વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 6.5

આધ્યાત્મિકાદિ મૈત્રેય જ્ઞાત્વા તાપત્રયં બુધઃ
ઉત્પન્નજ્ઞાનવૈરાગ્યઃ પ્રાપ્નોત્ય્ આત્યન્તિકં લયમ્ ॥

આધ્યાત્મિકો વૈ દ્વિવિધઃ શારીરો માનસસ્ તથા
શારીરો બહુભિર્ ભેદૈર્ ભિદ્યતે શ્રૂયતાં ચ સઃ ॥

શિરોરોગપ્રતિશ્યાય જ્વરશૂલભગંદરૈઃ
ગુલ્માર્શઃશ્વાસશ્વયથુચ્ છર્દ્યાદિભિર્ અનેકધા ॥

તથાક્ષિરોગાતીસાર કુષ્ઠાઙ્ગામયસંજ્ઞકૈઃ
ભિદ્યતે દેહજસ્ તાપો માનસં શ્રોતુમ્ અર્હસિ ॥

કામક્રોધભયદ્વેષ લોભમોહવિષાદજઃ
શોકાસૂયાવમાનેર્ષ્યા માત્સર્યાદિભવસ્ તથા ॥

માનસો ઽપિ દ્વિજશ્રેષ્ઠ તાપો ભવતિ નૈકધા
ઇત્ય્ એવમાદિભિર્ ભેદૈસ્ તાપો હ્ય્ આધ્યાત્મિકઃ સ્મૃતઃ ॥

મૃગપક્ષિમનુષ્યાદ્યૈઃ પિશાચોરગરાક્ષસૈઃ
સરીસૃપાદ્યૈશ્ ચ નૃણાં જન્યન્તે ચાધિભૌતિકઃ ॥

શીતોષ્ણવાતવર્ષામ્બુ વૈદ્યુતાદિસમુદ્ભવઃ
તાપો દ્વિજવરશ્રેષ્ઠ કથ્યતે ચાધિદૈવિકઃ ॥

ગર્ભજન્મજરાજ્ઞાન મૃત્યુનારકજં તથા
દુઃખં સહસ્રશો ભેદૈર્ ભિદ્યતે મુનિસત્તમ ॥

સુકુમારતનુર્ ગર્ભે જન્તુર્ બહુમલાવૃતે
ઉલ્બસંવેષ્ટિતો ભુગ્ન પૃષ્ઠગ્રીવાસ્થિસંહતિઃ ॥

અત્યમ્લકટુતીક્ષ્ણોષ્ણ લવણૈર્ માતૃભોજનૈઃ
અતિતાપિભિર્ અત્યર્થં વર્ધમાનાતિવેદનઃ ॥

પ્રસારણાકુઞ્ચનાદૌ નાઙ્ગાનાં પ્રભુર્ આત્મનઃ
શકૃન્મૂત્રમહાપઙ્ક શાયી સર્વત્રપીડિતઃ ॥

નિરુચ્છ્વાસઃ સચૈતન્યઃ સ્મરઞ્ જન્મશતાન્ય્ અથ
આસ્તે ગર્ભે ઽતિદુઃખેન નિજકર્મનિબન્ધનઃ ॥

જાયમાનઃ પુરીષાસૃઙ્ મૂત્રશુક્રાવિલાનનઃ
પ્રાજાપત્યેન વાતેન પીડ્યમાનાસ્થિબન્ધનઃ ॥

અધોમુખો વૈ ક્રિયતે પ્રબલૈઃ સૂતિમારુતૈઃ
ક્લેશૈર્ નિષ્ક્રાન્તિમ્ આપ્નોતિ જઠરાન્ માતુર્ આતુરઃ ॥

મૂર્ચ્છામ્ અવાપ્ય મહતીં સંસ્પૃષ્ટો બાહ્યવાયુના
વિજ્ઞાનભ્રંશમ્ આપ્નોતિ જાતશ્ ચ મુનિસત્તમ ॥

કણ્ટકૈર્ ઇવ તુન્નાઙ્ગઃ ક્રકચૈર્ ઇવ દારિતઃ
પૂતિવ્રણાન્ નિપતિતો ધરણ્યાં કૃમિકો યથા ॥

કણ્ડૂયને ઽપિ ચાશક્તઃ પરિવર્તે ઽપ્ય્ અનીશ્વરઃ
સ્નાનપાનાદિકાહારમ્ અવાપ્નોતિ પરેચ્છયા ॥

અશુચિપ્રસ્તરે સુપ્તઃ કીટદંશાદિભિસ્ તથા
ભક્ષ્યમાણો ઽપિ નૈવૈષાં સમર્થો વિનિવારણે ॥

જન્મદુઃખાન્ય્ અનેકાનિ જન્મનો ઽનન્તરાણિ ચ
બાલભાવે યદાપ્નોતિ આધિભૌતાદિકાનિ ચ ॥

અજ્ઞાનતમસાચ્છન્નો મૂઢાન્તઃકરણો નરઃ
ન જાનાતિ કુતઃ કો ઽહં ક્વાહં ગન્તા કિમાત્મકઃ ॥

કેન બન્ધેન બદ્ધો ઽહં કારણં કિમ્ અકારણમ્
કિં કાર્યં કિમ્ અકાર્યં વા કિં વાચ્યં કિં ચ નોચ્યતે ॥

કો ઽધર્મઃ કશ્ ચ વૈ ધર્મઃ કસ્મિન્ વર્તે ઽથવા કથમ્
કિં કર્તવ્યમ્ અકર્તવ્યં કિં વા કિં ગુણદોષવત્ ॥

એવં પશુસમૈર્ મૂઢૈર્ અજ્ઞાનપ્રભવં મહત્
અવાપ્યતે નરૈર્ દુઃખં શિશ્નોદરપરાયણૈઃ ॥

અજ્ઞાનં તામસો ભાવઃ કાર્યારમ્ભાપ્રવૃત્તયઃ
અજ્ઞાનિનાં પ્રવર્તન્તે કર્મલોપાસ્ તતો દ્વિજ ॥

નરકં કર્મણાં લોપાત્ ફલમ્ આહુર્ મહર્ષયઃ
તસ્માદ્ અજ્ઞાનિનાં દુઃખમ્ ઇહ ચામુત્ર ચોત્તમમ્ ॥

જરાજર્જરદેહશ્ ચ શિથિલાવયવઃ પુમાન્
વિચલચ્છીર્ણદશનો વલિસ્નાયુશિરાવૃતઃ ॥

દૂરપ્રણષ્ટનયનો વ્યોમાન્તર્ગતતારકઃ
નાસાવિવરનિર્યાત લોમપુઞ્જશ્ ચલદ્વપુઃ ॥

પ્રકટીભૂતસર્વાસ્થિર્ નતપૃષ્ઠાસ્થિસંહતિઃ
ઉત્સન્નજઠરાગ્નિત્વાદ્ અલ્પાહારો ઽલ્પચેષ્ટિતઃ ॥

કૃચ્છ્રાચ્ ચઙ્ક્રમણોત્થાન શયનાસનચેષ્ટિતઃ
મન્દીભવચ્છ્રોત્રનેત્રઃ સ્રવલ્લાલાવિલાનનઃ ॥

અનાયત્તૈઃ સમસ્તૈશ્ ચ કરણૈર્ મરણોન્મુખઃ
તત્ક્ષણે ઽપ્ય્ અનુભૂતાનામ્ અસ્મર્તાખિલવસ્તૂનામ્ ॥

સકૃદ્ ઉચ્ચારિતે વાક્યે સમુદ્ભૂતમહાશ્રમઃ
શ્વાસકાસમહાયાસ સમુદ્ભૂતપ્રજાગરઃ ॥

અન્યેનોત્થાપ્યતે ઽન્યેન તથા સંવેશ્યતે જરી
ભૃત્યાત્મપુત્રદારાણામ્ અવમાનાસ્પદીકૃતઃ ॥

પ્રક્ષીણાખિલશૌચશ્ ચ વિહારાહારસસ્પૃહઃ
હાસ્યઃ પરિજનસ્યાપિ નિર્વિણ્ણાશેષબાન્ધવઃ ॥

અનુભૂતમ્ ઇવાન્યસ્મિઞ્ જન્મન્ય્ આત્મવિચેષ્ટિતમ્
સંસ્મરન્ યૌવને દીર્ઘં નિઃશ્વસિત્ય્ અતિતાપિતઃ ॥

એવમાદીનિ દુઃખાનિ જરાયામ્ અનુભૂય વૈ
મરણે યાનિ દુઃખાનિ પ્રાપ્નોતિ શૃણુ તાન્ય્ અપિ ॥

શ્લથદ્ગ્રીવાઙ્ઘ્રિહસ્તો ઽથ વ્યાપ્તો વેપથુના નરઃ
મુહુર્ ગ્લાનિઃ પરવશો મુહુર્ જ્ઞાનલવાન્વિતઃ ॥

હિરણ્યધાન્યતનય ભાર્યાભૃત્યગૃહાદિષુ
એતે કથં ભવિષ્યન્તીત્ય્ અતીવમમતાકુલઃ ॥

મર્મભિદ્ભિર્ મહારોગૈઃ ક્રકચૈર્ ઇવ દારુણૈઃ
શરૈર્ ઇવાન્તકસ્યોગ્રૈશ્ છિદ્યમાનાસ્થિબન્ધનઃ ॥

વિવર્તમાનતારાક્ષિર્ હસ્તપાદં મુહુઃ ક્ષિપન્
સંશુષ્યમાણતાલ્વોષ્ઠ પુટો ઘુરઘુરાયતે ॥

નિરુદ્ધકણ્ઠો દોષૌઘૈર્ ઉદાનશ્વાસપીડિતઃ
તાપેન મહતા વ્યાપ્તસ્ તૃષા ચાર્તસ્ તથા ક્ષુધા ॥

ક્લેશાદ્ ઉત્ક્રાન્તિમ્ આપ્નોતિ યામ્યકિંકરપીડિતઃ
તતશ્ ચ યાતનાદેહં ક્લેશેન પ્રતિપદ્યતે ॥

એતાન્ય્ અન્યાનિ ચોગ્રાણિ દુઃખાનિ મરણે નૃણામ્
શૃણુષ્વ નરકે યાનિ પ્રાપ્યન્તે પુરુષૈર્ મૃતૈઃ ॥

યામ્યકિંકરપાશાદિ ગ્રહણં દણ્ડતાડનમ્
યમસ્ય દર્શનં ચોગ્રમ્ ઉગ્રમાર્ગવિલોકનમ્ ॥

કરમ્ભવાલુકાવહ્નિ યન્ત્રશસ્ત્રાદિભીષણે
પ્રત્યેકં નરકે યાશ્ ચ યાતના દ્વિજ દુઃસહાઃ ॥

ક્રકચૈઃ પાટ્યમાનાનાં મૂષાયાં ચાપિ ધમ્યતામ્
કુઠારૈઃ કૃત્યમાનાનાં ભૂમૌ ચાપિ નિખન્યતામ્ ॥

શૂલેષ્વ્ આરોપ્યમાણાનાં વ્યાઘ્રવક્ત્રે પ્રવેશ્યતામ્
ગૃધ્રૈઃ સંભક્ષ્યમાણાનાં દ્વીપિભિશ્ ચોપભુજ્યતામ્ ॥

ક્વાથ્યતાં તૈલમધ્યે ચ ક્લિદ્યતાં ક્ષારકર્દમે
ઉચ્ચાન્ નિપાત્યમાનાનાં ક્ષિપ્યતાં ક્ષેપયન્ત્રકૈઃ ॥

નરકે યાનિ દુઃખાનિ પાપહેતૂદ્ભવાનિ વૈ
પ્રાપ્યન્તે નારકૈર્ વિપ્ર તેષાં સંખ્યા ન વિદ્યતે ॥

ન કેવલં દ્વિજશ્રેષ્ઠ નરકે દુઃખપદ્ધતિઃ
સ્વર્ગે ઽપિ પાતભીતસ્ય ક્ષયિષ્ણોર્ નાસ્તિ નિર્વૃતિઃ ॥

પુનશ્ ચ ગર્ભે ભવતિ જાયતે ચ પુનર્ નરઃ
ગર્ભે વિલીયતે ભૂયો જાયમાનો ઽસ્તમ્ એતિ ચ ॥

જાતમાત્રશ્ ચ મ્રિયતે બાલભાવે ઽથ યૌવને
મધ્યમં વા વયઃ પ્રાપ્ય વાર્દ્ધકે વા ધ્રુવા મૃતિઃ ॥

યાવજ્ જીવતિ તાવચ્ ચ દુઃખૈર્ નાનાવિધૈઃ પ્લુતઃ
તન્તુકારણપક્ષ્મૌઘૈર્ આસ્તે કાર્પાસબીજવત્ ॥

દ્રવ્યનાશે તથોત્પત્તૌ પાલને ચ તથા નૃણામ્
ભવન્ત્ય્ અનેકદુઃખાનિ તથૈવેષ્ટવિપત્તિષુ ॥

યદ્ યત્ પ્રીતિકરં પુંસાં વસ્તુ મૈત્રેય જાયતે
તદ્ એવ દુઃખવૃક્ષસ્ય બીજત્વમ્ ઉપગચ્છતિ ॥

કલત્રપુત્રમિત્રાર્થ ગૃહક્ષેત્રધનાદિકૈઃ
ક્રિયતે ન તથા ભૂરિ સુખં પુંસાં યથાસુખમ્ ॥

ઇતિ સંસારદુઃખાર્ક તાપતાપિતચેતસામ્
વિમુક્તિપાદપચ્છાયામ્ ઋતે કુત્ર સુખં નૃણામ્ ॥

તદ્ અસ્ય ત્રિવિધસ્યાપિ દુઃખજાતસ્ય પણ્ડિતૈઃ
ગર્ભજન્મજરાદ્યેષુ સ્થાનેષુ પ્રભવિષ્યતઃ ॥

નિરસ્તાતિશયાહ્લાદ સુખભાવૈકલક્ષણા
ભેષજં ભગવત્પ્રાપ્તિર્ એકાન્તાત્યન્તિકી મતા ॥

તસ્માત્ તત્પ્રાપ્તયે યત્નઃ કર્તવ્યઃ પણ્ડિતૈર્ નરૈઃ
તત્પ્રાપ્તિહેતુર્ જ્ઞાનં ચ કર્મ ચોક્તં મહામુને ॥

આગમોત્થં વિવેકાચ્ ચ દ્વિધા જ્ઞાનં તથોચ્યતે
શબ્દબ્રહ્માગમમયં પરં બ્રહ્મ વિવેકજમ્ ॥

અન્ધં તમ ઇવાજ્ઞાનં દીપવચ્ ચેન્દ્રિયોદ્ભવમ્
યથા સૂર્યસ્ તથા જ્ઞાનં યદ્ વિપ્રર્ષે વિવેકજમ્ ॥

મનુર્ અપ્ય્ આહ વેદાર્થં સ્મૃત્વા યન્ મુનિસત્તમ
તદ્ એતચ્ છ્રૂયતામ્ અત્ર સંબન્ધે ગદતો મમ ॥

દ્વે બ્રહ્મણી વેદિતવ્યે શબ્દબ્રહ્મ પરં ચ યત્
શબ્દબ્રહ્મણિ નિષ્ણાતઃ પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ ॥

દ્વે વિદ્યે વેદિતવ્યે વૈ ઇતિ ચાથર્વણી શ્રુતિઃ
પરયા ત્વ્ અક્ષરપ્રાપ્તિર્ ઋગ્વેદાદિમયાપરા ॥

યત્ તદ્ અવ્યક્તમ્ અજરમ્ અચિન્ત્યમ્ અજમ્ અવ્યયમ્
અનિર્દેશ્યમ્ અરૂપં ચ પાણિપાદાદ્યસંયુતમ્ ॥

વિભું સર્વગતં નિત્યં ભૂતયોનિમ્ અકારણમ્
વ્યાપ્ય્ અવ્યાપ્તં યતઃ સર્વં તં વૈ પશ્યન્તિ સૂરયઃ ॥

તદ્ બ્રહ્મ તત્ પરં ધામ તદ્ ધ્યેયં મોક્ષકાઙ્ક્સ્.ઇણામ્
શ્રુતિવાક્યોદિતં સૂક્ષ્મં તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ॥

તદ્ એવ ભગવદ્વાચ્યં સ્વરૂપં પરમાત્મનઃ
વાચકો ભગવચ્છબ્દસ્ તસ્યાદ્યસ્યાક્ષયાત્મનઃ ॥

એવં નિગદિતાર્થસ્ય સ તત્ત્વં તસ્ય તત્ત્વતઃ
જ્ઞાયતે યેન તજ્ જ્ઞાનં પરમ્ અન્યત્ ત્રયીમયમ્ ॥

અશબ્દગોચરસ્યાપિ તસ્ય વૈ બ્રહ્મણો દ્વિજ
પૂજાયાં ભગવચ્છબ્દઃ ક્રિયતે હ્ય્ ઔપચારિકઃ ॥

શુદ્ધે મહાવિભૂત્યાખ્યે પરે બ્રહ્મણિ વર્તતે
મૈત્રેય ભગવચ્છબ્દઃ સર્વકારણકારણે ॥

સંભર્તેતિ તથા ભર્તા ભકારો ઽર્થદ્વયાન્વિતઃ
નેતા ગમયિતા સ્રષ્ટા ગકારાર્થસ્ તથા મુને ॥

ઐશ્વર્યસ્ય સમગ્રસ્ય વીર્યસ્ય યશસઃ શ્રિયઃ
જ્ઞાનવૈરાગ્યયોશ્ ચૈવ ષણ્ણાં ભગ ઇતીરણા ॥

વસન્તિ તત્ર ભૂતાનિ ભૂતાત્મન્ય્ અખિલાત્મનિ
સ ચ ભૂતેષ્વ્ અશેષેષુ વકારાર્થસ્ તતો ઽવ્યયઃ ॥

એવમ્ એષ મહાશબ્દો ભગવાન્ ઇતિ સત્તમ
પરમબ્રહ્મભૂતસ્ય વાસુદેવસ્ય નાન્યગઃ ॥

તત્ર પૂજ્યપદાર્થોક્તિ પરિભાષાસમન્વિતઃ
શબ્દો ઽયં નોપચારેણ અન્યત્ર હ્ય્ ઉપચારતઃ ॥

ઉત્પત્તિં પ્રલયં ચૈવ ભૂતાનામ્ આગતિં ગતિમ્
વેત્તિ વિદ્યામ્ અવિદ્યાં ચ સ વાચ્યો ભગવાન્ ઇતિ ॥

જ્ઞાનશક્તિબલૈશ્વર્ય વીર્યતેજાંસ્ય્ અશેષતઃ
ભગવચ્છબ્દવાચ્યાનિ વિના હેયૈર્ ગુણાદિભિઃ ॥

સર્વાણિ તત્ર ભૂતાનિ વસન્તિ પરમાત્મનિ
ભૂતેષુ ચ સ સર્વાત્મા વાસુદેવસ્ તતઃ સ્મૃતઃ ॥

ખાણ્ડિક્યજનકાયાહ પૃષ્ટઃ કેશિધ્વજઃ પુરા
નામવ્યાખ્યામ્ અનન્તસ્ય વાસુદેવસ્ય તત્ત્વતઃ ॥

ભૂતેષુ વસતે સો ઽન્તર્ વસન્ત્ય્ અત્ર ચ તાનિ યત્
ધાતા વિધાતા જગતાં વાસુદેવસ્ તતઃ પ્રભુઃ ॥

ભૂતેષુ યો ઽન્તર્ વસતિ સ્મ નિત્યં સર્વાણિ ભૂતાનિ ચ યત્ર સન્તિ
ધાતા વિધાતા પરમેશ્વરશ્ ચ સ વાસુદેવો ન યતઃ પરો ઽન્યઃ ॥

સ સર્વભૂતપ્રકૃતિં વિકારં ગુણાદિદોષાંશ્ ચ મુને વ્યતીતઃ
અતીતસર્વાવરણો ઽખિલાત્મા તેનાસ્તૃતં યદ્ ભુવનાન્તરાલે ॥

સમસ્તકલ્યાણગુણાત્મકો હિ સ્વશક્તિલેશાવૃતભૂતસર્ગઃ
ઇચ્છાગૃહીતાભિમતોરુદેહઃ સંસાધિતાશેષજગદ્ધિતો ઽસૌ ॥

તેજોબલૈશ્વર્યમહાવબોધ સ્વવીર્યશક્ત્યાદિગુણૈકરાશિઃ
પરઃ પરાણાં સકલા ન યત્ર ક્લેશાદયઃ સન્તિ પરાવરેશે ॥

સ ઈશ્વરો વ્યષ્ટિસમષ્ટિરૂપો ઽવ્યક્તસ્વરૂપઃ પ્રકટસ્વરૂપઃ
સર્વેશ્વરઃ સર્વદૃક્ સર્વવેત્તા સમસ્તશક્તિઃ પરમેશ્વરાખ્યઃ ॥

સંજ્ઞાયતે યેન તદ્ અસ્તદોષં શુદ્ધં પરં નિર્મલમ્ એકરૂપમ્
સંદૃશ્યતે વાપ્ય્ અવગમ્યતે વા તજ્ જ્ઞાનમ્ અજ્ઞાનમ્ અતો ઽન્યદ્ ઉક્તમ્ ॥

વ્યર્થં જન્મશતં તસ્ય શ્રુત્વા વક્ત્રપરાઙ્મુખઃ ॥

અશ્વમેધસમં જ્ઞેયં કુરુક્ષેત્રશતાધિકમ્ ॥

નિષ્ફલં જીવિતં તસ્ય અસ્ય જ્ઞાનપરાઙ્મુખઃ ॥