Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 5.37

evaṃ daityavadhaṃ kṛṣṇo baladevasahāyavān
cakre duṣṭakṣitīśānāṃ tathaiva jagataḥ kṛte //

kṣiteś ca bhāraṃ bhagavān phālgunena samaṃ vibhuḥ
avatārayām āsa hariḥ samastākṣauhiṇīvadhāt //

kṛtvā bhārāvataraṇaṃ bhuvo hatvākhilān nṛpān //

vyakto mānuṣyakaṃ bhāvaṃ devadevo janārdanaḥ //

kṛtvā cānyāni kāryāṇi devānāṃ hitakāmyayā //

duryodhanasya viprarṣe yudhiṣṭhirapurogamaiḥ //

pāṇḍavair bhedam utpannam upekṣeta vibhus tadā //

anyamodachataḥ [??] kṛṣṇas tato vairam akārayat //

tatra hatvā kurūn sarvān pāṇḍaveyaiḥ parasparam //

jagāma nirvṛtiṃ devo jagatāṃ patir īśvaraḥ //

akṣohinyo hatās tatra aṣṭādaśa mahāmune //

śāpavyājena viprāṇām upasaṃhṛtavān kulam //

utsṛjya dvārakāṃ kṛṣṇas tyaktvā mānuṣyam ātmabhūḥ
sāṃśo viṣṇumayaṃ sthānaṃ praviveśa punar nijam //

sa vipraśāpavyājena saṃjahre svakulaṃ katham
kathaṃ ca mānuṣaṃ deham utsasarja janārdanaḥ //

viśvāmitras tathā kaṇvo nāradaś ca mahāmuniḥ //

durvāsādyāś ca ṛṣayas tīrthe piṇḍārake mune //

piṇḍārake mahātīrthe dṛṣṭā yadukumārakaiḥ //

tatas te yauvanonmattā bhāvikāryapracoditāḥ
sāmbaṃ jāmbavatīputraṃ bhūṣayitvā striyaṃ yathā //

prasṛtās tān munīn ūcuḥ praṇipātapuraḥsaram
iyaṃ strī putrakāmasya babhroḥ kiṃ janayiṣyati //

divyajñānopapannās te vipralabdhāḥ kumārakaiḥ //

munayaḥ kupitāḥ procur musalaṃ janayiṣyati //

sarvayādavasaṃhāra kāraṇaṃ balavattaram //

yenākhilakulotsādo yādavānāṃ bhaviṣyati //

kṛtrimas trinābhitalaṃ bhītvādyaivaṃ bhaviṣyati //

ity uktās taiḥ kumārās te ācacakṣur yathātatham
ugrasenāya musalaṃ jajñe sāmbasya codarāt //

tad ugraseno musalam ayaścūrṇam akārayat
jajñe sa cairakāś cūrṇaḥ prakṣiptas tair mahodadhau //

musalasyātha lohasya cūrṇitasyāndhakair dvija
khaṇḍaṃ cūrṇayituṃ śekur naikaṃ te tomarākṛti //

tad apy ambunidhau kṣiptaṃ matsyo jagrāha jālibhiḥ
ghātitasyodarāt tasya lubdho jagrāha taṃ jarāḥ //

vijñātaparamārtho 'pi bhagavān madhusūdanaḥ
naicchat tad anyathākartuṃ vidhinā yat samāhitam //

devaiś ca prahito dūtaḥ praṇipatyāha keśavam
rahasy evam ahaṃ dūtaḥ prahito bhagavan suraiḥ //

vasvaśvimarudāditya rudrasādhyādibhiḥ saha
vijñāpayati vaḥ śakras tad idaṃ śrūyatāṃ prabho //

bhārāvatāraṇārthāya varṣāṇām adhikaṃ śatam
bhagavān avatīrṇo 'tra tridaśaiḥ saṃprasāditaḥ //

durvṛttā nihatā daityā bhuvo bhāro 'vatāritaḥ
tvayā sanāthās tridaśā bhavantu tridive sadā //

tad atītaṃ jagannātha varṣāṇām adhikaṃ śatam
idānīṃ gamyatāṃ svargo bhavatā yadi rocate //

devair vijñāpyate cedaṃ athātraiva ratis tava
tat sthīyatāṃ yathākālam ākhyeyam anujīvibhiḥ //

yat tvam ātthākhilaṃ dūta vedmy etad aham apy uta
prārabdha eva hi mayā yādavānām api kṣayaḥ //

bhuvo nādyāpi bhāro 'yaṃ yādavair anibarhitaiḥ
avatārya karomy etat saptarātreṇa satvaraḥ //

yathā gṛhītam ambhodher dattvāhaṃ dvārakābhuvam
yādavān upasaṃhṛtya yāsyāmi tridaśālayam //

manuṣyadeham utsṛjya saṃkarṣaṇasahāyavān
prāpta evāsmi mantavyo devendreṇa tathā suraiḥ //

jarāsaṃdhādayo ye 'nye nihatā bhārahetavaḥ
kṣites tebhyaḥ kumāro 'pi yadūnāṃ nāpacīyate //

tad enaṃ sumahābhāram avatārya kṣiter aham
yāsyāmy amaralokasya pālanāya bravīhi tān //

ity ukto vāsudevena devadūtaḥ praṇamya tam
maitreya divyayā gatyā devarājāntikaṃ yayau //

bhagavān apy athotpātān divyabhaumāntarikṣagān
dadarśa dvārakāpuryāṃ vināśāya divāniśam //

tān dṛṣṭvā yādavān āha paśyadhvam atidāruṇān
mahotpātāñ chamāyaiṣāṃ prabhāsaṃ yāma mā ciram //

ity uktavati govinde yātukāme divaṃ punaḥ //

evam ukte tu kṛṣṇena yādavapravaras tataḥ //

mahābhāgavataḥ prāha praṇipatyoddhavo harim
bhagavan yan mayā kāryaṃ tad ājñāpaya sāmpratam
manye kulam idaṃ sarvaṃ bhagavān saṃhariṣyati //

nāśāyāsya nimittāni kulasyācyuta lakṣaye //

gaccha tvaṃ divyayā gatyā matprasādasamutthayā
badarīkāśramaṃ puṇyaṃ gandhamādanaparvate
naranārāyaṇasthāne tatpāvitamahītale //

manmanā matprasādena tatra siddhim avāpsyasi
ahaṃ svargaṃ gamiṣyāmi upasaṃhṛtya vai kulam //

dvārakāṃ ca mayā tyaktāṃ samudraḥ plāvayiṣyati //

madveśma caitaṃ muktvaiva bhayān matto jalāśayaḥ //

tatra saṃnihitaś cāhaṃ bhaktānāṃ hitakāmyayā //

ity uktaḥ praṇipatyainaṃ jagāma sa tadoddhavaḥ
naranārāyaṇasthānaṃ keśavenānumoditaḥ //

tatas te yādavāḥ sarve rathān āruhya śīghragān
prabhāsaṃ prayayuḥ sārdhaṃ kṛṣṇarāmādibhir dvija //

prāpya prabhāsaṃ prayatāḥ snātās te kukurāndhakāḥ
cakrus tatra mudā pānaṃ vāsudevānumoditāḥ //

pibatāṃ tatra vai teṣāṃ saṃgharṣeṇa parasparam
ativādendhano jajñe kalahāgniḥ kṣayāvahaḥ //

svaṃ svaṃ tu bhujyatāṃ teṣāṃ kalaho nirnimittayāḥ //

saṃgharṣo vā dvijaśreṣṭha tan mamākhyātum arhasi //

mṛṣṭaṃ madīyam annaṃ te na mṛṣṭam iti bhāṣatām //

mṛṣṭāmṛṣṭakathā jajñe saṃgharṣakalahau tadā //

tataś cānyonyam abhyetya krodhasaṃraktalocanāḥ //

jaghnuḥ parasparaṃ te tu śastrair daivabalātkṛtāḥ
kṣīṇaśastrāś ca jagṛhuḥ pratyāsannām athairakām //

erakā tu gṛhītā tair vajrabhūteva lakṣyate
tayā parasparaṃ jaghnuḥ saṃprahāre sudāruṇe //

pradyumnasāmbapramukhāḥ kṛtavarmātha sātyakiḥ
aniruddhādayaś cānye pṛthur vipṛthur eva ca //

cāruvarmā cārukaś ca tathākrūrādayo dvija
erakārūpibhir vajrais te nijaghnuḥ parasparam //

nivārayām āsa harir yādavāṃs te ca keśavam
sahāyaṃ menire prāptaṃ te nijaghnuḥ parasparam //

kṛṣṇo 'pi kupitas teṣām erakāmuṣṭim ādade
vadhāya so 'pi musalaṃ muṣṭir loham abhūt tadā //

jaghāna tena niḥśeṣān yādavān ātatāyinaḥ
jaghnuś ca sahasābhyetya tathānye vai parasparam //

tataś cārṇavamadhyena jaitro 'sau cakriṇo rathaḥ
paśyato dārukasyāśu hṛto 'śvair dvijasattama //

cakraṃ tathā gadā śārṅga tūṇī śaṅkho 'sir eva ca
pradakṣiṇaṃ hariṃ kṛtvā jagmur ādityavartmanā //

kṣaṇena nābhavat kaścid yādavānām aghātitaḥ
ṛte kṛṣṇaṃ mahābāhuṃ dārukaṃ ca mahāmune //

caṅkramyamāṇau tau rāmaṃ vṛkṣamūle kṛtāsanam
dadṛśāte mukhāc cāsya niṣkrāmantaṃ mahoragam //

niṣkramya sa mukhāt tasya mahābhogo bhujaṃgamaḥ
prayayāv arṇavaṃ siddhaiḥ pūjyamānas tathoragaiḥ //

tato 'rgham ādāya tadā jaladhiḥ saṃmukhaṃ yayau
praviveśa ca tattoyaṃ pūjitaḥ pannagottamaiḥ //

dṛṣṭvā balasya niryāṇaṃ dārukaṃ prāha keśavaḥ
idaṃ sarvaṃ tvam ācakṣva vasudevograsenayoḥ //

niryāṇaṃ balabhadrasya yādavānāṃ tathā kṣayam
yoge sthitvāham apy etat parityakṣye kalevaram //

vācyaś ca dvārakāvāsī janaḥ sarvas tathāhukaḥ
yathemāṃ nagarīṃ sarvāṃ samudraḥ plāvayiṣyati //

tasmād bhavadbhiḥ sajjais tu pratīkṣyo hy arjunāgamaḥ
na stheyaṃ dvārakāmadhye niṣkrānte tatra pāṇḍave //

tenaiva saha gantavyaṃ yatra yāti sa kauravaḥ //

gatvā ca brūhi kaunteyam arjunaṃ vacanān mama
pālanīyas tvayā śaktyā jano 'yaṃ matparigrahaḥ //

ity arjunena sahito dvāravatyā bhavāñ janam
gṛhītvā yātu vajraś ca yadurājo bhaviṣyati //

ity ukto dārukaḥ kṛṣṇaṃ praṇipatya punaḥ punaḥ
pradakṣiṇaṃ ca bahuśaḥ kṛtvā prāyād yathoditam //

sa gatvā ca tathā cakre dvārakāyāṃ tathārjunam
ānināya mahābuddhir vajraṃ cakre tathā nṛpam //

bhagavān api govindo vāsudevātmakaṃ param
brahmātmani samāropya sarvabhūteṣv adhārayat //

niṣprapañce mahābhāga saṃyojyātmānam ātmani //

turyāvasthasalīlaṃ ca śete sma puruṣottamaḥ //

saṃmānayan dvijavaco durvāsā yad uvāca ha
yogayukto 'bhavat pādaṃ kṛtvā jānuni sattama //

āyayau ca jarā nāma sa tadā tatra lubdhakaḥ
musalāvaśeṣalohaika sāyakanyastatomaraḥ //

sa tatpādaṃ mṛgākāram avekṣyārād avasthitaḥ
tale vivyādha tenaiva tomareṇa dvijottama //

gataś ca dadṛśe tatra caturbāhudharaṃ naram
praṇipatyāha caivainaṃ prasīdeti punaḥ punaḥ //

ajānatā kṛtam idaṃ mayā hariṇaśaṅkayā
kṣamyatāṃ nātmapāpena dagdhaṃ māṃ dagdhum arhasi //

tatas taṃ bhagavān āha na te 'sti bhayam aṇv api
gaccha tvaṃ matprasādena lubdha svargaṃ surāspadam //

vimānam āgataṃ sadyas tadvākyasamanantaram
āruhya prayayau svargaṃ lubdhakas tatprasādataḥ //

gate tasmin sa bhagavān saṃyojyātmānam ātmani
brahmabhūte 'vyaye 'cintye vāsudevamaye 'male //

ajanmany ajare 'nāśiny aprameye 'khilātmani
tatyāja mānuṣaṃ deham atītya trividhāṃ gatim //