Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 6.5

ādhyātmikādi maitreya jñātvā tāpatrayaṃ budhaḥ
utpannajñānavairāgyaḥ prāpnoty ātyantikaṃ layam //

ādhyātmiko vai dvividhaḥ śārīro mānasas tathā
śārīro bahubhir bhedair bhidyate śrūyatāṃ ca saḥ //

śirorogapratiśyāya jvaraśūlabhagaṃdaraiḥ
gulmārśaḥśvāsaśvayathuc chardyādibhir anekadhā //

tathākṣirogātīsāra kuṣṭhāṅgāmayasaṃjñakaiḥ
bhidyate dehajas tāpo mānasaṃ śrotum arhasi //

kāmakrodhabhayadveṣa lobhamohaviṣādajaḥ
śokāsūyāvamānerṣyā mātsaryādibhavas tathā //

mānaso 'pi dvijaśreṣṭha tāpo bhavati naikadhā
ity evamādibhir bhedais tāpo hy ādhyātmikaḥ smṛtaḥ //

mṛgapakṣimanuṣyādyaiḥ piśācoragarākṣasaiḥ
sarīsṛpādyaiś ca nṛṇāṃ janyante cādhibhautikaḥ //

śītoṣṇavātavarṣāmbu vaidyutādisamudbhavaḥ
tāpo dvijavaraśreṣṭha kathyate cādhidaivikaḥ //

garbhajanmajarājñāna mṛtyunārakajaṃ tathā
duḥkhaṃ sahasraśo bhedair bhidyate munisattama //

sukumāratanur garbhe jantur bahumalāvṛte
ulbasaṃveṣṭito bhugna pṛṣṭhagrīvāsthisaṃhatiḥ //

atyamlakaṭutīkṣṇoṣṇa lavaṇair mātṛbhojanaiḥ
atitāpibhir atyarthaṃ vardhamānātivedanaḥ //

prasāraṇākuñcanādau nāṅgānāṃ prabhur ātmanaḥ
śakṛnmūtramahāpaṅka śāyī sarvatrapīḍitaḥ //

nirucchvāsaḥ sacaitanyaḥ smarañ janmaśatāny atha
āste garbhe 'tiduḥkhena nijakarmanibandhanaḥ //

jāyamānaḥ purīṣāsṛṅ mūtraśukrāvilānanaḥ
prājāpatyena vātena pīḍyamānāsthibandhanaḥ //

adhomukho vai kriyate prabalaiḥ sūtimārutaiḥ
kleśair niṣkrāntim āpnoti jaṭharān mātur āturaḥ //

mūrcchām avāpya mahatīṃ saṃspṛṣṭo bāhyavāyunā
vijñānabhraṃśam āpnoti jātaś ca munisattama //

kaṇṭakair iva tunnāṅgaḥ krakacair iva dāritaḥ
pūtivraṇān nipatito dharaṇyāṃ kṛmiko yathā //

kaṇḍūyane 'pi cāśaktaḥ parivarte 'py anīśvaraḥ
snānapānādikāhāram avāpnoti parecchayā //

aśuciprastare suptaḥ kīṭadaṃśādibhis tathā
bhakṣyamāṇo 'pi naivaiṣāṃ samartho vinivāraṇe //

janmaduḥkhāny anekāni janmano 'nantarāṇi ca
bālabhāve yadāpnoti ādhibhautādikāni ca //

ajñānatamasācchanno mūḍhāntaḥkaraṇo naraḥ
na jānāti kutaḥ ko 'haṃ kvāhaṃ gantā kimātmakaḥ //

kena bandhena baddho 'haṃ kāraṇaṃ kim akāraṇam
kiṃ kāryaṃ kim akāryaṃ vā kiṃ vācyaṃ kiṃ ca nocyate //

ko 'dharmaḥ kaś ca vai dharmaḥ kasmin varte 'thavā katham
kiṃ kartavyam akartavyaṃ kiṃ vā kiṃ guṇadoṣavat //

evaṃ paśusamair mūḍhair ajñānaprabhavaṃ mahat
avāpyate narair duḥkhaṃ śiśnodaraparāyaṇaiḥ //

ajñānaṃ tāmaso bhāvaḥ kāryārambhāpravṛttayaḥ
ajñānināṃ pravartante karmalopās tato dvija //

narakaṃ karmaṇāṃ lopāt phalam āhur maharṣayaḥ
tasmād ajñānināṃ duḥkham iha cāmutra cottamam //

jarājarjaradehaś ca śithilāvayavaḥ pumān
vicalacchīrṇadaśano valisnāyuśirāvṛtaḥ //

dūrapraṇaṣṭanayano vyomāntargatatārakaḥ
nāsāvivaraniryāta lomapuñjaś caladvapuḥ //

prakaṭībhūtasarvāsthir natapṛṣṭhāsthisaṃhatiḥ
utsannajaṭharāgnitvād alpāhāro 'lpaceṣṭitaḥ //

kṛcchrāc caṅkramaṇotthāna śayanāsanaceṣṭitaḥ
mandībhavacchrotranetraḥ sravallālāvilānanaḥ //

anāyattaiḥ samastaiś ca karaṇair maraṇonmukhaḥ
tatkṣaṇe 'py anubhūtānām asmartākhilavastūnām //

sakṛd uccārite vākye samudbhūtamahāśramaḥ
śvāsakāsamahāyāsa samudbhūtaprajāgaraḥ //

anyenotthāpyate 'nyena tathā saṃveśyate jarī
bhṛtyātmaputradārāṇām avamānāspadīkṛtaḥ //

prakṣīṇākhilaśaucaś ca vihārāhārasaspṛhaḥ
hāsyaḥ parijanasyāpi nirviṇṇāśeṣabāndhavaḥ //

anubhūtam ivānyasmiñ janmany ātmaviceṣṭitam
saṃsmaran yauvane dīrghaṃ niḥśvasity atitāpitaḥ //

evamādīni duḥkhāni jarāyām anubhūya vai
maraṇe yāni duḥkhāni prāpnoti śṛṇu tāny api //

ślathadgrīvāṅghrihasto 'tha vyāpto vepathunā naraḥ
muhur glāniḥ paravaśo muhur jñānalavānvitaḥ //

hiraṇyadhānyatanaya bhāryābhṛtyagṛhādiṣu
ete kathaṃ bhaviṣyantīty atīvamamatākulaḥ //

marmabhidbhir mahārogaiḥ krakacair iva dāruṇaiḥ
śarair ivāntakasyograiś chidyamānāsthibandhanaḥ //

vivartamānatārākṣir hastapādaṃ muhuḥ kṣipan
saṃśuṣyamāṇatālvoṣṭha puṭo ghuraghurāyate //

niruddhakaṇṭho doṣaughair udānaśvāsapīḍitaḥ
tāpena mahatā vyāptas tṛṣā cārtas tathā kṣudhā //

kleśād utkrāntim āpnoti yāmyakiṃkarapīḍitaḥ
tataś ca yātanādehaṃ kleśena pratipadyate //

etāny anyāni cogrāṇi duḥkhāni maraṇe nṛṇām
śṛṇuṣva narake yāni prāpyante puruṣair mṛtaiḥ //

yāmyakiṃkarapāśādi grahaṇaṃ daṇḍatāḍanam
yamasya darśanaṃ cogram ugramārgavilokanam //

karambhavālukāvahni yantraśastrādibhīṣaṇe
pratyekaṃ narake yāś ca yātanā dvija duḥsahāḥ //

krakacaiḥ pāṭyamānānāṃ mūṣāyāṃ cāpi dhamyatām
kuṭhāraiḥ kṛtyamānānāṃ bhūmau cāpi nikhanyatām //

śūleṣv āropyamāṇānāṃ vyāghravaktre praveśyatām
gṛdhraiḥ saṃbhakṣyamāṇānāṃ dvīpibhiś copabhujyatām //

kvāthyatāṃ tailamadhye ca klidyatāṃ kṣārakardame
uccān nipātyamānānāṃ kṣipyatāṃ kṣepayantrakaiḥ //

narake yāni duḥkhāni pāpahetūdbhavāni vai
prāpyante nārakair vipra teṣāṃ saṃkhyā na vidyate //

na kevalaṃ dvijaśreṣṭha narake duḥkhapaddhatiḥ
svarge 'pi pātabhītasya kṣayiṣṇor nāsti nirvṛtiḥ //

punaś ca garbhe bhavati jāyate ca punar naraḥ
garbhe vilīyate bhūyo jāyamāno 'stam eti ca //

jātamātraś ca mriyate bālabhāve 'tha yauvane
madhyamaṃ vā vayaḥ prāpya vārddhake vā dhruvā mṛtiḥ //

yāvaj jīvati tāvac ca duḥkhair nānāvidhaiḥ plutaḥ
tantukāraṇapakṣmaughair āste kārpāsabījavat //

dravyanāśe tathotpattau pālane ca tathā nṛṇām
bhavanty anekaduḥkhāni tathaiveṣṭavipattiṣu //

yad yat prītikaraṃ puṃsāṃ vastu maitreya jāyate
tad eva duḥkhavṛkṣasya bījatvam upagacchati //

kalatraputramitrārtha gṛhakṣetradhanādikaiḥ
kriyate na tathā bhūri sukhaṃ puṃsāṃ yathāsukham //

iti saṃsāraduḥkhārka tāpatāpitacetasām
vimuktipādapacchāyām ṛte kutra sukhaṃ nṛṇām //

tad asya trividhasyāpi duḥkhajātasya paṇḍitaiḥ
garbhajanmajarādyeṣu sthāneṣu prabhaviṣyataḥ //

nirastātiśayāhlāda sukhabhāvaikalakṣaṇā
bheṣajaṃ bhagavatprāptir ekāntātyantikī matā //

tasmāt tatprāptaye yatnaḥ kartavyaḥ paṇḍitair naraiḥ
tatprāptihetur jñānaṃ ca karma coktaṃ mahāmune //

āgamotthaṃ vivekāc ca dvidhā jñānaṃ tathocyate
śabdabrahmāgamamayaṃ paraṃ brahma vivekajam //

andhaṃ tama ivājñānaṃ dīpavac cendriyodbhavam
yathā sūryas tathā jñānaṃ yad viprarṣe vivekajam //

manur apy āha vedārthaṃ smṛtvā yan munisattama
tad etac chrūyatām atra saṃbandhe gadato mama //

dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yat
śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati //

dve vidye veditavye vai iti cātharvaṇī śrutiḥ
parayā tv akṣaraprāptir ṛgvedādimayāparā //

yat tad avyaktam ajaram acintyam ajam avyayam
anirdeśyam arūpaṃ ca pāṇipādādyasaṃyutam //

vibhuṃ sarvagataṃ nityaṃ bhūtayonim akāraṇam
vyāpy avyāptaṃ yataḥ sarvaṃ taṃ vai paśyanti sūrayaḥ //

tad brahma tat paraṃ dhāma tad dhyeyaṃ mokṣakāṅks.iṇām
śrutivākyoditaṃ sūkṣmaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam //

tad eva bhagavadvācyaṃ svarūpaṃ paramātmanaḥ
vācako bhagavacchabdas tasyādyasyākṣayātmanaḥ //

evaṃ nigaditārthasya sa tattvaṃ tasya tattvataḥ
jñāyate yena taj jñānaṃ param anyat trayīmayam //

aśabdagocarasyāpi tasya vai brahmaṇo dvija
pūjāyāṃ bhagavacchabdaḥ kriyate hy aupacārikaḥ //

śuddhe mahāvibhūtyākhye pare brahmaṇi vartate
maitreya bhagavacchabdaḥ sarvakāraṇakāraṇe //

saṃbharteti tathā bhartā bhakāro 'rthadvayānvitaḥ
netā gamayitā sraṣṭā gakārārthas tathā mune //

aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ
jñānavairāgyayoś caiva ṣaṇṇāṃ bhaga itīraṇā //

vasanti tatra bhūtāni bhūtātmany akhilātmani
sa ca bhūteṣv aśeṣeṣu vakārārthas tato 'vyayaḥ //

evam eṣa mahāśabdo bhagavān iti sattama
paramabrahmabhūtasya vāsudevasya nānyagaḥ //

tatra pūjyapadārthokti paribhāṣāsamanvitaḥ
śabdo 'yaṃ nopacāreṇa anyatra hy upacārataḥ //

utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtānām āgatiṃ gatim
vetti vidyām avidyāṃ ca sa vācyo bhagavān iti //

jñānaśaktibalaiśvarya vīryatejāṃsy aśeṣataḥ
bhagavacchabdavācyāni vinā heyair guṇādibhiḥ //

sarvāṇi tatra bhūtāni vasanti paramātmani
bhūteṣu ca sa sarvātmā vāsudevas tataḥ smṛtaḥ //

khāṇḍikyajanakāyāha pṛṣṭaḥ keśidhvajaḥ purā
nāmavyākhyām anantasya vāsudevasya tattvataḥ //

bhūteṣu vasate so 'ntar vasanty atra ca tāni yat
dhātā vidhātā jagatāṃ vāsudevas tataḥ prabhuḥ //

bhūteṣu yo 'ntar vasati sma nityaṃ sarvāṇi bhūtāni ca yatra santi
dhātā vidhātā parameśvaraś ca sa vāsudevo na yataḥ paro 'nyaḥ //

sa sarvabhūtaprakṛtiṃ vikāraṃ guṇādidoṣāṃś ca mune vyatītaḥ
atītasarvāvaraṇo 'khilātmā tenāstṛtaṃ yad bhuvanāntarāle //

samastakalyāṇaguṇātmako hi svaśaktileśāvṛtabhūtasargaḥ
icchāgṛhītābhimatorudehaḥ saṃsādhitāśeṣajagaddhito 'sau //

tejobalaiśvaryamahāvabodha svavīryaśaktyādiguṇaikarāśiḥ
paraḥ parāṇāṃ sakalā na yatra kleśādayaḥ santi parāvareśe //

sa īśvaro vyaṣṭisamaṣṭirūpo 'vyaktasvarūpaḥ prakaṭasvarūpaḥ
sarveśvaraḥ sarvadṛk sarvavettā samastaśaktiḥ parameśvarākhyaḥ //

saṃjñāyate yena tad astadoṣaṃ śuddhaṃ paraṃ nirmalam ekarūpam
saṃdṛśyate vāpy avagamyate vā taj jñānam ajñānam ato 'nyad uktam //

vyarthaṃ janmaśataṃ tasya śrutvā vaktraparāṅmukhaḥ //

aśvamedhasamaṃ jñeyaṃ kurukṣetraśatādhikam //

niṣphalaṃ jīvitaṃ tasya asya jñānaparāṅmukhaḥ //