વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 6.1

વ્યાખ્યાતા ભવતા સર્ગ વંશમન્વન્તરસ્થિતિઃ
વંશાનુચરિતં ચૈવ વિસ્તરેણ મહામુને ॥

વ્યાખ્યાતો ભવતા વંશો યાદવાનાં મહાત્મનામ્ ॥

અસ્તિ કિંચિન્ મયા પ્રાર્થ્યમ્ અધ્યાત્મશ્રવણેચ્છયા ॥

સર્વસંશયભેત્તારસ્ ત્વામ્ ઋતે ઽન્યે ન સન્તિ ભોઃ ॥

દ્વૈતમ્ એકે પ્રશંસન્તિ અદ્વૈતમ્ અપરે જનાઃ ॥

દ્વયં તે કે પ્રશંસન્તિ મહાત્માનો મહામુને ॥

અધ્યાત્મમ્ અખિલં બ્રહ્મન્ વ્યાખ્યામિ ભવતો મુને ॥

દુર્બોધત્વાદ્ એકમનાઃ શૃણુષ્વ ગદતો મમ ॥

શ્રુત્વાવધારય મુને પારં ત્વ્ અસ્માન્ ન વિદ્યતે ॥

ન ભૂતાનિ હૃષીકાનિ તથાન્તઃકરણાન્ય્ અપિ ॥

પ્રાણો વા પ્રકૃતિર્ વાપિ પરં બ્રહ્મેતિ શબ્દ્યતે ॥

ન સત્તા લક્ષણં બ્રહ્મ યસ્માત્ સદસતઃ પરમ્ ॥

ઉત્પત્તેસ્ ત્વ્ આત્મનઃ સ્વસ્ય નાપ્ય્ આકાશઃ પરં વિદુઃ ॥

ન જાતિરૂપલબ્ધેસ્ તુ નેતિ નેત્ય્ ઉચ્યતે યતઃ ॥

સ્વયં વેદ્યં હિ તદ્ બ્રહ્મ કુમારી સ્ત્રીસુખં યથા ॥

અચ્છેદ્યં તદ્ અભેદ્યં તુ સત્યં જ્ઞાનમ્ અનન્તકમ્ ॥

શુદ્ધં મુક્તં પ્રબુદ્ધં યત્ સુખદુઃખવિવર્જિતમ્ ॥

યત્ પૂર્ણમ્ અચલં નિત્યં તથા ષડ્ભાવવર્જિતમ્ ॥

અતીન્દ્રિયમ્ અવર્ણં તુ નિત્યાનન્દં તથા મુને ॥

અસ્થૂલમ્ અણુ નાદીર્ઘમ્ અહ્રસ્વમ્ અતમસ્ તથા ॥

અસ્નેહં ચ તથાચ્છાયં રવમાત્રકકાયકમ્ ॥

પ્રકાશં વાંશિકે યસ્ય તત્ પરં બ્રહ્મ મહર્ષે ॥

ખમ્ ઇવૈકરસાવાપ્તિર્ અપિ ભક્તા જરામરા ॥

ચક્ષુરાદ્યવધાના સા વિપરીતા વિભાવ્યતે ॥

સવ્યાપારે શરીરે ઽસ્મિન્ નિર્વ્યાપારમ્ અકલ્મષમ્ ॥

ચિન્તયન્ સર્વમ્ આત્માનં મુક્ત એવેતિ વેગપી ॥

પ્રમાણોત્પન્નયા બુદ્ધ્યા યો વિદ્યાં જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છતિ ॥

દીપેનાસૌ ધ્રુવં પશ્યેદ્ ગુહાકુક્ષિગતં તમઃ ॥

યદા ચિત્તમ્ અસંસક્તં તદીયં સર્વવસ્તુષુ ॥

ભવતીહ તદા યોગી મૈત્રેય પરમાત્મવિત્ ॥

સ્વરેણ સંધયેદ્ યોગમ્ અસ્વરં ભાવયેત્ પરમ્ ॥

અસ્વરેણ તુ ભાવેન ત્વ્ અભાવો ભાવમ્ આદિશેત્ ॥

તદ્ એવ નિષ્ફલં બ્રહ્મ નિર્વિકલ્પં નિરઞ્જનમ્ ॥

તદ્ બ્રહ્માહમ્ ઇતિ જ્ઞાત્વા બ્રહ્મભાવો ભવેદ્ ધ્રુવમ્ ॥

આતિષ્ઠેત્ સાધનં યત્ર યાતિ તત્રૈવ બન્ધયેત્ ॥

એવં સંબાધયેદ્ અર્થમ્ ઉપાયેન તુ બુદ્ધિમાન્ ॥

યત્ર યત્ર ભવેદ્ વેદસ્ તત્ તદ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ ચિન્તયેત્ ॥

મૈત્રેય તેન રૂપેણ સો ઽમૃતત્વાય કલ્પ્યતે ॥

પ્રકૃતિજ્ઞેયસદૃશી દૃશ્યરૂપં સ્વમ્ આત્મકમ્ ॥

યો વેદ પરમં વેદં મુક્ત ઇત્ય્ ઉચ્યતે મુને ॥

વેદદ્વારેણ યો વેદં પશ્યત્ય્ આત્માનમ્ આત્મનિ ॥

તસ્મિન્ વેદે કલાભાવાન્ નિષ્ફલં પરિપશ્યતિ ॥

રવમાત્રકદેહસ્ય ગ્રાહ્યત્વાદ્ અપિ રોધત ॥

તત્રૈવ સ્થાપયેચ્ ચિત્તં દૃષ્ટ્વાભ્યાસમ્ અદૈવતમ્ ॥

રવમાત્રકદેહો ઽહમ્ અવિદ્યાદેહમ્ આશ્રિતઃ ॥

અવિદ્યાભિપ્રપન્નો ઽયમ્ ઇતિ xx ન મુહ્યતિ ॥

યચ્ છ્રોતવ્યં ચ યદ્ દૃશ્યં યચ્ ચ ભોક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ ઉત ॥

ઘ્રાતવ્યં ચૈવ સ્પૃષ્ટવ્યં બુદ્ધિગ્રાહ્યં તથૈવ ચ ॥

સર્વં તદ્ બ્રહ્મબુદ્ધ્યા તુ કુર્વાણો ન નિબધ્યતે ॥

રવમાત્રશરીરં તુ બ્રહ્મ સર્વત્ર દૃશ્યતે ॥

અમેધ્યાદિભિર્ અસંસ્પૃષ્ટં યથા નિર્મલતાં ગતમ્ ॥

અહં તદૈવ નાન્યો ઽસ્મિ તસ્માત્ તદ્વચ્ ચ નિર્મલઃ ॥

મૈત્રેય નાવસીદન્તિ પરાપરવિદો જનાઃ ॥

અધશ્ ચોર્ધ્વં ચ તિર્યક્ ચ નાન્યં પશ્યન્તિ યોગિનઃ ॥

અન્યરૂપે પ્રનષ્ટે તુ કૃત્સ્ને સ્થાવરજઙ્ગમે ॥

અવ્યયં ચ પ્રપશ્યન્તિ તદ્ એવાન્યન્ ન કિંચન ॥

અવિદ્યારૂપે પ્રનષ્ટે ચ સુષુપ્તિપ્રલયે ઽપિ ચ ॥

પ્રબુદ્ધાસ્ તુ સ્મરિષ્યન્તિ તદ્ એવાન્યન્ ન મહર્ષે ॥

સર્વવસ્તુષુ પૂર્ણેષુ પુનશ્ ચૂર્ણીકૃતેષુ ચ ॥

તદન્તમ્ એવ પશ્યન્તિ તસ્ય તત્ત્વં ન દૃશ્યતે ॥

સર્વેષુ વેદતન્ત્રેષુ સર્વેષુ સમયેષુ ભોઃ ॥

ઇદમ્ એવ પ્રપશ્યન્તિ તતસ્ તત્ત્વવિદો જનાઃ ॥

બ્રહ્મરૂપમ્ ઇદં સર્વમ્ એવં પશ્યેત્ સદા નરઃ ॥

હત્વાપિ સ ઇમાંલ્ લોકાન્ સર્વાશી સર્વવિક્રયી ॥

સર્વાન્ નિષિદ્ધાન્ કૃત્વાપિ કર્મભિર્ ન સ બધ્યતે ॥

ધર્માધર્મવિમુક્તાત્મા બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે ॥

નિરાત્મકમ્ ઇદં પ્રોક્તં સાંખ્યં સાનકમ્ ઉચ્યતે ॥

રેચકં પૂરકં કૃત્વા વાયુમ્ આરોહયેત્ તતઃ ॥

બ્રહ્મનાડી સ્મૃતા તત્ર કાયમધ્યે વ્યવસ્થિતા ॥

જ્યોતિરાગ્રા ચક્રમૂલા સૂક્ષ્મા ચક્રાન્તરાનુગા ॥

અદૃશ્યરૂપા સા સર્વૈઃ પશ્યન્તિ પરમર્ષયઃ ॥

પ્રદ્યુમ્નો ભગવાઞ્ જ્યોતિર્ બહિર્ધામ વ્યવસ્થિતઃ ॥

માંસાદ્ અધઃ પૌણ્ડરીકાદ્ ધૃદયગ્રન્થિર્ ઉચ્યતે ॥

તેન સંક્રમયેદ્ વાયું પુરાણકરણેન તુ ॥

જ્યોતિષઃ પ્રાપણાભ્યાસાત્ સર્વવાયુજયો ભવેત્ ॥

તત્રૈકદેશમ્ આકૃષ્ય કેચિન્ ન્યસ્યન્તિ મૌલિકે ॥

તેન લબ્ધોપલબ્ધાસ્ તુ ગચ્છન્તિ જ્યોતિષઃ પદમ્ ॥

યે તુ તત્ત્વં પ્રપશ્યન્તિ મૌલિકે સ્થાપયન્ત્ય્ ઉત ॥

પુનર્ બ્રહ્મણિ નિષ્ણાતાસ્ તે ઽમૃતત્વાય કલ્પતે ॥

એતત્ તુ સાનકં પ્રોક્તં સાંખ્યં દિવ્યમ્ અનુત્તમમ્ ॥

શ્રેયાંસઃ પૂર્વમ્ ઇચ્છન્તિ સંન્યાસાત્ સર્વકર્મણામ્ ॥

ત્યક્તસર્વક્રિયારમ્ભાઃ પરં સાંખ્યં પ્રચક્ષતે ॥

સાંખ્યમાર્ગસ્ ત્વયૈવોક્તો યોગમાર્ગસ્ ત્વ્યયોચ્યતામ્ ॥

અથ યોગં પ્રવક્ષ્યામિ ગુહ્યાદ્ ગુહ્યતરં પરમ્ ॥

યજ્ જ્ઞાત્વા મુનયઃ સર્વે પદં ગચ્છન્ત્ય્ અનામયમ્ ॥

સાંખ્યાત્ તત્ત્વાત્ પરં યોગં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ॥

યે યોગમ્ અનુતિષ્ઠન્તિ સાંખ્યમ્ અપ્ય્ અનુતિષ્ટતે ॥

તસ્માદ્ યોગં પ્રશંસન્તિ મુનયો મુનિસત્તમ ॥

દેહિનસ્ ત્વ્ આત્મસંયોગાદ્ યોગમ્ આહુર્ મનીષિણઃ ॥

દેહીપાપનિબન્ધત્વાત્ પૂર્વં પાપક્ષયં ચરેત્ ॥

ગુણૈસ્ તુ બન્ધિતત્વાચ્ ચ ગુણાનાં હરણં તતઃ ॥

દેહી દેહનિબન્ધત્વાત્ તસ્યાપિ હરણં ચરેત્ ॥

મુખ્યાનાં ચૈવ શૂન્યાનાં બલવત્ત્વાન્ નિયામનમ્ ॥

એવં કૃત્વા સ્મ દૃશ્યન્તુ સંયોજ્યાત્માનમ્ આત્મનિ ॥

ધર્માધર્મવિનિર્મુક્તો મુક્ત એવ ભવેદ્ ધ્રુવમ્ ॥

ગુણાનાં તેજસો રૂપં દેહરૂપં ચ દેહિનઃ ॥

આલમ્બ્ય વિનશેત્ પશ્ચાદ્ યોગસિદ્ધિમ્ અભીપ્સતા ॥

આલમ્બનાન્ નિરાલમ્બં પશ્યન્તિ પરમર્ષયઃ ॥

આલમ્બનં ન ચેત્ પૂર્વં ન ચ બન્ધવિમોક્ષણમ્ ॥

રેચપૂરકકુમ્ભૈશ્ ચ પૂર્વં પાપક્ષયં ચરેત્ ॥

પૂર્વરાત્રલયૈઃ શાન્ત્યા દેહિનો દૃશ્યતાં નયેત્ ॥

વેદસારાત્ તુ સંયોગં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ॥

એવં યોગવિધિઃ પ્રોક્તો યોગે સર્વં સમાપ્યતે ॥

એવં સાંખ્યં ચ યોગં ચ પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ॥

અનયોસ્ ત્વ્ અપૃથગ્જ્ઞાનાન્ મુક્તો ભવતિ નાન્યથા ॥

સાંખ્યયોગાવ્ ઉપાયૌ દ્વાવ્ ઉપેયસ્ ત્વ્ એક એવ તુ ॥

દેવો નારાયણસ્ ત્વ્ એકઃ પરમાત્મેત્ય્ ઉદાહૃતઃ ॥

રવમાત્રકદેહસ્ તુ સર્વવ્યાપ્યાજરામરઃ ॥

તરઙ્ગજઙ્ગમસ્થાસ્ નુ સ્વમાયાતમસાવૃતઃ ॥

બહ્વાકાર ઇવાભાતિ માયયા પુરુષોત્તમઃ ॥

એવં યો વેદ યોગીન્દ્રઃ સ વૈ મુક્તો ભવેન્ નરઃ ॥

યત્ પૃષ્ટવાન્ અસિ મુને તદ્ ઉક્તં પરમાર્થતઃ ॥

કિમ્ અન્યચ્ છ્રોતુમ્ ઇચ્છા તે હ્ય્ અસ્તિ મૈત્રેય પૃચ્છ તત્ ॥

જ્ઞાનામૃતમ્ ઇદં શ્રુત્વા નાસ્તિ ધન્યતરો મમ ॥

મન્યે ઽહં ભગવાન્ અદ્ય પ્રસાદં કૃતવાન્ ઇતિ ॥

અદ્યાહં વીતસંદેહો ભવં વિપ્રર્ષભ પ્રભો ॥

તથાપિ કિંચિત્ પૃચ્છામિ દુર્બોધત્વાન્ મહામુને ॥

શ્રોતુમ્ ઇચ્છામ્ય્ અહં ત્વત્તો યથાવદ્ ઉપસંહૃતિમ્
મહાપ્રલયસંજ્ઞાં ચ કલ્પાન્તે ચ મહામુને ॥

મૈત્રેય શ્રૂયતાં મત્તો યથાવદ્ ઉપસંહૃતિઃ
કલ્પાન્તે પ્રાકૃતે ચૈવ પ્રલયે જાયતે યથા ॥

અહોરાત્રં પિતૄણાં તુ માસો ઽબ્દસ્ ત્રિદિવૌકસામ્
ચતુર્યુગસહસ્રે તુ બ્રહ્મણો દ્વે દ્વિજોત્તમ ॥

કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ કલિશ્ ચૈવ ચતુર્યુગમ્
દિવ્યૈર્ વર્ષસહસ્રૈસ્ તુ તદ્ દ્વાદશભિર્ ઉચ્યતે ॥

ચતુર્યુગાણ્ય્ અશેષાણિ સદૃશાનિ સ્વરૂપતઃ
આદ્યં કૃતયુગં મુક્ત્વા મૈત્રેયાન્ત્યં તથા કલિમ્ ॥

આદ્યે કૃતયુગે સર્ગો બ્રહ્મણા ક્રિયતે યતઃ
ક્રિયતે ચોપસંહારસ્ તથાન્તે ચ કલૌ યુગે ॥

કલેઃ સ્વરૂપં ભગવન્ વિસ્તરાદ્ વક્તુમ્ અર્હસિ
ધર્મશ્ ચતુષ્પાદ્ ભગવન્ યસ્મિન્ વિપ્લવમ્ ઋચ્છતિ ॥

કલેઃ સ્વરૂપં મૈત્રેય યદ્ ભવાન્ પ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છતિ
તન્ નિબોધ સમાસેન વર્તતે યન્ મહામુને ॥

વર્ણાશ્રમાચારવતી પ્રવૃત્તિર્ ન કલૌ નૃણામ્
ન સામ-ઋગ્યજુર્વેદ વિનિષ્પાદનહૈતુકી ॥

વિવાહા ન કલૌ ધર્મ્યા ન શિષ્યગુરુસંસ્થિતિઃ
ન દામ્પત્યક્રમો નૈવ વહ્નિદેવાત્મકઃ ક્રમઃ ॥

યત્ર તત્ર કુલે જાતો બલી સર્વેશ્વરઃ કલૌ
સર્વેભ્ય એવ વર્ણેભ્યો યોગ્યઃ કન્યાવરોધને ॥

યેન તેનૈવ યોગેન દ્વિજાતિર્ દીક્ષિતઃ કલૌ
યૈવ સૈવ ચ મૈત્રેય પ્રાયશ્ચિત્તક્રિયા કલૌ ॥

સર્વમ્ એવ કલૌ શાસ્ત્રં યસ્ય યદ્ વચનં દ્વિજ
દેવતાશ્ ચ કલૌ સર્વાઃ સર્વઃ સર્વસ્ય ચાશ્રમઃ ॥

ઉપવાસસ્ તથાયાસો વિત્તોત્સર્ગસ્ તથા કલૌ
ધર્મો યથાભિરુચિતૈર્ અનુષ્ઠાનૈર્ અનુષ્ઠિતઃ ॥

વિત્તેન ભવિતા પુંસાં સ્વલ્પેનાઢ્યમદઃ કલૌ
સ્ત્રીણાં રૂપમદશ્ ચૈવ કેશૈર્ એવ ભવિષ્યતિ ॥

સુવર્ણમણિરત્નાદૌ વસ્ત્રે ચોપક્ષયં ગતે
કલૌ સ્ત્રિયો ભવિષ્યન્તિ તદા કેશૈર્ અલંકૃતાઃ ॥

પરિત્યક્ષ્યન્તિ ભર્તારં વિત્તહીનં તથા સ્ત્રિયઃ
ભર્તા ભવિષ્યતિ કલૌ વિત્તવાન્ એવ યોષિતામ્ ॥

યો યો દદાતિ બહુલં સ સ સ્વામી તદા નૃણામ્
સ્વામિત્વહેતુઃ સંબન્ધો ભાવી નાભિજનસ્ તદા ॥

ગૃહાન્તા દ્રવ્યસંઘાતા દ્રવ્યાન્તા ચ તથા મતિઃ
અર્થાશ્ ચાત્મોપભોગાન્તા ભવિષ્યન્તિ કલૌ યુગે ॥

સ્ત્રિયઃ કલૌ ભવિષ્યન્તિ સ્વૈરિણ્યો લલિતસ્પૃહાઃ
અન્યાયાવાપ્તવિત્તેષુ પુરુષાશ્ ચ સ્પૃહાલવઃ ॥

અભ્યર્થિતો ઽપિ સુહૃદા સ્વાર્થહાનિં ન માનવઃ
પણાર્ધાર્ધાર્ધમાત્રે ઽપિ કરિષ્યતિ તદા દ્વિજ ॥

સમાનપૌરુષં ચેતો ભાવિ વિપ્રેષુ વૈ કલૌ
ક્ષીરપ્રદાનસંબન્ધિ ભાવિ ગોષુ ચ ગૌરવમ્ ॥

અનાવૃષ્ટિભયપ્રાયાઃ પ્રજાઃ ક્ષુદ્ભયકાતરાઃ
ભવિષ્યન્તિ તદા સર્વા ગગનાસક્તદૃષ્ટયઃ ॥

કન્દપર્ણફલાહારાસ્ તાપસા ઇવ માનવાઃ
આત્માનં ઘાતયિષ્યન્તિ તદાવૃષ્ટ્યાદિદુઃખિતાઃ ॥

દુર્ભિક્ષમ્ એવ સતતં તદા ક્લેશમ્ અનીશ્વરાઃ
પ્રાપ્સ્યન્તિ વ્યાહતસુખ પ્રમોદા માનવાઃ કલૌ ॥

અસ્નાનભોજિનો નાગ્નિ દેવતાતિથિપૂજનમ્
કરિષ્યન્તિ કલૌ પ્રાપ્તે ન ચ પિત્ર્યોદકક્રિયામ્ ॥

લોલુપા હ્રસ્વદેહાશ્ ચ બહ્વન્નાદનતત્પરાઃ
બહુપ્રજાલ્પભાગ્યાશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ કલૌ સ્ત્રિયઃ ॥

ઉભાભ્યામ્ અથ પાણિભ્યાં શિરઃકણ્ડૂયનં સ્ત્રિયઃ
કુર્વન્ત્યો ગુરુભર્તૄણામ્ આજ્ઞાં ભેત્સ્યન્ત્ય્ અનાદૃતાઃ ॥

સ્વપોષણપરાઃ ક્ષુદ્રા દેહસંસ્કારવર્જિતાઃ
પરુષાનૃતભાષિણ્યો ભવિષ્યન્તિ કલૌ સ્ત્રિયઃ ॥

દુઃશીલા દુષ્ટશીલેષુ કુર્વન્ત્યઃ સતતં સ્પૃહામ્
અસદ્વૃત્તા ભવિષ્યન્તિ પુરુષેષુ કુલાઙ્ગનાઃ ॥

વેદાદાનં કરિષ્યન્તિ બટવશ્ ચ તથાવ્રતાઃ
ગૃહસ્થાશ્ ચ ન હોષ્યન્તિ ન દાસ્યન્ત્ય્ ઉચિતાન્ય્ અપિ ॥

વનવાસિનો ભવિષ્યન્તિ ગ્રામ્યાહારપરિગ્રહાઃ
ભિક્ષવશ્ ચાપિ મિત્રાદિ સ્નેહસંબન્ધયન્ત્રણાઃ ॥

અરક્ષિતારો હર્તારઃ શુલ્કવ્યાજેન પાર્થિવાઃ
હારિણો જનવિત્તાનાં સંપ્રાપ્તે તુ કલૌ યુગે ॥

યો યો ઽશ્વરથનાગાઢ્યઃ સ સ રાજા ભવિષ્યતિ
યશ્ ચ યશ્ ચાબલઃ સર્વઃ સ સ ભૃત્યઃ કલૌ યુગે ॥

વૈશ્યાઃ કૃષિવણિજ્યાદિ સંત્યજ્ય નિજકર્મ યત્
શૂદ્રવૃત્ત્યા પ્રવર્ત્સ્યન્તિ કારુકર્મોપજીવિનઃ ॥

ભૈક્ષ્યવ્રતાસ્ તથા શૂદ્રાઃ પ્રવ્રજ્યાલિઙ્ગિનો ઽધમાઃ
પાષણ્ડસંશ્રયાં વૃત્તિમ્ આશ્રયિષ્યન્ત્ય્ અસંસ્કૃતાઃ ॥

દુર્ભિક્ષકરપીડાભિર્ અતીવોપદ્રુતા જનાઃ
ગોધૂમાન્નયવાન્નાઢ્યાન્ દેશાન્ યાસ્યન્તિ દુઃખિતાઃ ॥

વેદમાર્ગે પ્રલીને ચ પાષણ્ડાઢ્યે તતો જને
અધર્મવૃદ્ધ્યા લોકાનામ્ અલ્પમ્ આયુર્ ભવિષ્યતિ ॥

અશાસ્ત્રવિહિતં ઘોરં તપ્યમાનેષુ વૈ તપઃ
નરેષુ નૃપદોષેણ બાલમૃત્યુર્ ભવિષ્યતિ ॥

ભવિત્રી યોષિતાં સૂતિઃ પઞ્ચષટ્સપ્તવાર્ષિકી
નવાષ્ટદશવર્ષાણાં મનુષ્યાણાં તથા કલૌ ॥

પલિતોદ્ભવશ્ ચ ભવિતા તદા દ્વાદશવાર્ષિકઃ
નાતિજીવતિ વૈ કશ્ચિત્ કલૌ વર્ષાણિ વિંશતિઃ ॥

અલ્પપ્રજ્ઞા વૃથાલિઙ્ગા દુષ્ટાન્તઃકરણાઃ કલૌ
યતસ્ તતો વિનઙ્ક્ષ્યન્તિ કાલેનાલ્પેન માનવાઃ ॥

યદા યદા હિ મૈત્રેય હાનિર્ ધર્મસ્ય લક્ષ્યતે ॥

તદા તદા કલેર્ વૃદ્ધિર્ અનુમેયા મહાત્મભિઃ ॥

યદા યદા હિ પાષણ્ડ વૃદ્ધિર્ મૈત્રેય લક્ષ્યતે
તદા તદા કલેર્ વૃદ્ધિર્ અનુમેયા વિચક્ષણૈઃ ॥

યદા યદા સતાં હાનિર્ વેદમાર્ગાનુસારિણામ્
તદા તદા કલેર્ વૃદ્ધિર્ અનુમેયા વિચક્ષણૈઃ ॥

પ્રારમ્ભાશ્ ચાવસીદન્તિ યદા ધર્મકૃતાં નૃણામ્
તદાનુમેયં પ્રાધાન્યં કલેર્ મૈત્રેય પણ્ડિતૈઃ ॥

યદા યદા ન યજ્ઞાનામ્ ઈશ્વરઃ પુરુષોત્તમઃ
ઇજ્યતે પુરુષૈર્ યજ્ઞૈસ્ તદા જ્ઞેયં કલેર્ બલમ્ ॥

અટ્ટશૂલા જનપદા શિવશૂલાશ્ ચતુષ્પથા ॥

કેશશૂલા સ્ત્રિયઃ સર્વા ભવિષ્યન્તિ કલૌ યુગે ॥

ન પ્રીતિર્ વેદવાદેષુ પાષણ્ડેષુ યદા રતિઃ
કલેર્ વૃદ્ધિસ્ તદા પ્રાજ્ઞૈર્ અનુમેયા દ્વિજોત્તમ ॥

કલૌ જગત્પતિં વિષ્ણું સર્વસ્રષ્ટારમ્ ઈશ્વરમ્
નાર્ચયિષ્યન્તિ મૈત્રેય પાષણ્ડોપહતા નરાઃ ॥

કિં દેવૈઃ કિં દ્વિજૈર્ વેદૈઃ કિં શૌચેનામ્બુજન્મના
ઇત્ય્ એવં વિપ્ર વક્ષ્યન્તિ પાષણ્ડોપહતા નરાઃ ॥

સ્વલ્પામ્બુવૃષ્ટિઃ પર્જન્યઃ સસ્યં સ્વલ્પફલં તથા
ફલં તથાલ્પસારં ચ વિપ્ર પ્રાપ્તે કલૌ યુગે ॥

શાણીપ્રાયાણિ વસ્ત્રાણિ શમીપ્રાયા મહીરુહાઃ
શૂદ્રપ્રાયાસ્ તથા વર્ણા ભવિષ્યન્તિ કલૌ યુગે ॥

અણુપ્રાયાણિ ધાન્યાનિ આજપ્રાયં તથા પયઃ
ભવિષ્યતિ કલૌ પ્રાપ્તે ઉશીરં ચાનુલેપનમ્ ॥

શ્વશ્રૂશ્વશુરભૂયિષ્ઠા ગુરવશ્ ચ નૃણાં કલૌ
શ્યાલાદ્યા હારિભાર્યાશ્ ચ સુહૃદો મુનિસત્તમ ॥

કસ્ય માતા પિતા કસ્ય યદા કર્માત્મકઃ પુમાન્
ઇતિ ચોદાહરિષ્યન્તિ શ્વશુરાનુગતા નરાઃ ॥

વાઙ્મનઃકાયિકૈર્ દોષૈર્ અભિભૂતાઃ પુનઃ પુનઃ
નરાઃ પાપાન્ય્ અનુદિનં કરિષ્યન્ત્ય્ અલ્પમેધસઃ ॥

નિઃસત્ત્વાનામ્ અશૌચાનાં નિર્હ્રીકાણાં તથા નૃણામ્
યદ્ યદ્ દુઃખાય તત્ સર્વં કલિકાલે ભવિષ્યતિ ॥

નિઃસ્વાધ્યાયવષટ્કારે સ્વધાસ્વાહાવિવર્જિતે
તદા પ્રવિરલો વિપ્ર ક્વચિલ્ લોકો ભવિષ્યતિ ॥

તત્રાલ્પેનૈવ યત્નેન પુણ્યસ્કન્ધમ્ અનુત્તમમ્
કરોતિ યં કૃતયુગે ક્રિયતે તપસા હિ સઃ ॥

કીર્તનાદ્ એવ કૃષ્ણસ્ય મુક્તબન્ધો પરં વ્રજેત્ ॥