વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 6.4

સપ્તર્ષિસ્થાનમ્ આક્રમ્ય સ્થિતે ઽમ્ભસિ મહામુને
એકાર્ણવં ભવત્ય્ એતત્ ત્રૈલોક્યમ્ અખિલં તતઃ ॥

મુખનિશ્વાસજો વિષ્ણોર્ વાયુસ્ તાઞ્ જલદાંસ્ તતઃ
નાશયન્ વાતિ મૈત્રેય વર્ષાણામ્ અપરં શતમ્ ॥

સર્વભૂતમયો ઽચિન્ત્યો ભગવાન્ ભૂતભાવનઃ
અનાદિર્ આદિર્ વિશ્વસ્ય પીત્વા વાયુમ્ અશેષતઃ ॥

એકાર્ણવે તતસ્ તસ્મિઞ્ શેષશય્યાસ્થિતઃ પ્રભુઃ
બ્રહ્મરૂપધરઃ શેતે ભગવાન્ આદિકૃદ્ ધરિઃ ॥

જનલોકગતૈઃ સિદ્ધૈઃ સનકાદ્યૈર્ અભિષ્ટુતઃ
બ્રહ્મલોકગતૈશ્ ચૈવ ચિન્ત્યમાનો મુમુક્ષુભિઃ ॥

આત્મમાયામયીં દિવ્યાં યોગનિદ્રાં સમાસ્થિતઃ
આત્માનં વાસુદેવાખ્યં ચિન્તયન્ પરમેશ્વરઃ ॥

એષ નૈમિત્તિકો નામ મૈત્રેય પ્રતિસંચરઃ
નિમિત્તં તત્ર યચ્ છેતે બ્રહ્મરૂપધરો હરિઃ ॥

યદા જાગર્તિ સર્વાત્મા સ તદા ચેષ્ટતે જગત્
નિમીલત્ય્ એતદ્ અખિલં માયાશય્યાશયે ઽચ્યુતે ॥

પદ્મયોનેર્ દિનં યત્ તુ ચતુર્યુગસહસ્રવત્
એકાર્ણવે કૃતે લોકે તાવતી રાત્રિર્ ઇષ્યતે ॥

તતઃ પ્રબુદ્ધો રાત્ર્યન્તે પુનઃ સૃષ્ટિં કરોત્ય્ અજઃ
બ્રહ્મસ્વરૂપધૃગ્ વિષ્ણુર્ યથા તે કથિતં પુરા ॥

ઇત્ય્ એષ કલ્પસંહારાદ્ અન્તરપ્રલયો દ્વિજ
નૈમિત્તિકસ્ તે કથિતઃ પ્રાકૃતં શૃણ્વતઃ પરમ્ ॥

અનાવૃષ્ટ્યગ્નિસંપર્કાત્ કૃતે સંક્ષાલને મુને
સમસ્તેષ્વ્ એવ લોકેષુ પાતાલેષ્વ્ અખિલેષુ ચ ॥

મહદાદેર્ વિકારસ્ય વિશેષાન્તસ્ય સંક્ષયે
કૃષ્ણેચ્છાકારિતે તસ્મિન્ પ્રવૃત્તે પ્રતિસંચરે ॥

આપો ગ્રસન્તિ વૈ પૂર્વં ભૂમેર્ ગન્ધાત્મકં ગુણમ્
આત્તગન્ધા તતો ભૂમિઃ પ્રલયત્વાય કલ્પતે ॥

પ્રણષ્ટે ગન્ધતન્માત્રે ભવત્ય્ ઉર્વી જલાત્મિકા
આપસ્ તદા પ્રવૃદ્ધાસ્ તુ વેગવત્યો મહાસ્વનાઃ ॥

સર્વમ્ આપૂરયન્તીદં તિષ્ઠન્તિ વિચરન્તિ ચ
સલિલેનૈવોર્મિમતા લોકાંસ્ તાંસ્ તાન્ સમન્તતઃ ॥

વ્યાપ્તમ્ એવાભવત્ સર્વં જગદ્ એતદ્ દ્વિજોત્તમ ॥

અપામ્ અપિ ગુણો યસ્ તુ જ્યોતિષા પીયતે તુ સઃ
નશ્યન્ત્ય્ આપસ્ તતસ્ તાશ્ ચ રસતન્માત્રસંક્ષયાત્ ॥

તતશ્ ચાપો હૃતરસા જ્યોતિષં પ્રાપ્નુવન્તિ વૈ
અગ્ન્યવસ્થે તુ સલિલે તેજસા સર્વતો વૃતે ॥

સ ચાગ્નિઃ સર્વતો વ્યાપ્ય આદત્તે તજ્ જલં તથા
સર્વમ્ આપૂર્યતે ઽર્ચિભિસ્ તદા જગદ્ ઇદં શનૈઃ ॥

અર્ચિર્ભિઃ સંવૃતે તસ્મિંસ્ તિર્યગ્ ઊર્ધ્વમ્ અધસ્ તથા
જ્યોતિષો ઽપિ પરં રૂપં વાયુર્ અત્તિ પ્રભાકરમ્ ॥

પ્રલીને ચ તતસ્ તસ્મિન્ વાયુભૂતે ઽખિલાત્મનિ
પ્રણષ્ટે રૂપતન્માત્રે હૃતરૂપો વિભાવસુઃ ॥

પ્રશામ્યતિ તદા જ્યોતિર્ વાયુર્ દોધૂયતે મહાન્
નિરાલોકે તદા લોકે વાય્વવસ્થે ચ તેજસિ ॥

તતસ્ તુ મૂલમ્ આસાદ્ય વાયુઃ સંભવમ્ આત્મનઃ
ઊર્ધ્વં ચાધશ્ ચ તિર્યક્ ચ દોધવીતિ દિશો દશ ॥

વાયોર્ અપિ ગુણં સ્પર્શમ્ આકાશં ગ્રસતે તતઃ
પ્રશામ્યતિ તતો વાયુઃ ખં તુ તિષ્ઠત્ય્ અનાવૃતમ્ ॥

અરૂપમ્ અરસસ્પર્શમ્ અગન્ધં ન ચ મૂર્તિમત્
સર્વમ્ આપૂરયચ્ ચૈવ સુમહત્ તત્ પ્રકાશતે ॥

પરિમણ્ડલં તત્ સુષિરમ્ આકાશં શબ્દલક્ષણમ્
શબ્દમાત્રં તદાકાશં સર્વમ્ આવૃત્ય તિષ્ઠતિ ॥

તતઃ શબ્દગુણં તસ્ય ભૂતાદિર્ ગ્રસતે પુનઃ
ભૂતેન્દ્રિયેષુ યુગપદ્ ભૂતાદૌ સંસ્થિતેષુ વૈ
અભિમાનાત્મકો હ્ય્ એષ ભૂતાદિસ્ તામસઃ સ્મૃતઃ ॥

ભૂતાદિં ગ્રસતે ચાપિ મહાન્ વૈ બુદ્ધિલક્ષણઃ ॥

ઉર્વી મહાંશ્ ચ જગતઃ પ્રાન્તે ઽન્તર્ બાહ્યતસ્ તથા ॥

એવં સપ્ત મહાબુદ્ધેઃ ક્રમાત્ પ્રકૃતયસ્ તુ વૈ
પ્રત્યાહારે તુ તાઃ સર્વાઃ પ્રવિશન્તિ પરસ્પરમ્ ॥

યેનેદમ્ આવૃતં સર્વમ્ અણ્ડમ્ અપ્સુ પ્રલીયતે
સપ્તદ્વીપસમુદ્રાન્તં સપ્તલોકં સપર્વતમ્ ॥

ઉદકાવરણં યત્ તુ જ્યોતિષા પીયતે તુ તત્
જ્યોતિર્ વાયૌ લયં યાતિ યાત્ય્ આકાશે સમીરણઃ ॥

આકાશં ચૈવ ભૂતાદિર્ ગ્રસતે તં તથા મહાન્
મહાન્તમ્ એભિઃ સહિતં પ્રકૃતિર્ ગ્રસતે દ્વિજ ॥

ગુણસામ્યમ્ અનુદ્રિક્તમ્ અન્યૂનં ચ મહામુને
પ્રોચ્યતે પ્રકૃતિર્ હેતુઃ પ્રધાનં કારણં પરમ્ ॥

ઇત્ય્ એષા પ્રકૃતિઃ સર્વા વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપિણી
વ્યક્તસ્વરૂપમ્ અવ્યક્તે તસ્મિન્ મૈત્રેય લીયતે ॥

એકઃ શુદ્ધો ઽક્ષરો નિત્યઃ સર્વવ્યાપી તથા પુમાન્
સો ઽપ્ય્ અંશઃ સર્વભૂતસ્ય મૈત્રેય પરમાત્મનઃ ॥

ન સન્તિ યત્ર સર્વેશે નામજાત્યાદિકલ્પનાઃ
સત્તામાત્રાત્મકે જ્ઞેયે જ્ઞાનાત્મન્ય્ આત્મનઃ પરે ॥

તદ્ બ્રહ્મ તત્ પરં ધામ પરમાત્મા સ ચેશ્વરઃ
સ વિષ્ણુઃ સર્વમ્ એવેદં યતો નાવર્તતે યતિઃ ॥

પ્રકૃતિર્ યા મયા ખ્યાતા વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપિણી
પુરુષશ્ ચાપ્ય્ ઉભાવ્ એતૌ લીયેતે પરમાત્મનિ ॥

પરમાત્મા ચ સર્વેષામ્ આધારઃ પરમેશ્વરઃ
વિષ્ણુર્ નામ્ના સ વેદેષુ વેદાન્તેષુ ચ ગીયતે ॥

પ્રવૃત્તં ચ નિવૃત્તં ચ દ્વિવિધં કર્મ વૈદિકમ્
તાભ્યામ્ ઉભાભ્યાં પુરુષૈઃ સર્વમૂર્તિઃ સ ઇજ્યતે ॥

ઋગ્યજુઃસામભિર્ માર્ગૈઃ પ્રવૃત્તૈર્ ઇજ્યતે હ્ય્ અસૌ
યજ્ઞેશ્વરો યજ્ઞપુમાન્ પુરુષૈઃ પુરુષોત્તમઃ ॥

જ્ઞાનાત્મા જ્ઞાનયોગેન જ્ઞાનમૂર્તિઃ સ ચેજ્યતે
નિવૃત્તે યોગિભિર્ માર્ગે વિષ્ણુર્ મુક્તિફલપ્રદઃ ॥

હ્રસ્વદીર્ઘપ્લુતૈર્ યત્ તુ કિંચિદ્ વસ્ત્વ્ અભિધીયતે
યચ્ ચ વાચામ્ અવિષયે તત્ સર્વં વિષ્ણુર્ અવ્યયઃ ॥

વ્યક્તં સ એવ ચાવ્યક્તં સ એવ પુરુષો ઽવ્યયઃ
પરમાત્મા ચ વિશ્વાત્મા વિશ્વરૂપધરો હરિઃ ॥

વ્યક્તાવ્યક્તાત્મિકા તસ્મિન્ પ્રકૃતિઃ સંપ્રલીયતે
પુરુષશ્ ચાપિ મૈત્રેય વ્યાપિન્ય્ અવ્યાહતાત્મનિ ॥

દ્વિપરાર્ધાત્મકઃ કાલઃ કથિતો યો મયા તવ
તદ્ અહસ્ તસ્ય મૈત્રેય વિષ્ણોર્ ઈશસ્ય કથ્યતે ॥

વ્યક્તે ચ પ્રકૃતૌ લીને પ્રકૃત્યાં પુરુષે તથા
તત્ર સ્થિતે નિશા ચાન્યા તત્પ્રમાણા મહામુને ॥

નૈવાહસ્ તસ્ય ન નિશા નિત્યસ્ય પરમાત્મનઃ
ઉપચારસ્ તથાપ્ય્ એષ તસ્યેશસ્ય દ્વિજોચ્યતે ॥

ઇત્ય્ એષ તવ મૈત્રેય કથિતઃ પ્રાકૃતો લયઃ
આત્યન્તિકમ્ અથો બ્રહ્મન્ નિબોધ પ્રતિસંચરમ્ ॥