Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 6.3

sarveṣām eva bhūtānāṃ trividhaḥ pratisaṃcaraḥ
naimittikaḥ prākṛtikas tathaivātyantiko mataḥ //

brāhmo naimittikas teṣāṃ kalpānte pratisaṃcaraḥ
ātyantikaś ca mokṣākhyaḥ prākṛto dviparārdhikaḥ //

parārdhasaṃkhyāṃ bhagavan mamācakṣva yayā tu saḥ
dviguṇīkṛtayā jñeyaḥ prākṛtaḥ pratisaṃcaraḥ //

sthānāt sthānaṃ daśaguṇam ekasmād gaṇyate dvija
tato 'ṣṭādaśame bhāge parārdham abhidhīyate //

parārdhadviguṇaṃ yat tu prākṛtaḥ sa layo dvija
tadāvyakte 'khilaṃ vyaktaṃ svahetau layam eti vai //

nimeṣo mānuṣo yo 'yaṃ mātrāmātrapramāṇataḥ
taiḥ pañcadaśabhiḥ kāṣṭhā triṃśat kāṣṭhās tathā kalā //

nāḍikā tu pramāṇena kalā daśa ca pañca ca //

unmānenāmbhasaḥ sā tu palāny ardhatrayodaśa
hemamāṣaiḥ kṛtacchidraṃ caturbhiś caturaṅgulaiḥ
māgadhena pramāṇena jalaprasthas tu sa smṛtaḥ //

nāḍikābhyām atha dvābhyāṃ muhūrto dvijasattama
ahorātraṃ muhūrtās tu triṃśan māso dinais tathā //

māsair dvādaśabhir varṣam ahorātraṃ tu tad divi
tribhir varṣaśatair varṣaṃ ṣaṣṭyā caivāsuradviṣām //

tais tu dvādaśasāhasraiś caturyugam udāhṛtam
caturyugasahasraṃ tu kathyate brahmaṇo dinam //

sa kalpas tatra manavaś caturdaśa mahāmune
tadante caiva maitreya brāhmo naimittiko layaḥ //

tasya svarūpam atyugraṃ maitreya gadato mama
śṛṇuṣva prākṛtaṃ bhūyas tava vakṣyāmy ahaṃ layam //

caturyugasahasrānte kṣīṇaprāye mahītale
anāvṛṣṭir atīvogrā jāyate śatavārṣikī //

tato yāny alpasārāṇi tāni sattvāny aśeṣataḥ
kṣayaṃ yānti muniśreṣṭha pārthivāny anupīḍanāt //

tataḥ sa bhagavān kṛṣṇo rudrarūpadharo 'vyayaḥ
kṣayāya yatate kartum ātmasthāḥ sakalāḥ prajāḥ //

tataḥ sa bhagavān viṣṇur bhānoḥ saptasu raśmiṣu //

suṣupto harati kleśaś ca x viśva tathaiva ca //

viśvadyaxs tathātharvā vasuḥ saṃyad vasus tathā //

sthitaḥ pibaty aśeṣāṇi jalāni munisattama //

pītvāmbhāṃsi samastāni prāṇibhūmigatāni vai
śoṣaṃ nayati maitreya samastaṃ pṛthivītalam //

samudrān saritaḥ śailān śailaprasravaṇāni ca
pātāleṣu ca yat toyaṃ tat sarvaṃ nayati kṣayam //

tatas tasyānubhāvena toyāhāropabṛṃhitāḥ
ta eva raśmayaḥ sapta jāyante sapta bhāskarāḥ //

adhaś cordhvaṃ ca te dīptās tataḥ sapta divākarāḥ
dahanty aśeṣaṃ trailokyaṃ sapātālatalaṃ dvija //

dahyamānaṃ tu tair dīptais trailokyaṃ dvija bhāskaraiḥ
sādrinadyarṇavābhogaṃ niḥsneham abhijāyate //

tato nirdagdhavṛkṣāmbu trailokyam akhilaṃ dvija
bhavaty eṣā ca vasudhā kūrmapṛṣṭhopamākṛtiḥ //

tataḥ kālāgnirudro 'sau bhūtvā sarvaharo hariḥ
śeṣāhiśvāsasaṃbhūtaḥ pātālāni dahaty adhaḥ //

pātālāni samastāni sa dagdhvā jvalano mahān
bhūmim abhyetya sakalaṃ babhasti vasudhātalam //

bhuvarlokaṃ tataḥ sarvaṃ svarlokaṃ ca sudāruṇaḥ
jvālāmālāmahāvartas tatraiva parivartate //

ambarīṣam ivābhāti trailokyam akhilaṃ tadā
jvālāvartaparīvāram upakṣīṇacarācaram //

tatas tāpaparītās tu lokadvayanivāsinaḥ
kṛtādhikārā gacchanti maharlokaṃ mahāmune //

tasmād api mahātāpa taptā lokās tataḥ param
gacchanti janalokaṃ te daśāvṛttyā paraiṣiṇaḥ //

tato dagdhvā jagat sarvaṃ rudrarūpī janārdanaḥ
mukhaniśvāsajān meghān karoti munisattama //

tato gajakulaprakhyās taḍidvanto ninādinaḥ
uttiṣṭhanti tadā vyomni ghorāḥ saṃvartakā ghanāḥ //

kecin nīlotpalaśyāmāḥ kecit kumudasaṃnibhāḥ
dhūmravarṇā ghanāḥ kecit kecit pītāḥ payodharāḥ //

kecid rāsabhavarṇābhā lākṣārasanibhās tathā
kecid vaiḍūryasaṃkāśā indranīlanibhāḥ kvacit //

śaṅkhakundanibhāś cānye jātyañjananibhās tathā
indragopanibhāḥ kecin manaḥśilanibhās tathā //

indragopanibhāḥ kecit tataḥ śikhinibhās tathā //

manaḥśilābhāḥ kecid vai haritālanibhāḥ pare //

cāṣapatranibhāḥ kecid uttiṣṭhanti ghanā ghanāḥ
kecit puravarākārāḥ kecit parvatasaṃnibhāḥ //

kūṭāgāranibhāś cānye kecit sthalanibhā ghanāḥ
mahārāvā mahākāyāḥ pūrayanti nabhastalam //

varṣantas te mahāsārās tam agnim atibhairavam //

śamayanti jagat sarvaṃ varṣanti munisattama //

hastihastanibhābhis te dhārābhir aniśaṃ tadā //

śamayanty akhilaṃ vipra trailokyāntaravistṛtam //

naṣṭe cāgnau śataṃ te 'pi varṣāṇām adhikaṃ ghanāḥ
plāvayanto jagat sarvaṃ varṣanti munisattama //

dhārābhir akṣamātrābhiḥ plāvayitvākhilāṃ bhuvam
bhuvarlokaṃ tathaivordhvaṃ plāvayanti divaṃ dvija //

andhakārīkṛte loke naṣṭe sthāvarajaṅgame
varṣanti te mahāmeghā varṣāṇām adhikaṃ śatam //

evaṃ bhavati kalpānte samastaṃ munisattama //

vāsudevasya māhātmyān nityasya paramātmanaḥ //