Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 6.1

vyākhyātā bhavatā sarga vaṃśamanvantarasthitiḥ
vaṃśānucaritaṃ caiva vistareṇa mahāmune //

vyākhyāto bhavatā vaṃśo yādavānāṃ mahātmanām //

asti kiṃcin mayā prārthyam adhyātmaśravaṇecchayā //

sarvasaṃśayabhettāras tvām ṛte 'nye na santi bhoḥ //

dvaitam eke praśaṃsanti advaitam apare janāḥ //

dvayaṃ te ke praśaṃsanti mahātmāno mahāmune //

adhyātmam akhilaṃ brahman vyākhyāmi bhavato mune //

durbodhatvād ekamanāḥ śṛṇuṣva gadato mama //

śrutvāvadhāraya mune pāraṃ tv asmān na vidyate //

na bhūtāni hṛṣīkāni tathāntaḥkaraṇāny api //

prāṇo vā prakṛtir vāpi paraṃ brahmeti śabdyate //

na sattā lakṣaṇaṃ brahma yasmāt sadasataḥ param //

utpattes tv ātmanaḥ svasya nāpy ākāśaḥ paraṃ viduḥ //

na jātirūpalabdhes tu neti nety ucyate yataḥ //

svayaṃ vedyaṃ hi tad brahma kumārī strīsukhaṃ yathā //

acchedyaṃ tad abhedyaṃ tu satyaṃ jñānam anantakam //

śuddhaṃ muktaṃ prabuddhaṃ yat sukhaduḥkhavivarjitam //

yat pūrṇam acalaṃ nityaṃ tathā ṣaḍbhāvavarjitam //

atīndriyam avarṇaṃ tu nityānandaṃ tathā mune //

asthūlam aṇu nādīrgham ahrasvam atamas tathā //

asnehaṃ ca tathācchāyaṃ ravamātrakakāyakam //

prakāśaṃ vāṃśike yasya tat paraṃ brahma maharṣe //

kham ivaikarasāvāptir api bhaktā jarāmarā //

cakṣurādyavadhānā sā viparītā vibhāvyate //

savyāpāre śarīre 'smin nirvyāpāram akalmaṣam //

cintayan sarvam ātmānaṃ mukta eveti vegapī //

pramāṇotpannayā buddhyā yo vidyāṃ jñātum icchati //

dīpenāsau dhruvaṃ paśyed guhākukṣigataṃ tamaḥ //

yadā cittam asaṃsaktaṃ tadīyaṃ sarvavastuṣu //

bhavatīha tadā yogī maitreya paramātmavit //

svareṇa saṃdhayed yogam asvaraṃ bhāvayet param //

asvareṇa tu bhāvena tv abhāvo bhāvam ādiśet //

tad eva niṣphalaṃ brahma nirvikalpaṃ nirañjanam //

tad brahmāham iti jñātvā brahmabhāvo bhaved dhruvam //

ātiṣṭhet sādhanaṃ yatra yāti tatraiva bandhayet //

evaṃ saṃbādhayed artham upāyena tu buddhimān //

yatra yatra bhaved vedas tat tad astv iti cintayet //

maitreya tena rūpeṇa so 'mṛtatvāya kalpyate //

prakṛtijñeyasadṛśī dṛśyarūpaṃ svam ātmakam //

yo veda paramaṃ vedaṃ mukta ity ucyate mune //

vedadvāreṇa yo vedaṃ paśyaty ātmānam ātmani //

tasmin vede kalābhāvān niṣphalaṃ paripaśyati //

ravamātrakadehasya grāhyatvād api rodhata //

tatraiva sthāpayec cittaṃ dṛṣṭvābhyāsam adaivatam //

ravamātrakadeho 'ham avidyādeham āśritaḥ //

avidyābhiprapanno 'yam iti xx na muhyati //

yac chrotavyaṃ ca yad dṛśyaṃ yac ca bhoktavyam ity uta //

ghrātavyaṃ caiva spṛṣṭavyaṃ buddhigrāhyaṃ tathaiva ca //

sarvaṃ tad brahmabuddhyā tu kurvāṇo na nibadhyate //

ravamātraśarīraṃ tu brahma sarvatra dṛśyate //

amedhyādibhir asaṃspṛṣṭaṃ yathā nirmalatāṃ gatam //

ahaṃ tadaiva nānyo 'smi tasmāt tadvac ca nirmalaḥ //

maitreya nāvasīdanti parāparavido janāḥ //

adhaś cordhvaṃ ca tiryak ca nānyaṃ paśyanti yoginaḥ //

anyarūpe pranaṣṭe tu kṛtsne sthāvarajaṅgame //

avyayaṃ ca prapaśyanti tad evānyan na kiṃcana //

avidyārūpe pranaṣṭe ca suṣuptipralaye 'pi ca //

prabuddhās tu smariṣyanti tad evānyan na maharṣe //

sarvavastuṣu pūrṇeṣu punaś cūrṇīkṛteṣu ca //

tadantam eva paśyanti tasya tattvaṃ na dṛśyate //

sarveṣu vedatantreṣu sarveṣu samayeṣu bhoḥ //

idam eva prapaśyanti tatas tattvavido janāḥ //

brahmarūpam idaṃ sarvam evaṃ paśyet sadā naraḥ //

hatvāpi sa imāṃl lokān sarvāśī sarvavikrayī //

sarvān niṣiddhān kṛtvāpi karmabhir na sa badhyate //

dharmādharmavimuktātmā brahmabhūyāya kalpate //

nirātmakam idaṃ proktaṃ sāṃkhyaṃ sānakam ucyate //

recakaṃ pūrakaṃ kṛtvā vāyum ārohayet tataḥ //

brahmanāḍī smṛtā tatra kāyamadhye vyavasthitā //

jyotirāgrā cakramūlā sūkṣmā cakrāntarānugā //

adṛśyarūpā sā sarvaiḥ paśyanti paramarṣayaḥ //

pradyumno bhagavāñ jyotir bahirdhāma vyavasthitaḥ //

māṃsād adhaḥ pauṇḍarīkād dhṛdayagranthir ucyate //

tena saṃkramayed vāyuṃ purāṇakaraṇena tu //

jyotiṣaḥ prāpaṇābhyāsāt sarvavāyujayo bhavet //

tatraikadeśam ākṛṣya kecin nyasyanti maulike //

tena labdhopalabdhās tu gacchanti jyotiṣaḥ padam //

ye tu tattvaṃ prapaśyanti maulike sthāpayanty uta //

punar brahmaṇi niṣṇātās te 'mṛtatvāya kalpate //

etat tu sānakaṃ proktaṃ sāṃkhyaṃ divyam anuttamam //

śreyāṃsaḥ pūrvam icchanti saṃnyāsāt sarvakarmaṇām //

tyaktasarvakriyārambhāḥ paraṃ sāṃkhyaṃ pracakṣate //

sāṃkhyamārgas tvayaivokto yogamārgas tvyayocyatām //

atha yogaṃ pravakṣyāmi guhyād guhyataraṃ param //

yaj jñātvā munayaḥ sarve padaṃ gacchanty anāmayam //

sāṃkhyāt tattvāt paraṃ yogaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ //

ye yogam anutiṣṭhanti sāṃkhyam apy anutiṣṭate //

tasmād yogaṃ praśaṃsanti munayo munisattama //

dehinas tv ātmasaṃyogād yogam āhur manīṣiṇaḥ //

dehīpāpanibandhatvāt pūrvaṃ pāpakṣayaṃ caret //

guṇais tu bandhitatvāc ca guṇānāṃ haraṇaṃ tataḥ //

dehī dehanibandhatvāt tasyāpi haraṇaṃ caret //

mukhyānāṃ caiva śūnyānāṃ balavattvān niyāmanam //

evaṃ kṛtvā sma dṛśyantu saṃyojyātmānam ātmani //

dharmādharmavinirmukto mukta eva bhaved dhruvam //

guṇānāṃ tejaso rūpaṃ deharūpaṃ ca dehinaḥ //

ālambya vinaśet paścād yogasiddhim abhīpsatā //

ālambanān nirālambaṃ paśyanti paramarṣayaḥ //

ālambanaṃ na cet pūrvaṃ na ca bandhavimokṣaṇam //

recapūrakakumbhaiś ca pūrvaṃ pāpakṣayaṃ caret //

pūrvarātralayaiḥ śāntyā dehino dṛśyatāṃ nayet //

vedasārāt tu saṃyogaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ //

evaṃ yogavidhiḥ prokto yoge sarvaṃ samāpyate //

evaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca pravadanti manīṣiṇaḥ //

anayos tv apṛthagjñānān mukto bhavati nānyathā //

sāṃkhyayogāv upāyau dvāv upeyas tv eka eva tu //

devo nārāyaṇas tv ekaḥ paramātmety udāhṛtaḥ //

ravamātrakadehas tu sarvavyāpyājarāmaraḥ //

taraṅgajaṅgamasthās nu svamāyātamasāvṛtaḥ //

bahvākāra ivābhāti māyayā puruṣottamaḥ //

evaṃ yo veda yogīndraḥ sa vai mukto bhaven naraḥ //

yat pṛṣṭavān asi mune tad uktaṃ paramārthataḥ //

kim anyac chrotum icchā te hy asti maitreya pṛccha tat //

jñānāmṛtam idaṃ śrutvā nāsti dhanyataro mama //

manye 'haṃ bhagavān adya prasādaṃ kṛtavān iti //

adyāhaṃ vītasaṃdeho bhavaṃ viprarṣabha prabho //

tathāpi kiṃcit pṛcchāmi durbodhatvān mahāmune //

śrotum icchāmy ahaṃ tvatto yathāvad upasaṃhṛtim
mahāpralayasaṃjñāṃ ca kalpānte ca mahāmune //

maitreya śrūyatāṃ matto yathāvad upasaṃhṛtiḥ
kalpānte prākṛte caiva pralaye jāyate yathā //

ahorātraṃ pitṝṇāṃ tu māso 'bdas tridivaukasām
caturyugasahasre tu brahmaṇo dve dvijottama //

kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliś caiva caturyugam
divyair varṣasahasrais tu tad dvādaśabhir ucyate //

caturyugāṇy aśeṣāṇi sadṛśāni svarūpataḥ
ādyaṃ kṛtayugaṃ muktvā maitreyāntyaṃ tathā kalim //

ādye kṛtayuge sargo brahmaṇā kriyate yataḥ
kriyate copasaṃhāras tathānte ca kalau yuge //

kaleḥ svarūpaṃ bhagavan vistarād vaktum arhasi
dharmaś catuṣpād bhagavan yasmin viplavam ṛcchati //

kaleḥ svarūpaṃ maitreya yad bhavān praṣṭum icchati
tan nibodha samāsena vartate yan mahāmune //

varṇāśramācāravatī pravṛttir na kalau nṛṇām
na sāma-ṛgyajurveda viniṣpādanahaitukī //

vivāhā na kalau dharmyā na śiṣyagurusaṃsthitiḥ
na dāmpatyakramo naiva vahnidevātmakaḥ kramaḥ //

yatra tatra kule jāto balī sarveśvaraḥ kalau
sarvebhya eva varṇebhyo yogyaḥ kanyāvarodhane //

yena tenaiva yogena dvijātir dīkṣitaḥ kalau
yaiva saiva ca maitreya prāyaścittakriyā kalau //

sarvam eva kalau śāstraṃ yasya yad vacanaṃ dvija
devatāś ca kalau sarvāḥ sarvaḥ sarvasya cāśramaḥ //

upavāsas tathāyāso vittotsargas tathā kalau
dharmo yathābhirucitair anuṣṭhānair anuṣṭhitaḥ //

vittena bhavitā puṃsāṃ svalpenāḍhyamadaḥ kalau
strīṇāṃ rūpamadaś caiva keśair eva bhaviṣyati //

suvarṇamaṇiratnādau vastre copakṣayaṃ gate
kalau striyo bhaviṣyanti tadā keśair alaṃkṛtāḥ //

parityakṣyanti bhartāraṃ vittahīnaṃ tathā striyaḥ
bhartā bhaviṣyati kalau vittavān eva yoṣitām //

yo yo dadāti bahulaṃ sa sa svāmī tadā nṛṇām
svāmitvahetuḥ saṃbandho bhāvī nābhijanas tadā //

gṛhāntā dravyasaṃghātā dravyāntā ca tathā matiḥ
arthāś cātmopabhogāntā bhaviṣyanti kalau yuge //

striyaḥ kalau bhaviṣyanti svairiṇyo lalitaspṛhāḥ
anyāyāvāptavitteṣu puruṣāś ca spṛhālavaḥ //

abhyarthito 'pi suhṛdā svārthahāniṃ na mānavaḥ
paṇārdhārdhārdhamātre 'pi kariṣyati tadā dvija //

samānapauruṣaṃ ceto bhāvi vipreṣu vai kalau
kṣīrapradānasaṃbandhi bhāvi goṣu ca gauravam //

anāvṛṣṭibhayaprāyāḥ prajāḥ kṣudbhayakātarāḥ
bhaviṣyanti tadā sarvā gaganāsaktadṛṣṭayaḥ //

kandaparṇaphalāhārās tāpasā iva mānavāḥ
ātmānaṃ ghātayiṣyanti tadāvṛṣṭyādiduḥkhitāḥ //

durbhikṣam eva satataṃ tadā kleśam anīśvarāḥ
prāpsyanti vyāhatasukha pramodā mānavāḥ kalau //

asnānabhojino nāgni devatātithipūjanam
kariṣyanti kalau prāpte na ca pitryodakakriyām //

lolupā hrasvadehāś ca bahvannādanatatparāḥ
bahuprajālpabhāgyāś ca bhaviṣyanti kalau striyaḥ //

ubhābhyām atha pāṇibhyāṃ śiraḥkaṇḍūyanaṃ striyaḥ
kurvantyo gurubhartṝṇām ājñāṃ bhetsyanty anādṛtāḥ //

svapoṣaṇaparāḥ kṣudrā dehasaṃskāravarjitāḥ
paruṣānṛtabhāṣiṇyo bhaviṣyanti kalau striyaḥ //

duḥśīlā duṣṭaśīleṣu kurvantyaḥ satataṃ spṛhām
asadvṛttā bhaviṣyanti puruṣeṣu kulāṅganāḥ //

vedādānaṃ kariṣyanti baṭavaś ca tathāvratāḥ
gṛhasthāś ca na hoṣyanti na dāsyanty ucitāny api //

vanavāsino bhaviṣyanti grāmyāhāraparigrahāḥ
bhikṣavaś cāpi mitrādi snehasaṃbandhayantraṇāḥ //

arakṣitāro hartāraḥ śulkavyājena pārthivāḥ
hāriṇo janavittānāṃ saṃprāpte tu kalau yuge //

yo yo 'śvarathanāgāḍhyaḥ sa sa rājā bhaviṣyati
yaś ca yaś cābalaḥ sarvaḥ sa sa bhṛtyaḥ kalau yuge //

vaiśyāḥ kṛṣivaṇijyādi saṃtyajya nijakarma yat
śūdravṛttyā pravartsyanti kārukarmopajīvinaḥ //

bhaikṣyavratās tathā śūdrāḥ pravrajyāliṅgino 'dhamāḥ
pāṣaṇḍasaṃśrayāṃ vṛttim āśrayiṣyanty asaṃskṛtāḥ //

durbhikṣakarapīḍābhir atīvopadrutā janāḥ
godhūmānnayavānnāḍhyān deśān yāsyanti duḥkhitāḥ //

vedamārge pralīne ca pāṣaṇḍāḍhye tato jane
adharmavṛddhyā lokānām alpam āyur bhaviṣyati //

aśāstravihitaṃ ghoraṃ tapyamāneṣu vai tapaḥ
nareṣu nṛpadoṣeṇa bālamṛtyur bhaviṣyati //

bhavitrī yoṣitāṃ sūtiḥ pañcaṣaṭsaptavārṣikī
navāṣṭadaśavarṣāṇāṃ manuṣyāṇāṃ tathā kalau //

palitodbhavaś ca bhavitā tadā dvādaśavārṣikaḥ
nātijīvati vai kaścit kalau varṣāṇi viṃśatiḥ //

alpaprajñā vṛthāliṅgā duṣṭāntaḥkaraṇāḥ kalau
yatas tato vinaṅkṣyanti kālenālpena mānavāḥ //

yadā yadā hi maitreya hānir dharmasya lakṣyate //

tadā tadā kaler vṛddhir anumeyā mahātmabhiḥ //

yadā yadā hi pāṣaṇḍa vṛddhir maitreya lakṣyate
tadā tadā kaler vṛddhir anumeyā vicakṣaṇaiḥ //

yadā yadā satāṃ hānir vedamārgānusāriṇām
tadā tadā kaler vṛddhir anumeyā vicakṣaṇaiḥ //

prārambhāś cāvasīdanti yadā dharmakṛtāṃ nṛṇām
tadānumeyaṃ prādhānyaṃ kaler maitreya paṇḍitaiḥ //

yadā yadā na yajñānām īśvaraḥ puruṣottamaḥ
ijyate puruṣair yajñais tadā jñeyaṃ kaler balam //

aṭṭaśūlā janapadā śivaśūlāś catuṣpathā //

keśaśūlā striyaḥ sarvā bhaviṣyanti kalau yuge //

na prītir vedavādeṣu pāṣaṇḍeṣu yadā ratiḥ
kaler vṛddhis tadā prājñair anumeyā dvijottama //

kalau jagatpatiṃ viṣṇuṃ sarvasraṣṭāram īśvaram
nārcayiṣyanti maitreya pāṣaṇḍopahatā narāḥ //

kiṃ devaiḥ kiṃ dvijair vedaiḥ kiṃ śaucenāmbujanmanā
ity evaṃ vipra vakṣyanti pāṣaṇḍopahatā narāḥ //

svalpāmbuvṛṣṭiḥ parjanyaḥ sasyaṃ svalpaphalaṃ tathā
phalaṃ tathālpasāraṃ ca vipra prāpte kalau yuge //

śāṇīprāyāṇi vastrāṇi śamīprāyā mahīruhāḥ
śūdraprāyās tathā varṇā bhaviṣyanti kalau yuge //

aṇuprāyāṇi dhānyāni ājaprāyaṃ tathā payaḥ
bhaviṣyati kalau prāpte uśīraṃ cānulepanam //

śvaśrūśvaśurabhūyiṣṭhā guravaś ca nṛṇāṃ kalau
śyālādyā hāribhāryāś ca suhṛdo munisattama //

kasya mātā pitā kasya yadā karmātmakaḥ pumān
iti codāhariṣyanti śvaśurānugatā narāḥ //

vāṅmanaḥkāyikair doṣair abhibhūtāḥ punaḥ punaḥ
narāḥ pāpāny anudinaṃ kariṣyanty alpamedhasaḥ //

niḥsattvānām aśaucānāṃ nirhrīkāṇāṃ tathā nṛṇām
yad yad duḥkhāya tat sarvaṃ kalikāle bhaviṣyati //

niḥsvādhyāyavaṣaṭkāre svadhāsvāhāvivarjite
tadā praviralo vipra kvacil loko bhaviṣyati //

tatrālpenaiva yatnena puṇyaskandham anuttamam
karoti yaṃ kṛtayuge kriyate tapasā hi saḥ //

kīrtanād eva kṛṣṇasya muktabandho paraṃ vrajet //