Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 5.38

arjuno 'pi tadānviṣya kṛṣṇarāmakalevare
saṃskāraṃ lambhayām āsa tathānyeṣām anukramāt //

aṣṭau mahiṣyaḥ kathitā rukmiṇīpramukhās tu yāḥ
upaguhya harer dehaṃ viviśus tā hutāśanam //

revatī caiva rāmasya deham āśliṣya sattama
viveśa jvalitaṃ vahniṃ tatsaṅgāhlādaśītalam //

ugrasenas tu tac chrutvā tathaivānakadundubhiḥ
devakī rohiṇī caiva viviśur jātavedasam //

tato 'rjunaḥ pretakāryaṃ kṛtvā teṣāṃ yathāvidhi
niścakrāma janaṃ sarvaṃ gṛhītvā vajram eva ca //

dvāravatyā viniṣkrāntāḥ kṛṣṇapatnyaḥ sahasraśaḥ
vajraṃ janaṃ ca kaunteyaḥ pālayañ chanakair yayau //

sabhā sudharmā kṛṣṇena martyaloke samujjhite
svargaṃ jagāma maitreya pārijātaś ca pādapaḥ //

yasmin dine harir yāto divaṃ saṃtyajya medinīm
tasminn evāvatīrṇo 'yaṃ kālakāyo balī kaliḥ //

plāvayām āsa tāṃ śūnyāṃ dvārakāṃ ca mahodadhiḥ
yadudevagṛhaṃ tv ekaṃ nāplāvayata sāgaraḥ //

nātikrāntum alaṃ brahmaṃs tad adyāpi mahodadhiḥ
nityaṃ saṃnihitas tatra bhagavān keśavo yataḥ //

tad atīva mahāpuṇyaṃ sarvapātakanāśanam
viṣṇukrīḍānvitaṃ sthānaṃ dṛṣṭvā pāpāt pramucyate //

pārthaḥ pañcanade deśe bahudhānyasamanvite
cakāra vāsaṃ sarvasya janasya munisattama //

tato lobhaḥ samabhavat pārthenaikena dhanvinā
dṛṣṭvā striyo nīyamānā dasyūnāṃ nihateśvarāḥ //

tatas te pāpakarmāṇo lobhopahatacetasaḥ
ābhīrā mantrayām āsuḥ sametyātyantadurmadāḥ //

ayam eko 'rjuno dhanvī strījanaṃ nihateśvaram
nayaty asmān atikramya dhig etad bhavatāṃ balam //

hatvā garvaṃ samārūḍho bhīṣmadroṇajayadrathān
karṇādīṃś ca na jānāti balaṃ grāmanivāsinām //

he he yaṣṭīr mahāyāmā gṛhṇītāyaṃ sudurmatiḥ
sarvān evāvajānāti kiṃ vo bāhubhir unnataiḥ //

tato yaṣṭipraharaṇā dasyavo loptrahāriṇaḥ
sahasraśo 'bhyadhāvanta taṃ janaṃ nihateśvaram //

tato nivṛtya kaunteyaḥ prāhābhīrān hasann iva
nivartadhvam adharmajñā yadi na stha mumūrṣavaḥ //

avajñāya vacas tasya jagṛhus te tadā dhanam
strījanaṃ caiva maitreya viṣvaksenaparigraham //

tato 'rjuno dhanur divyaṃ gāṇḍīvam ajaraṃ yudhi
āropayitum ārebhe na śaśāka ca vīryavān //

cakāra sajjaṃ kṛcchrāc ca tac cābhūc chithilaṃ punaḥ
na sasmāra tathāstrāṇi cintayann api pāṇḍavaḥ //

śarān mumoca caiteṣu pārtho vairiṣv amarṣitaḥ
tvagbhedaṃ te paraṃ cakrur astā gāṇḍīvadhanvanā //

vahninā ye 'kṣayā dattāḥ śarās te 'pi kṣayaṃ yayuḥ
yudhyataḥ saha gopālair arjunasya bhavakṣaye //

acintayac ca kaunteyaḥ kṛṣṇasyaiva hi tad balam
yan mayā śarasaṃghātaiḥ sakalā bhūbhṛto jitāḥ //

miṣataḥ pāṇḍuputrasya tatas tāḥ pramadottamāḥ
ābhīrair apakṛṣyanta kāmāc cānyāḥ pravavrajuḥ //

tataḥ śareṣu kṣīṇeṣu dhanuṣkoṭyā dhanaṃjayaḥ
jaghāna dasyūṃs te cāsya prahārāñ jahasur mune //

prekṣataś caiva pārthasya vṛṣṇyandhakavarastriyaḥ
jagmur ādāya te mlecchāḥ samastā munisattama //

tataḥ suduḥkhito jiṣṇuḥ kaṣṭaṃ kaṣṭam iti bruvan
aho bhagavatā tena mukto 'smīti ruroda vai //

tad dhanus tāni śastrāṇi sa rathas te ca vājinaḥ
sarvam ekapade naṣṭaṃ dānam aśrotriye yathā //

aho 'tibalavad daivaṃ vinā tena mahātmanā
yad asāmarthyayukte 'pi nīcavarge jayapradam //

tau bāhū sa ca me muṣṭiḥ sthānaṃ tat so 'smi cārjunaḥ
puṇyenaiva vinā tena gataṃ sarvam asāratām //

mamārjunatvaṃ bhīmasya bhīmatvaṃ tat kṛtaṃ dhruvam
vinā tena yad ābhīrair jito 'haṃ katham anyathā //

itthaṃ vadan yayau jiṣṇur mathurākhyaṃ purottamam
cakāra tatra rājānaṃ vajraṃ yādavanandanam //

sa dadarśa tato vyāsaṃ phālgunaḥ kānanāśrayam
tam upetya mahābhāgaṃ vinayenābhyavādayat //

taṃ vandamānaṃ caraṇāv avalokya muniś ciram
uvāca pārthaṃ vicchāyaḥ katham atyantam īdṛśaḥ //

avīrajo'nugamanaṃ brahmahatyāthavā kṛtā
dṛḍhāśābhaṅgaduḥkhīva bhraṣṭacchāyo 'si sāmpratam //

urjje dattaṃ naiva kṛṣṇe ca pakṣe durvarṇaṃ vā annagodhūmamiśram
viṣṇuṃ natvā sarvakāmapradaṃ bho tenedaṃ te rūpam īdṛg vibhāti //

sāntānikādayo vā te yācamānā nirākṛtāḥ
agamyastrīratir vā tvaṃ tenāsi vigataprabhaḥ //

bhuṅkte 'pradāya viprebhyo eko miṣṭam atho bhavān
kiṃ vā kṛpaṇavittāni hṛtāni bhavatārjuna //

kaccit tvaṃ śūrpavātasya gocaratvaṃ gato 'rjuna
duṣṭacakṣurhato vāpi niḥśrīkaḥ katham anyathā //

spṛṣṭo nakhāmbhasā vātha ghaṭavāryukṣito 'pi vā
tenātīvāsi vicchāyo nyūnair vā yudhi nirjitaḥ //

tataḥ pārtho viniśvasya śrūyatāṃ bhagavann iti
prokto yathāvad ācaṣṭe vyāsāyātmaparābhavam //

yad balaṃ yac ca nas tejo yad vīryaṃ yaḥ parākramaḥ
yā śrīś chāyā ca naḥ so 'smān parityajya harir gataḥ //

itareṇeva mahatā smitapūrvābhibhāṣiṇā
hīnā vayaṃ mune tena jātās tṛṇamayā iva //

astrāṇāṃ sāyakānāṃ ca gāṇḍīvasya tathā mama
sāratā yābhavan mūrtā sa gataḥ puruṣottamaḥ //

yasyāvalokanād asmāñ śrīr jayaḥ saṃpad unnatiḥ
na tatyāja sa govindas tyaktvāsmān bhagavān gataḥ //

bhīṣmadroṇāṅgarājādyās tathā duryodhanādayaḥ
yatprabhāvena nirdagdhāḥ sa kṛṣṇas tyaktavān bhuvam //

niryauvanā hataśrīkā bhraṣṭacchāyeva me mahī
vibhāti tāta naiko 'haṃ virahe tasya cakriṇaḥ //

yasyānubhāvād bhīṣmādyair mayy agnau śalabhāyitam
vinā tenādya kṛṣṇena gopālair asmi nirjitaḥ //

gāṇḍīvaṃ triṣu lokeṣu khyātiṃ yadanubhāvataḥ
gataṃ tena vinābhīrair laguḍais tannirākṛtam //

strīsahasrāṇy anekāni mannāthāni mahāmune
yatato mama nītāni dasyubhir laguḍāyudhaiḥ //

ānīyamānam ābhīraiḥ kṛṣṇa kṛṣṇāvarodhanam
hṛtaṃ yaṣṭipraharaṇaiḥ paribhūya balaṃ mama //

niḥśrīkatā na me citraṃ yaj jīvāmi tad adbhutam
nīcāvamānapaṅkāṅkī nirlajjo 'smi pitāmaha //

kṛṣṇaśabdasya bhājo vai traya eva mahāmune //

ahaṃ ca tvaṃ ca devaś ca yathārhaṃ kṛtavān vibhuḥ //

kṛṣṇe tasmin mahābāhau mahātmani mahīpatau //

mama cittaṃ yathāśaktaṃ nānyo vedeha vedmy aham //

bhaktānnapānakrīḍābhir bhūmau 'sau devakīsutaḥ //

kṛtavān yo mama prītiṃ saevākarṣati me manaḥ //

kalevaram idaṃ tyakṣye pāsye vā viṣam ulbaṇam //

pate vā parvatāgrāt tu jalaṃ vā praviśe mune //

pravekṣyāmy agnim ujvālya vatsye prāyopaveśanam //

taṃ vinā devadeveśam idaṃ me pāñcabhautikam //

śarīram idam atyugraṃ kaṭhinaṃ kliṣṭakalpanam //

amedhyamūtrasaṃpūrṇa bhājanaṃ paricāpalam //

atikaṣṭaṃ kaṣṭataraṃ jīvituṃ notsahe kṣaṇam //

sarvaṃ śūnyam idaṃ viśvaṃ pratibhāti mahāmune //

śaṅkhacakragadāśārṅga nandakāyudhadhāriṇam //

vinā taṃ puṇḍarīkākṣaṃ devadevaṃ khagadhvajam //

harivirañciharayor īśaṃ citradhvajaṃ mune //

apaśyamāno jīvāmi katham atra mahāmune //

tvam evetthaṃ x maharṣer āvayo prāṇasaṃsthitim //

kathaṃ tena vinā jiṣṇuṃ viṣṇum atyadbhutaṃ mune //

yat sarvaṃ tadīyam iti loke viśrutam adbhutam //

madīyam eva jānāti satye naiva ca me śape //

vinā tenaiva kṛṣṇena kṛṣṇe jiṣṇo mahadbhutam //

krūre 'smiñ jagati krūraḥ soḍhuṃ jīvaṃ mahāmune //

na śaknomi hareḥ padbhyāṃ śape tasya mahātmanaḥ //

alaṃ te vrīḍayā pārtha na tvaṃ śocitum arhasi
avehi sarvabhūteṣu kālasya gatir īdṛśī //

kālo bhavāya bhūtānām abhāvāya ca pāṇḍava
kālamūlam idaṃ jñātvā bhava sthairyadhano 'rjuna //

nadyaḥ samudrā girayaḥ sakalā ca vasuṃdharā
devā manuṣyāḥ paśavas taravaḥ sasarīsṛpāḥ //

sṛṣṭāḥ kālena kālena punar yāsyanti saṃkṣayam
kālātmakam idaṃ sarvaṃ jñātvā śamam avāpnuhi //

kālasvarūpī bhagavān kṛṣṇaḥ kamalalocanaḥ //

yac cāttha kṛṣṇamāhātmyaṃ tat tathaiva dhanaṃjaya
bhārāvatārakāryārtham avatīrṇaḥ sa medinīm //

bhārākrāntā dharā yātā devānāṃ samitiṃ purā
tadartham avatīrṇo 'sau kālarūpī janārdanaḥ //

tac ca niṣpāditaṃ kāryam aśeṣā bhūbhṛto hatāḥ
vṛṣṇyandhakakulaṃ sarvaṃ tathā pārthopasaṃhṛtam //

na kiṃcid anyat kartavyam asya bhūmitale prabhoḥ
ato gataḥ sa bhagavān kṛtakṛtyo yathecchayā //

sṛṣṭiṃ sarge karoty eṣa devadevaḥ sthitau sthitim
ante 'ntāya samartho 'yaṃ sāmprataṃ vai yathā kṛtam //

tasmāt pārtha na saṃtāpas tvayā kāryaḥ parābhavāt
bhavanti bhavakāleṣu puruṣāṇāṃ parākramāḥ //

tvayaikena hatā bhīṣma droṇakarṇādayo nṛpāḥ
teṣām arjuna kālotthaḥ kiṃ nyūnābhibhavo na saḥ //

vaikuṇṭhād āgato viṣṇus tam eva gatavān prabhuḥ //

tasmāt pārtha na śocas tvam aśocyo bhagavān hariḥ //

viṣṇos tasyānubhāvena yathā teṣāṃ parābhavaḥ
tvattas tathaiva bhavato dasyubhyo 'nte tadudbhavaḥ //

sa devo 'nyaśarīrāṇi samāviśya jagatsthitim
karoti sarvabhūtānāṃ nāśaṃ cānte jagatpatiḥ //

tavodbhave sa kaunteya sahāyo 'bhūj janārdanaḥ //

bhāvābhāve ca sa tadā sahayogaṃ janārdanaḥ //

bhavānte tvadvipakṣās te keśavenāvalokitāḥ //

kaḥ śraddadhyāt sagāṅgeyān hanyās tvaṃ sarvakauravān
ābhīrebhyaś ca bhavataḥ kaḥ śraddadhyāt parābhavam //

pārthaitat sarvabhūtasya harer līlāviceṣṭitam
tvayā yat kauravā dhvastā yad ābhīrair bhavāñ jitaḥ //

gṛhītā dasyubhir yac ca bhavatā śocitāḥ striyaḥ
tad apy ahaṃ yathāvṛttaṃ kathayāmi tavārjuna //

aṣṭāvakraḥ purā vipro jalavāsarato 'bhavat
bahūn varṣagaṇān pārtha gṛṇan brahma sanātanam //

jiteṣv asurasaṃgheṣu merupṛṣṭhe mahotsavaḥ
babhūva tatra gacchantyo dadṛśus taṃ surastriyaḥ //

rambhātilottamādyāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ
tuṣṭuvus taṃ mahātmānaṃ praśaśaṃsuś ca pāṇḍava //

ākaṇṭhamagnaṃ salile jaṭābhāradharaṃ munim
vinayāvanatāś cainaṃ praṇemuḥ stotratatparāḥ //

yathā yathā prasanno 'sau tuṣṭuvus taṃ tathā tathā
sarvās tāḥ kauravaśreṣṭha variṣṭhaṃ taṃ dvijanmanām //

prasanno 'haṃ mahābhāgā bhavatīnāṃ yad iṣyate
mattas tad vriyatāṃ sarvaṃ pradāsyāmy atidurlabham //

rambhātilottamādyās taṃ vaidikyo 'psaraso 'bruvan
prasanne tvayy aparyāptaṃ kim asmākam iti dvija //

itarās tv abruvan vipra prasanno bhagavān yadi
tad icchāmaḥ patiṃ prāptuṃ viprendra puruṣottamam //

evaṃ bhaviṣyatīty uktvā uttatāra jalān muniḥ
tam uttīrṇaṃ ca dadṛśur virūpaṃ vakram aṣṭadhā //

taṃ dṛṣṭvā gūhamānānāṃ yāsāṃ hāsaḥ sphuṭo 'bhavat
tāḥ śaśāpa muniḥ kopam avāpya kurunandana //

yasmād virūparūpaṃ māṃ matvā hāsāvamānanā
bhavatībhiḥ kṛtā tasmād eṣaṃ śāpaṃ dadāmi vaḥ //

matprasādena bhartāraṃ labdhvā tu puruṣottamam
macchāpopahatāḥ sarvā dasyuhastaṃ gamiṣyatha //

ity udīritam ākarṇya munis tābhiḥ prasāditaḥ
punaḥ surendralokaṃ vai prāha bhūyo gamiṣyatha //

evaṃ tasya muneḥ śāpād aṣṭāvakrasya keśavam
bhartāraṃ prāpya tā yātā dasyuhastaṃ varāṅganāḥ //

tat tvayā nātra kartavyaḥ śoko 'lpo 'pi hi pāṇḍava
tenaivākhilanāthena sarvaṃ tad upasaṃhṛtam //

bhavatāṃ copasaṃhāram āsannaṃ tena kurvatā
balaṃ tejas tathā vīryaṃ māhātmyaṃ copasaṃhṛtam //

jātasya niyato mṛtyuḥ patanaṃ ca tathonnateḥ
viprayogāvasānaś ca saṃyogaḥ saṃcayāt kṣayaḥ //

vijñāya na budhāḥ śokaṃ na harṣam upayānti ye
teṣām evetare ceṣṭāṃ śikṣantaḥ santi tādṛśāḥ //

tasmāt tvayā naraśreṣṭha jñātvaitad bhrātṛbhiḥ saha
parityajyākhilaṃ tantraṃ gantavyaṃ tapase vanam //

tad gaccha dharmarājāya nivedyaitad vaco mama
paraśvo bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ yathā yāsi tathā kuru //

ity ukto 'bhyetya pārthābhyāṃ yamābhyāṃ ca sahārjunaḥ
dṛṣṭaṃ caivānubhūtaṃ ca kathitaṃ tad viśeṣataḥ //

vyāsavākyaṃ ca te sarve śrutvārjunasamīritam
rājye parīkṣitaṃ kṛtvā yayuḥ pāṇḍusutā vanam //

ity etat tava maitreya vistareṇa mayoditam
jātasya yad yador vaṃśe vāsudevasya ceṣṭitam //

yaś caitac caritaṃ tasya kṛṣṇasya śṛṇuyāt sadā //

sarvapāpavinirmukto viṣṇulokaṃ sa gacchati //