Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 3.8

bhagavan bhagavān devaḥ saṃsāravijigīṣubhiḥ
samākhyāhi jagannātho viṣṇur ārādhyate yathā //

viṣṇubhaktādicihnaṃ yo nijadharmaḥ puroditaḥ //

tam evātisphuṭaṃ vaktuṃ pañcādhyāyī vidhīyate //

ārādhitāc ca govindād ārādhanaparair naraiḥ
yat prāpyate phalaṃ śrotuṃ tac cecchāmi mahāmune //

yat pṛcchati bhavān etat sagareṇa mahātmanā
aurvaḥ prāha yathā pṛṣṭas tan me kathayataḥ śṛṇu //

sagaraḥ praṇipatyedam aurvaṃ papraccha bhārgavam
viṣṇor ārādhanopāya saṃbandhaṃ munisattama //

phalaṃ cārādhite viṣṇau yat puṃsām abhijāyate
sa cāha pṛṣṭo yat tena tan maitreyākhilaṃ śṛṇu //

bhaumān manorathān svargaṃ svargavandyaṃ tathāspadam
prāpnoty ārādhite viṣṇau nirvāṇam api cottamam //

yad yad icchati yāvac ca phalam ārādhite 'cyute
tat tad āpnoti rājendra bhūri svalpam athāpi vā //

yat tu pṛcchasi bhūpāla katham ārādhyate hi saḥ
tad ahaṃ sakalaṃ tubhyaṃ kathayāmi nibodha me //

varṇāśramācāravatā puruṣeṇa paraḥ pumān
viṣṇur ārādhyate panthā nānyas tattoṣakāraṇam //

yajan yajñān yajaty enaṃ japaty enaṃ japan nṛpa
ghnaṃs tathānyān hinasty enaṃ sarvabhūto yato hariḥ //

tasmāt sadācāravatā puruṣeṇa janārdanaḥ
ārādhyate svavarṇokta dharmānuṣṭhānakāriṇā //

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraś ca pṛthivīpate
svadharmatatparo viṣṇum ārādhayati nānyathā //

parāpavādaṃ paiśunyam anṛtaṃ ca na bhāṣate
anyodvegakaraṃ vāpi toṣyate tena keśavaḥ //

parapatnīparadravya parahiṃsāsu yo matim
na karoti pumān bhūpa toṣyate tena keśavaḥ //

na tāḍayati no hanti prāṇino 'nyāṃś ca dehinaḥ
yo manuṣyo manuṣyendra toṣyate tena keśavaḥ //

devadvijagurūṇāṃ yaḥ śuśrūṣāsu sadodyataḥ
toṣyate tena govindaḥ puruṣeṇa nareśvara //

yathātmani ca putre ca sarvabhūteṣu yas tathā
hitakāmo haris tena toṣyate sarvadā sukham //

yasya rāgādidoṣeṇa na duṣṭaṃ nṛpa mānasam
viśuddhacetasā viṣṇus toṣyate tena sarvadā //

varṇāśrameṣu ye dharmāḥ śāstroktā nṛpasattama
teṣu tiṣṭhan naro viṣṇum ārādhayati nānyathā //

tad ahaṃ śrotum icchāmi varṇadharmān aśeṣataḥ
tathaivāśramadharmāṃś ca dvijavarya bravīhi tān //

brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca yathākramam
tvam ekāgramanā bhūtvā śṛṇu dharmān mayoditān //

dānaṃ dadyād yajed devān yajñaiḥ svādhyāyatatparaḥ
nityodakī bhaved vipraḥ kuryāc cāgniparigraham //

vṛttyarthaṃ yājayec cānyān anyān adhyāpayet tathā
kuryāt pratigrahādānaṃ gurvarthaṃ nyāyato dvijaḥ //

sarvalokahitaṃ kuryān nāhitaṃ kasyacid dvijaḥ
maitrī samastabhūteṣu brāhmaṇasyottamaṃ dhanam //

grāvṇi ratne ca pārakye samabuddhir bhaved dvijaḥ
ṛtāv abhigamaḥ patnyāṃ śasyate cāsya pārthiva //

dānāni dadyād icchāto dvijebhyaḥ kṣatriyo 'pi hi
yajec ca vividhair yajñair adhīyīta ca pārthivaḥ //

śastrājīvo mahīrakṣā pravarā tasya jīvikā
tasyāpi prathame kalpe pṛthivīparipālanam //

dharitrīpālanenaiva kṛtakṛtyo narādhipaḥ
bhavanti nṛpater aṃśā yato yajñādikarmaṇām //

duṣṭānāṃ śāsanād rājā śiṣṭānāṃ paripālanāt
prāpnoty abhimatāṃl lokān varṇasaṃsthākaro nṛpaḥ //

paśupālyaṃ vaṇijyaṃ ca kṛṣiṃ ca manujeśvara
vaiśyāya jīvikāṃ brahmā dadau lokapitāmahaḥ //

tasyāpy adhyayanaṃ yajño dānaṃ dharmaś ca śasyate
nityanaimittikādīnām anuṣṭhānaṃ ca karmaṇām //

dvijātisaṃśrayaṃ karma tādarthyaṃ tena poṣaṇam
krayavikrayajair vāpi dhanaiḥ kārūdbhavena vā //

śūdrasya sannatiḥ śaucaṃ sevā svāminy amāyayā //

amantrayajñā hy aste 'yaṃ tatsaṅgo viprarakṣaṇam //

dānaṃ ca dadyāc chūdro 'pi pākayajñair yajeta ca
pitryādikaṃ ca vai sarvaṃ śūdraḥ kurvīta tena vai //

bhṛtyādibharaṇārthāya sarveṣāṃ ca parigrahaḥ
ṛtukālābhigamanaṃ svadāreṣu mahīpate //

dayā samastabhūteṣu titikṣā nābhimānitā
satyaṃ śaucam anāyāso maṅgalaṃ priyavāditā //

śarīraṃ yā tṛtīyena svaśubhenāpi karmaṇā //

atyantaṃ na tu kartavyam anāyāsaḥ sa ucyate //

maitry aspṛhā tathā tadvad akārpaṇyaṃ nareśvara
anasūyā ca sāmānyā varṇānāṃ kathitā guṇāḥ //

āśramāṇāṃ ca sarveṣām ete sāmānyalakṣaṇāḥ
guṇāṃs tathāpaddharmāṃś ca viprādīnām imāñ chṛṇu //

kṣātraṃ karma dvijasyoktaṃ vaiśyakarma tathāpadi
rājanyasya ca vaiśyoktaṃ śūdrakarma na caitayoḥ //

sāmarthye sati tat tyājyam ubhābhyām api pārthiva
tad evāpadi kartavyaṃ na kuryāt karmasaṃkaram //

ity ete kathitā rājan varṇadharmā mayā tava
dharmam āśramiṇāṃ samyag bruvato me niśāmaya //