વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 6.3

સર્વેષામ્ એવ ભૂતાનાં ત્રિવિધઃ પ્રતિસંચરઃ
નૈમિત્તિકઃ પ્રાકૃતિકસ્ તથૈવાત્યન્તિકો મતઃ ॥

બ્રાહ્મો નૈમિત્તિકસ્ તેષાં કલ્પાન્તે પ્રતિસંચરઃ
આત્યન્તિકશ્ ચ મોક્ષાખ્યઃ પ્રાકૃતો દ્વિપરાર્ધિકઃ ॥

પરાર્ધસંખ્યાં ભગવન્ મમાચક્ષ્વ યયા તુ સઃ
દ્વિગુણીકૃતયા જ્ઞેયઃ પ્રાકૃતઃ પ્રતિસંચરઃ ॥

સ્થાનાત્ સ્થાનં દશગુણમ્ એકસ્માદ્ ગણ્યતે દ્વિજ
તતો ઽષ્ટાદશમે ભાગે પરાર્ધમ્ અભિધીયતે ॥

પરાર્ધદ્વિગુણં યત્ તુ પ્રાકૃતઃ સ લયો દ્વિજ
તદાવ્યક્તે ઽખિલં વ્યક્તં સ્વહેતૌ લયમ્ એતિ વૈ ॥

નિમેષો માનુષો યો ઽયં માત્રામાત્રપ્રમાણતઃ
તૈઃ પઞ્ચદશભિઃ કાષ્ઠા ત્રિંશત્ કાષ્ઠાસ્ તથા કલા ॥

નાડિકા તુ પ્રમાણેન કલા દશ ચ પઞ્ચ ચ ॥

ઉન્માનેનામ્ભસઃ સા તુ પલાન્ય્ અર્ધત્રયોદશ
હેમમાષૈઃ કૃતચ્છિદ્રં ચતુર્ભિશ્ ચતુરઙ્ગુલૈઃ
માગધેન પ્રમાણેન જલપ્રસ્થસ્ તુ સ સ્મૃતઃ ॥

નાડિકાભ્યામ્ અથ દ્વાભ્યાં મુહૂર્તો દ્વિજસત્તમ
અહોરાત્રં મુહૂર્તાસ્ તુ ત્રિંશન્ માસો દિનૈસ્ તથા ॥

માસૈર્ દ્વાદશભિર્ વર્ષમ્ અહોરાત્રં તુ તદ્ દિવિ
ત્રિભિર્ વર્ષશતૈર્ વર્ષં ષષ્ટ્યા ચૈવાસુરદ્વિષામ્ ॥

તૈસ્ તુ દ્વાદશસાહસ્રૈશ્ ચતુર્યુગમ્ ઉદાહૃતમ્
ચતુર્યુગસહસ્રં તુ કથ્યતે બ્રહ્મણો દિનમ્ ॥

સ કલ્પસ્ તત્ર મનવશ્ ચતુર્દશ મહામુને
તદન્તે ચૈવ મૈત્રેય બ્રાહ્મો નૈમિત્તિકો લયઃ ॥

તસ્ય સ્વરૂપમ્ અત્યુગ્રં મૈત્રેય ગદતો મમ
શૃણુષ્વ પ્રાકૃતં ભૂયસ્ તવ વક્ષ્યામ્ય્ અહં લયમ્ ॥

ચતુર્યુગસહસ્રાન્તે ક્ષીણપ્રાયે મહીતલે
અનાવૃષ્ટિર્ અતીવોગ્રા જાયતે શતવાર્ષિકી ॥

તતો યાન્ય્ અલ્પસારાણિ તાનિ સત્ત્વાન્ય્ અશેષતઃ
ક્ષયં યાન્તિ મુનિશ્રેષ્ઠ પાર્થિવાન્ય્ અનુપીડનાત્ ॥

તતઃ સ ભગવાન્ કૃષ્ણો રુદ્રરૂપધરો ઽવ્યયઃ
ક્ષયાય યતતે કર્તુમ્ આત્મસ્થાઃ સકલાઃ પ્રજાઃ ॥

તતઃ સ ભગવાન્ વિષ્ણુર્ ભાનોઃ સપ્તસુ રશ્મિષુ ॥

સુષુપ્તો હરતિ ક્લેશશ્ ચ x વિશ્વ તથૈવ ચ ॥

વિશ્વદ્યxસ્ તથાથર્વા વસુઃ સંયદ્ વસુસ્ તથા ॥

સ્થિતઃ પિબત્ય્ અશેષાણિ જલાનિ મુનિસત્તમ ॥

પીત્વામ્ભાંસિ સમસ્તાનિ પ્રાણિભૂમિગતાનિ વૈ
શોષં નયતિ મૈત્રેય સમસ્તં પૃથિવીતલમ્ ॥

સમુદ્રાન્ સરિતઃ શૈલાન્ શૈલપ્રસ્રવણાનિ ચ
પાતાલેષુ ચ યત્ તોયં તત્ સર્વં નયતિ ક્ષયમ્ ॥

તતસ્ તસ્યાનુભાવેન તોયાહારોપબૃંહિતાઃ
ત એવ રશ્મયઃ સપ્ત જાયન્તે સપ્ત ભાસ્કરાઃ ॥

અધશ્ ચોર્ધ્વં ચ તે દીપ્તાસ્ તતઃ સપ્ત દિવાકરાઃ
દહન્ત્ય્ અશેષં ત્રૈલોક્યં સપાતાલતલં દ્વિજ ॥

દહ્યમાનં તુ તૈર્ દીપ્તૈસ્ ત્રૈલોક્યં દ્વિજ ભાસ્કરૈઃ
સાદ્રિનદ્યર્ણવાભોગં નિઃસ્નેહમ્ અભિજાયતે ॥

તતો નિર્દગ્ધવૃક્ષામ્બુ ત્રૈલોક્યમ્ અખિલં દ્વિજ
ભવત્ય્ એષા ચ વસુધા કૂર્મપૃષ્ઠોપમાકૃતિઃ ॥

તતઃ કાલાગ્નિરુદ્રો ઽસૌ ભૂત્વા સર્વહરો હરિઃ
શેષાહિશ્વાસસંભૂતઃ પાતાલાનિ દહત્ય્ અધઃ ॥

પાતાલાનિ સમસ્તાનિ સ દગ્ધ્વા જ્વલનો મહાન્
ભૂમિમ્ અભ્યેત્ય સકલં બભસ્તિ વસુધાતલમ્ ॥

ભુવર્લોકં તતઃ સર્વં સ્વર્લોકં ચ સુદારુણઃ
જ્વાલામાલામહાવર્તસ્ તત્રૈવ પરિવર્તતે ॥

અમ્બરીષમ્ ઇવાભાતિ ત્રૈલોક્યમ્ અખિલં તદા
જ્વાલાવર્તપરીવારમ્ ઉપક્ષીણચરાચરમ્ ॥

તતસ્ તાપપરીતાસ્ તુ લોકદ્વયનિવાસિનઃ
કૃતાધિકારા ગચ્છન્તિ મહર્લોકં મહામુને ॥

તસ્માદ્ અપિ મહાતાપ તપ્તા લોકાસ્ તતઃ પરમ્
ગચ્છન્તિ જનલોકં તે દશાવૃત્ત્યા પરૈષિણઃ ॥

તતો દગ્ધ્વા જગત્ સર્વં રુદ્રરૂપી જનાર્દનઃ
મુખનિશ્વાસજાન્ મેઘાન્ કરોતિ મુનિસત્તમ ॥

તતો ગજકુલપ્રખ્યાસ્ તડિદ્વન્તો નિનાદિનઃ
ઉત્તિષ્ઠન્તિ તદા વ્યોમ્નિ ઘોરાઃ સંવર્તકા ઘનાઃ ॥

કેચિન્ નીલોત્પલશ્યામાઃ કેચિત્ કુમુદસંનિભાઃ
ધૂમ્રવર્ણા ઘનાઃ કેચિત્ કેચિત્ પીતાઃ પયોધરાઃ ॥

કેચિદ્ રાસભવર્ણાભા લાક્ષારસનિભાસ્ તથા
કેચિદ્ વૈડૂર્યસંકાશા ઇન્દ્રનીલનિભાઃ ક્વચિત્ ॥

શઙ્ખકુન્દનિભાશ્ ચાન્યે જાત્યઞ્જનનિભાસ્ તથા
ઇન્દ્રગોપનિભાઃ કેચિન્ મનઃશિલનિભાસ્ તથા ॥

ઇન્દ્રગોપનિભાઃ કેચિત્ તતઃ શિખિનિભાસ્ તથા ॥

મનઃશિલાભાઃ કેચિદ્ વૈ હરિતાલનિભાઃ પરે ॥

ચાષપત્રનિભાઃ કેચિદ્ ઉત્તિષ્ઠન્તિ ઘના ઘનાઃ
કેચિત્ પુરવરાકારાઃ કેચિત્ પર્વતસંનિભાઃ ॥

કૂટાગારનિભાશ્ ચાન્યે કેચિત્ સ્થલનિભા ઘનાઃ
મહારાવા મહાકાયાઃ પૂરયન્તિ નભસ્તલમ્ ॥

વર્ષન્તસ્ તે મહાસારાસ્ તમ્ અગ્નિમ્ અતિભૈરવમ્ ॥

શમયન્તિ જગત્ સર્વં વર્ષન્તિ મુનિસત્તમ ॥

હસ્તિહસ્તનિભાભિસ્ તે ધારાભિર્ અનિશં તદા ॥

શમયન્ત્ય્ અખિલં વિપ્ર ત્રૈલોક્યાન્તરવિસ્તૃતમ્ ॥

નષ્ટે ચાગ્નૌ શતં તે ઽપિ વર્ષાણામ્ અધિકં ઘનાઃ
પ્લાવયન્તો જગત્ સર્વં વર્ષન્તિ મુનિસત્તમ ॥

ધારાભિર્ અક્ષમાત્રાભિઃ પ્લાવયિત્વાખિલાં ભુવમ્
ભુવર્લોકં તથૈવોર્ધ્વં પ્લાવયન્તિ દિવં દ્વિજ ॥

અન્ધકારીકૃતે લોકે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે
વર્ષન્તિ તે મહામેઘા વર્ષાણામ્ અધિકં શતમ્ ॥

એવં ભવતિ કલ્પાન્તે સમસ્તં મુનિસત્તમ ॥

વાસુદેવસ્ય માહાત્મ્યાન્ નિત્યસ્ય પરમાત્મનઃ ॥