વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 3.8

ભગવન્ ભગવાન્ દેવઃ સંસારવિજિગીષુભિઃ
સમાખ્યાહિ જગન્નાથો વિષ્ણુર્ આરાધ્યતે યથા ॥

વિષ્ણુભક્તાદિચિહ્નં યો નિજધર્મઃ પુરોદિતઃ ॥

તમ્ એવાતિસ્ફુટં વક્તું પઞ્ચાધ્યાયી વિધીયતે ॥

આરાધિતાચ્ ચ ગોવિન્દાદ્ આરાધનપરૈર્ નરૈઃ
યત્ પ્રાપ્યતે ફલં શ્રોતું તચ્ ચેચ્છામિ મહામુને ॥

યત્ પૃચ્છતિ ભવાન્ એતત્ સગરેણ મહાત્મના
ઔર્વઃ પ્રાહ યથા પૃષ્ટસ્ તન્ મે કથયતઃ શૃણુ ॥

સગરઃ પ્રણિપત્યેદમ્ ઔર્વં પપ્રચ્છ ભાર્ગવમ્
વિષ્ણોર્ આરાધનોપાય સંબન્ધં મુનિસત્તમ ॥

ફલં ચારાધિતે વિષ્ણૌ યત્ પુંસામ્ અભિજાયતે
સ ચાહ પૃષ્ટો યત્ તેન તન્ મૈત્રેયાખિલં શૃણુ ॥

ભૌમાન્ મનોરથાન્ સ્વર્ગં સ્વર્ગવન્દ્યં તથાસ્પદમ્
પ્રાપ્નોત્ય્ આરાધિતે વિષ્ણૌ નિર્વાણમ્ અપિ ચોત્તમમ્ ॥

યદ્ યદ્ ઇચ્છતિ યાવચ્ ચ ફલમ્ આરાધિતે ઽચ્યુતે
તત્ તદ્ આપ્નોતિ રાજેન્દ્ર ભૂરિ સ્વલ્પમ્ અથાપિ વા ॥

યત્ તુ પૃચ્છસિ ભૂપાલ કથમ્ આરાધ્યતે હિ સઃ
તદ્ અહં સકલં તુભ્યં કથયામિ નિબોધ મે ॥

વર્ણાશ્રમાચારવતા પુરુષેણ પરઃ પુમાન્
વિષ્ણુર્ આરાધ્યતે પન્થા નાન્યસ્ તત્તોષકારણમ્ ॥

યજન્ યજ્ઞાન્ યજત્ય્ એનં જપત્ય્ એનં જપન્ નૃપ
ઘ્નંસ્ તથાન્યાન્ હિનસ્ત્ય્ એનં સર્વભૂતો યતો હરિઃ ॥

તસ્માત્ સદાચારવતા પુરુષેણ જનાર્દનઃ
આરાધ્યતે સ્વવર્ણોક્ત ધર્માનુષ્ઠાનકારિણા ॥

બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વૈશ્યઃ શૂદ્રશ્ ચ પૃથિવીપતે
સ્વધર્મતત્પરો વિષ્ણુમ્ આરાધયતિ નાન્યથા ॥

પરાપવાદં પૈશુન્યમ્ અનૃતં ચ ન ભાષતે
અન્યોદ્વેગકરં વાપિ તોષ્યતે તેન કેશવઃ ॥

પરપત્નીપરદ્રવ્ય પરહિંસાસુ યો મતિમ્
ન કરોતિ પુમાન્ ભૂપ તોષ્યતે તેન કેશવઃ ॥

ન તાડયતિ નો હન્તિ પ્રાણિનો ઽન્યાંશ્ ચ દેહિનઃ
યો મનુષ્યો મનુષ્યેન્દ્ર તોષ્યતે તેન કેશવઃ ॥

દેવદ્વિજગુરૂણાં યઃ શુશ્રૂષાસુ સદોદ્યતઃ
તોષ્યતે તેન ગોવિન્દઃ પુરુષેણ નરેશ્વર ॥

યથાત્મનિ ચ પુત્રે ચ સર્વભૂતેષુ યસ્ તથા
હિતકામો હરિસ્ તેન તોષ્યતે સર્વદા સુખમ્ ॥

યસ્ય રાગાદિદોષેણ ન દુષ્ટં નૃપ માનસમ્
વિશુદ્ધચેતસા વિષ્ણુસ્ તોષ્યતે તેન સર્વદા ॥

વર્ણાશ્રમેષુ યે ધર્માઃ શાસ્ત્રોક્તા નૃપસત્તમ
તેષુ તિષ્ઠન્ નરો વિષ્ણુમ્ આરાધયતિ નાન્યથા ॥

તદ્ અહં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ વર્ણધર્માન્ અશેષતઃ
તથૈવાશ્રમધર્માંશ્ ચ દ્વિજવર્ય બ્રવીહિ તાન્ ॥

બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં શૂદ્રાણાં ચ યથાક્રમમ્
ત્વમ્ એકાગ્રમના ભૂત્વા શૃણુ ધર્માન્ મયોદિતાન્ ॥

દાનં દદ્યાદ્ યજેદ્ દેવાન્ યજ્ઞૈઃ સ્વાધ્યાયતત્પરઃ
નિત્યોદકી ભવેદ્ વિપ્રઃ કુર્યાચ્ ચાગ્નિપરિગ્રહમ્ ॥

વૃત્ત્યર્થં યાજયેચ્ ચાન્યાન્ અન્યાન્ અધ્યાપયેત્ તથા
કુર્યાત્ પ્રતિગ્રહાદાનં ગુર્વર્થં ન્યાયતો દ્વિજઃ ॥

સર્વલોકહિતં કુર્યાન્ નાહિતં કસ્યચિદ્ દ્વિજઃ
મૈત્રી સમસ્તભૂતેષુ બ્રાહ્મણસ્યોત્તમં ધનમ્ ॥

ગ્રાવ્ણિ રત્ને ચ પારક્યે સમબુદ્ધિર્ ભવેદ્ દ્વિજઃ
ઋતાવ્ અભિગમઃ પત્ન્યાં શસ્યતે ચાસ્ય પાર્થિવ ॥

દાનાનિ દદ્યાદ્ ઇચ્છાતો દ્વિજેભ્યઃ ક્ષત્રિયો ઽપિ હિ
યજેચ્ ચ વિવિધૈર્ યજ્ઞૈર્ અધીયીત ચ પાર્થિવઃ ॥

શસ્ત્રાજીવો મહીરક્ષા પ્રવરા તસ્ય જીવિકા
તસ્યાપિ પ્રથમે કલ્પે પૃથિવીપરિપાલનમ્ ॥

ધરિત્રીપાલનેનૈવ કૃતકૃત્યો નરાધિપઃ
ભવન્તિ નૃપતેર્ અંશા યતો યજ્ઞાદિકર્મણામ્ ॥

દુષ્ટાનાં શાસનાદ્ રાજા શિષ્ટાનાં પરિપાલનાત્
પ્રાપ્નોત્ય્ અભિમતાંલ્ લોકાન્ વર્ણસંસ્થાકરો નૃપઃ ॥

પશુપાલ્યં વણિજ્યં ચ કૃષિં ચ મનુજેશ્વર
વૈશ્યાય જીવિકાં બ્રહ્મા દદૌ લોકપિતામહઃ ॥

તસ્યાપ્ય્ અધ્યયનં યજ્ઞો દાનં ધર્મશ્ ચ શસ્યતે
નિત્યનૈમિત્તિકાદીનામ્ અનુષ્ઠાનં ચ કર્મણામ્ ॥

દ્વિજાતિસંશ્રયં કર્મ તાદર્થ્યં તેન પોષણમ્
ક્રયવિક્રયજૈર્ વાપિ ધનૈઃ કારૂદ્ભવેન વા ॥

શૂદ્રસ્ય સન્નતિઃ શૌચં સેવા સ્વામિન્ય્ અમાયયા ॥

અમન્ત્રયજ્ઞા હ્ય્ અસ્તે ઽયં તત્સઙ્ગો વિપ્રરક્ષણમ્ ॥

દાનં ચ દદ્યાચ્ છૂદ્રો ઽપિ પાકયજ્ઞૈર્ યજેત ચ
પિત્ર્યાદિકં ચ વૈ સર્વં શૂદ્રઃ કુર્વીત તેન વૈ ॥

ભૃત્યાદિભરણાર્થાય સર્વેષાં ચ પરિગ્રહઃ
ઋતુકાલાભિગમનં સ્વદારેષુ મહીપતે ॥

દયા સમસ્તભૂતેષુ તિતિક્ષા નાભિમાનિતા
સત્યં શૌચમ્ અનાયાસો મઙ્ગલં પ્રિયવાદિતા ॥

શરીરં યા તૃતીયેન સ્વશુભેનાપિ કર્મણા ॥

અત્યન્તં ન તુ કર્તવ્યમ્ અનાયાસઃ સ ઉચ્યતે ॥

મૈત્ર્ય્ અસ્પૃહા તથા તદ્વદ્ અકાર્પણ્યં નરેશ્વર
અનસૂયા ચ સામાન્યા વર્ણાનાં કથિતા ગુણાઃ ॥

આશ્રમાણાં ચ સર્વેષામ્ એતે સામાન્યલક્ષણાઃ
ગુણાંસ્ તથાપદ્ધર્માંશ્ ચ વિપ્રાદીનામ્ ઇમાઞ્ છૃણુ ॥

ક્ષાત્રં કર્મ દ્વિજસ્યોક્તં વૈશ્યકર્મ તથાપદિ
રાજન્યસ્ય ચ વૈશ્યોક્તં શૂદ્રકર્મ ન ચૈતયોઃ ॥

સામર્થ્યે સતિ તત્ ત્યાજ્યમ્ ઉભાભ્યામ્ અપિ પાર્થિવ
તદ્ એવાપદિ કર્તવ્યં ન કુર્યાત્ કર્મસંકરમ્ ॥

ઇત્ય્ એતે કથિતા રાજન્ વર્ણધર્મા મયા તવ
ધર્મમ્ આશ્રમિણાં સમ્યગ્ બ્રુવતો મે નિશામય ॥