Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 6.4

saptarṣisthānam ākramya sthite 'mbhasi mahāmune
ekārṇavaṃ bhavaty etat trailokyam akhilaṃ tataḥ //

mukhaniśvāsajo viṣṇor vāyus tāñ jaladāṃs tataḥ
nāśayan vāti maitreya varṣāṇām aparaṃ śatam //

sarvabhūtamayo 'cintyo bhagavān bhūtabhāvanaḥ
anādir ādir viśvasya pītvā vāyum aśeṣataḥ //

ekārṇave tatas tasmiñ śeṣaśayyāsthitaḥ prabhuḥ
brahmarūpadharaḥ śete bhagavān ādikṛd dhariḥ //

janalokagataiḥ siddhaiḥ sanakādyair abhiṣṭutaḥ
brahmalokagataiś caiva cintyamāno mumukṣubhiḥ //

ātmamāyāmayīṃ divyāṃ yoganidrāṃ samāsthitaḥ
ātmānaṃ vāsudevākhyaṃ cintayan parameśvaraḥ //

eṣa naimittiko nāma maitreya pratisaṃcaraḥ
nimittaṃ tatra yac chete brahmarūpadharo hariḥ //

yadā jāgarti sarvātmā sa tadā ceṣṭate jagat
nimīlaty etad akhilaṃ māyāśayyāśaye 'cyute //

padmayoner dinaṃ yat tu caturyugasahasravat
ekārṇave kṛte loke tāvatī rātrir iṣyate //

tataḥ prabuddho rātryante punaḥ sṛṣṭiṃ karoty ajaḥ
brahmasvarūpadhṛg viṣṇur yathā te kathitaṃ purā //

ity eṣa kalpasaṃhārād antarapralayo dvija
naimittikas te kathitaḥ prākṛtaṃ śṛṇvataḥ param //

anāvṛṣṭyagnisaṃparkāt kṛte saṃkṣālane mune
samasteṣv eva lokeṣu pātāleṣv akhileṣu ca //

mahadāder vikārasya viśeṣāntasya saṃkṣaye
kṛṣṇecchākārite tasmin pravṛtte pratisaṃcare //

āpo grasanti vai pūrvaṃ bhūmer gandhātmakaṃ guṇam
āttagandhā tato bhūmiḥ pralayatvāya kalpate //

praṇaṣṭe gandhatanmātre bhavaty urvī jalātmikā
āpas tadā pravṛddhās tu vegavatyo mahāsvanāḥ //

sarvam āpūrayantīdaṃ tiṣṭhanti vicaranti ca
salilenaivormimatā lokāṃs tāṃs tān samantataḥ //

vyāptam evābhavat sarvaṃ jagad etad dvijottama //

apām api guṇo yas tu jyotiṣā pīyate tu saḥ
naśyanty āpas tatas tāś ca rasatanmātrasaṃkṣayāt //

tataś cāpo hṛtarasā jyotiṣaṃ prāpnuvanti vai
agnyavasthe tu salile tejasā sarvato vṛte //

sa cāgniḥ sarvato vyāpya ādatte taj jalaṃ tathā
sarvam āpūryate 'rcibhis tadā jagad idaṃ śanaiḥ //

arcirbhiḥ saṃvṛte tasmiṃs tiryag ūrdhvam adhas tathā
jyotiṣo 'pi paraṃ rūpaṃ vāyur atti prabhākaram //

pralīne ca tatas tasmin vāyubhūte 'khilātmani
praṇaṣṭe rūpatanmātre hṛtarūpo vibhāvasuḥ //

praśāmyati tadā jyotir vāyur dodhūyate mahān
nirāloke tadā loke vāyvavasthe ca tejasi //

tatas tu mūlam āsādya vāyuḥ saṃbhavam ātmanaḥ
ūrdhvaṃ cādhaś ca tiryak ca dodhavīti diśo daśa //

vāyor api guṇaṃ sparśam ākāśaṃ grasate tataḥ
praśāmyati tato vāyuḥ khaṃ tu tiṣṭhaty anāvṛtam //

arūpam arasasparśam agandhaṃ na ca mūrtimat
sarvam āpūrayac caiva sumahat tat prakāśate //

parimaṇḍalaṃ tat suṣiram ākāśaṃ śabdalakṣaṇam
śabdamātraṃ tadākāśaṃ sarvam āvṛtya tiṣṭhati //

tataḥ śabdaguṇaṃ tasya bhūtādir grasate punaḥ
bhūtendriyeṣu yugapad bhūtādau saṃsthiteṣu vai
abhimānātmako hy eṣa bhūtādis tāmasaḥ smṛtaḥ //

bhūtādiṃ grasate cāpi mahān vai buddhilakṣaṇaḥ //

urvī mahāṃś ca jagataḥ prānte 'ntar bāhyatas tathā //

evaṃ sapta mahābuddheḥ kramāt prakṛtayas tu vai
pratyāhāre tu tāḥ sarvāḥ praviśanti parasparam //

yenedam āvṛtaṃ sarvam aṇḍam apsu pralīyate
saptadvīpasamudrāntaṃ saptalokaṃ saparvatam //

udakāvaraṇaṃ yat tu jyotiṣā pīyate tu tat
jyotir vāyau layaṃ yāti yāty ākāśe samīraṇaḥ //

ākāśaṃ caiva bhūtādir grasate taṃ tathā mahān
mahāntam ebhiḥ sahitaṃ prakṛtir grasate dvija //

guṇasāmyam anudriktam anyūnaṃ ca mahāmune
procyate prakṛtir hetuḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ param //

ity eṣā prakṛtiḥ sarvā vyaktāvyaktasvarūpiṇī
vyaktasvarūpam avyakte tasmin maitreya līyate //

ekaḥ śuddho 'kṣaro nityaḥ sarvavyāpī tathā pumān
so 'py aṃśaḥ sarvabhūtasya maitreya paramātmanaḥ //

na santi yatra sarveśe nāmajātyādikalpanāḥ
sattāmātrātmake jñeye jñānātmany ātmanaḥ pare //

tad brahma tat paraṃ dhāma paramātmā sa ceśvaraḥ
sa viṣṇuḥ sarvam evedaṃ yato nāvartate yatiḥ //

prakṛtir yā mayā khyātā vyaktāvyaktasvarūpiṇī
puruṣaś cāpy ubhāv etau līyete paramātmani //

paramātmā ca sarveṣām ādhāraḥ parameśvaraḥ
viṣṇur nāmnā sa vedeṣu vedānteṣu ca gīyate //

pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca dvividhaṃ karma vaidikam
tābhyām ubhābhyāṃ puruṣaiḥ sarvamūrtiḥ sa ijyate //

ṛgyajuḥsāmabhir mārgaiḥ pravṛttair ijyate hy asau
yajñeśvaro yajñapumān puruṣaiḥ puruṣottamaḥ //

jñānātmā jñānayogena jñānamūrtiḥ sa cejyate
nivṛtte yogibhir mārge viṣṇur muktiphalapradaḥ //

hrasvadīrghaplutair yat tu kiṃcid vastv abhidhīyate
yac ca vācām aviṣaye tat sarvaṃ viṣṇur avyayaḥ //

vyaktaṃ sa eva cāvyaktaṃ sa eva puruṣo 'vyayaḥ
paramātmā ca viśvātmā viśvarūpadharo hariḥ //

vyaktāvyaktātmikā tasmin prakṛtiḥ saṃpralīyate
puruṣaś cāpi maitreya vyāpiny avyāhatātmani //

dviparārdhātmakaḥ kālaḥ kathito yo mayā tava
tad ahas tasya maitreya viṣṇor īśasya kathyate //

vyakte ca prakṛtau līne prakṛtyāṃ puruṣe tathā
tatra sthite niśā cānyā tatpramāṇā mahāmune //

naivāhas tasya na niśā nityasya paramātmanaḥ
upacāras tathāpy eṣa tasyeśasya dvijocyate //

ity eṣa tava maitreya kathitaḥ prākṛto layaḥ
ātyantikam atho brahman nibodha pratisaṃcaram //