે સર્વાઃ ક્રિયાઃ ક્રમાત્ ॥

ક્રમેણ વિધિવદ્ યાગં નીત્વા સો ઽવભૃથાપ્લુતઃ
કૃતકૃત્યસ્ તતો ભૂત્વા ચિન્તયામ્ આસ પાર્થિવઃ ॥

પૂજિતા ઋત્વિજઃ સર્વે સદસ્યા માનિતા મયા
તથૈવાર્થિજનો ઽપ્ય્ અર્થૈર્ યોજિતો ઽભિમતૈર્ મયા ॥

યથાર્હમ્ અત્ર લોકસ્ય મયા સર્વં વિચેષ્ટિતમ્
અનિષ્પન્નક્રિયં ચેતસ્ તથાપિ મમ કિં યથા ॥

ઇત્થં સંચિન્તયન્ન્ એવ સસ્માર સ મહીપતિઃ
ખાણ્ડિક્યાય ન દત્તેતિ મયા વૈ ગુરુદક્ષિણા ॥

સ જગામ તતો ભૂયો રથમ્ આરુહ્ય પાર્થિવઃ
મૈત્રેય દુર્ગગહનં ખાણ્ડિક્યો યત્ર સંસ્થિતઃ ॥

ખાણ્ડિક્યો ઽપિ પુનર્ દૃષ્ટ્વા તમ્ આયાન્તં ધૃતાયુધઃ
તસ્થૌ હન્તું કૃતમતિસ્ તમ્ આહ સ પુનર્ નૃપઃ ॥

ભો નાહં તે ઽપકારાય પ્રાપ્તઃ ખાણ્ડિક્ય મા ક્રુધઃ
ગુરોર્ નિષ્ક્રયદાનાય મામ્ અવેહિ ત્વમ્ આગતમ્ ॥

નિષ્પાદિતો મયા યાગઃ સમ્યક્ ત્વદુપદેશતઃ
સો ઽહં તે દાતુમ્ ઇચ્છામિ વૃણુષ્વ ગુરુદક્ષિણામ્ ॥

ભૂયઃ સ મન્ત્રિભિઃ સાર્ધં મન્ત્રયામ્ આસ પાર્થિવઃ
ગુરુનિષ્કૃતિકામો ઽત્ર કિમ્ અયં પ્રાર્થ્યતામ્ ઇતિ ॥

તમ્ ઊચુર્ મન્ત્રિણો રાજ્યમ્ અશેષં પ્રાર્થ્યતામ્ અયમ્
કૃતિભિઃ પ્રાર્થ્યતે રાજ્યમ્ અનાયાસિતસૈનિકૈઃ ॥

પ્રહસ્ય તાન્ આહ નૃપઃ સ ખાણ્ડિક્યો મહામતિઃ
સ્વલ્પકાલં મહીરાજ્યં માદૃશૈઃ પ્રાર્થ્યતે કથમ્ ॥

એવમ્ એતદ્ ભવન્તો ઽત્ર અર્થસાધનમન્ત્રિણઃ
પરમાર્થઃ કથં કો ઽત્ર યૂયં નાત્ર વિચક્ષણાઃ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સમુપેત્યૈનં સ તુ કેશિધ્વજં નૃપમ્
ઉવાચ કિમ્ અવશ્યં ત્વં દદાસિ ગુરુદક્ષિણામ્ ॥

બાઢમ્ ઇત્ય્ એવ તેનોક્તઃ ખાણ્ડિક્યસ્ તમ્ અથાબ્રવીત્
ભવાન્ અધ્યાત્મવિજ્ઞાન પરમાર્થવિચક્ષણઃ ॥

યદિ ચેદ્ દીયતે મહ્યં ભવતા ગુરુનિષ્ક્રયઃ
તત્ ક્લેશપ્રશમાયાલં યત્ કર્મ તદ્ ઉદીરય ॥