Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 3.18

tapasy abhiratān so 'tha māyāmoho mahāsurān
maitreya dadṛśe gatvā narmadātīrasaṃśrayān //

tato digambaro muṇḍo barhipatradharo dvija
māyāmoho 'surān ślakṣṇam idaṃ vacanam abravīt //

bho daityapatayo brūta yadarthaṃ tapyate tapaḥ
aihikaṃ vātha pāratryaṃ tapasaḥ phalam icchatha //

pāratryaphalalābhāya tapaścaryā mahāmate
asmābhir iyam ārabdhā kiṃ vā te 'tra vivakṣitam //

kurudhvaṃ mama vākyāni yadi muktim abhīpsatha
arhadhvaṃ dharmam etaṃ ca muktidvāram asaṃvṛtam //

dharmo vimukter arho 'yaṃ naitasmād aparaḥ paraḥ
atraivāvasthitāḥ svargaṃ vimuktiṃ vā gamiṣyatha //

arhadhvaṃ dharmam etaṃ ca sarve yūyaṃ mahābalāḥ //

evaṃprakārair bahubhir yuktidarśanavardhitaiḥ
māyāmohena daityās te vedamārgād apākṛtāḥ //

dharmāyaitad adharmāya sad etan na sad ity api
vimuktaye tv idaṃ naitad vimuktiṃ saṃprayacchati //

paramārtho 'yam atyarthaṃ paramārtho na cāpy ayam //

kāryam etad akāryaṃ ca naitad evaṃ sphuṭaṃ tv idam
digvāsasām ayaṃ dharmo dharmo 'yaṃ bahuvāsasām //

ity anekāntavādaṃ ca māyāmohena naikadhā
tena darśayatā daityāḥ svadharmāṃs tyājitā dvija //

arhathemaṃ mahādharmaṃ māyāmohena te yataḥ
proktās tam āśritā dharmam arhatās tena te 'bhavan //

trayīdharmasamutsargaṃ māyāmohena te 'surāḥ
kāritās tanmayā hy āsaṃs tathānye tatprabodhitāḥ //

tair apy anye pare taiś ca tair apy anye pare ca taiḥ
alpair ahobhiḥ saṃtyaktā tair daityaiḥ prāyaśas trayī //

punaś ca raktāmbaradhṛṅ māyāmoho 'jitekṣaṇaḥ
anyān āhāsurān gatvā mṛdvalpamadhurākṣaram //

svargārthaṃ yadi vo vāñchā nirvāṇārtham athāsurāḥ
tad alaṃ paśughātādi duṣṭadharmaṃ nibodhata //

vijñānamayam evaitad aśeṣam avagacchata
budhyadhvaṃ me vacaḥ samyag budhair evam udīritam //

jagad etad anādhāraṃ bhrāntijñānārthatatparam
rāgādiduṣṭam atyarthaṃ bhrāmyate bhavasaṃkaṭe //

evaṃ budhyata budhyadhvaṃ budhyataivam itīrayan
māyāmohaḥ sa daityeyān dharmam atyājayan nijam //

nānāprakāravacanaṃ sa teṣāṃ yuktiyojitam
tathā tathāvadad dharmaṃ tatyajus te yathā yathā //

te 'py anyeṣāṃ tathaivocur anyair anye tathoditāḥ
maitreya tatyajur dharmaṃ vedasmṛtyuditaṃ param //

anyān apy anyapāṣaṇḍa prakārair bahubhir dvija
daiteyān mohayām āsa māyāmoho 'timohakṛt //

svalpenaiva hi kālena māyāmohena te 'surāḥ
mohitās tatyajuḥ sarvāṃ trayīmārgāśritāṃ kathām //

kecid vinindāṃ vedānāṃ devānām apare dvija
yajñakarmakalāpasya tathānye ca dvijanmanām //

naitad yuktisahaṃ vākyaṃ hiṃsā dharmāya neṣyate
havīṃṣy analadagdhāni phalāyety arbhakoditam //

yajñair anekair devatvam avāpyendreṇa bhujyate
śamyādi yadi cet kāṣṭhaṃ tadvaraṃ patrabhuk paśuḥ //

.... .... bhaved yajñasya sādhanam //

tadāhāras tadā nityaṃ .... .... //

nihatasya paśor yajñe svargaprāptir yadīṣyate
svapitā yajamānena kiṃ nu tasmān na hanyate //

tṛptaye jāyate puṃso bhuktam anyena cet tataḥ
dadyāc chrāddhaṃ śraddhayānnaṃ na vaheyuḥ pravāsinaḥ //

janaśraddheyam ity etad avagamya tato 'tra vaḥ
upekṣā śreyasī vākyaṃ rocatāṃ yan mayeritam //

na hy āptavādā nabhaso nipatanti mahāsurāḥ
yuktimad vacanaṃ grāhyaṃ mayānyaiś ca bhavadvidhaiḥ //

māyāmohena te daityāḥ prakārair bahubhis tathā
vyutthāpitā yathā naiṣāṃ trayīṃ kaścid arocayat //

ittham unmārgayāteṣu teṣu daityeṣu te 'marāḥ
udyogaṃ paramaṃ kṛtvā yuddhāya samupasthitāḥ //

tato devāsuraṃ yuddhaṃ punar evābhavad dvija
hatāś ca te 'surā devaiḥ sanmārgaparipanthinaḥ //

saddharmakavacas teṣām abhūd yaḥ prathamaṃ dvija
tena rakṣābhavat pūrvaṃ neśur naṣṭe ca tatra te //

tato maitreya tanmārga vartino ye 'bhavañ janāḥ
nagnās te tair yatas tyaktaṃ trayīsaṃvaraṇaṃ vṛthā //

kṛtāś ca te 'surā devair nānāvedavinindakāḥ //

brahmacārī gṛhasthaś ca vānaprasthas tathāśramāḥ
parivrāḍ vā caturtho 'tra pañcamo nopapadyate //

yas tu saṃtyajya gārhasthyaṃ vānaprastho na jāyate
parivrāḍ vāpi maitreya sa nagnaḥ pāpakṛn naraḥ //

nityānāṃ karmaṇāṃ vipra tasya hānir aharniśam
akurvan vihitaṃ karma śaktaḥ patati taddine //

prāyaścittena mahatā śuddhiṃ prāpnoty anāpadi
pakṣaṃ nityakriyāhāneḥ kartā maitreya mānavaḥ //

saṃvatsaraṃ kriyāhānir yasya puṃso 'bhijāyate
tasyāvalokanāt sūryo nirīkṣyaḥ sādhubhiḥ sadā //

spṛṣṭe snānaṃ sacailasya śuddhihetur mahāmune
puṃso bhavati tasyoktā na śuddhiḥ pāpakarmaṇaḥ //

devarṣipitṛbhūtāni yasya niḥśvasya veśmani
prayānty anarcitāny atra na tasmāt pāpakṛn naraḥ //

devādiniḥśvāsahataṃ śarīraṃ yasya veśma ca
na tena saṃkaraṃ kuryād gṛhāsanaparicchadaiḥ //

saṃbhāṣaṇānupraśnādi sahāsyaṃ caiva kurvataḥ
jāyate tulyatā puṃsas tenaiva dvija vatsaram //

atha bhuṅkte gṛhe tasya karoty āsyāṃ tathāsane
śete cāpy ekaśayane sa sadyas tatsamo bhavet //

devatāpitṛbhūtāni tathānabhyarcya yo 'tithīn
bhuṅkte sa pātakaṃ bhuṅkte niṣkṛtis tasya kīdṛśī //

brāhmaṇādyāś ca ye varṇāḥ svadharmād anyatomukham
yānti te nagnasaṃjñāṃ tu hīnakarmasv avasthitāḥ //

caturṇāṃ yatra varṇānāṃ maitreyātyantasaṃkaraḥ
tatrāsyā sādhuvṛttīnām upaghātāya jāyate //

anabhyarcya ṛṣīn devān pitṛbhūtātithīṃs tathā
yo bhuṅkte tasya saṃbhāṣāt patanti narake narāḥ //

tasmād etān naro nagnāṃs trayīsaṃtyāgadūṣitān
sarvadā varjayet prājña ālāpasparśanādiṣu //

śraddhāvadbhiḥ kṛtaṃ yatnād devān pitṛpitāmahān
na prīṇayati tac chrāddhaṃ yady ebhir avalokitam //

śrūyate ca purā khyāto rājā śatadhanur bhuvi
patnī ca śaibyā tasyābhūd atidharmaparāyaṇā //

pativratā mahābhāgā satyaśaucadayānvitā
sarvalakṣaṇasaṃpannā saṃpannā vinayena ca //

sa tu rājā tayā sārdhaṃ devadevaṃ janārdanam
ārādhayām āsa vibhuṃ parameṇa samādhinā //

homair japais tathā dānair upavāsaiś ca bhaktitaḥ
pūjābhiś cānudivasaṃ tanmanā nānyamānasaḥ //

ekadā tu samaṃ snātau tau tu bhāryāpatī jale
bhāgīrathyāḥ samuttīrṇau kārttikyāṃ samupoṣitau
pāṣaṇḍinam apaśyetām āyāntaṃ saṃmukhaṃ dvija //

cāpācāryasya tasyāsau sakhā rājño mahātmanaḥ
atas tadgauravāt tena sahālāpam athākarot //

na tu sā vāgyatā devī tasya patnī yatavratā
upoṣitāsmīti raviṃ tasmin dṛṣṭe dadarśa ca //

samāgamya yathānyāyaṃ dampatī tau yathāvidhi
viṣṇoḥ pūjādikaṃ sarvaṃ kṛtavantau dvijottama //

kālena gacchatā rājā mamārāsau sapatnajit
anvāruroha taṃ devī citāsthaṃ bhūpatiṃ patim //

sa tu tenāpacāreṇa śvā jajñe vasudhādhipaḥ
upoṣitena pāṣaṇḍa saṃbhāṣo yaḥ kṛto 'bhavat //

sāpi jātismarā jajñe kāśirājasutā śubhā
sarvavijñānasaṃpannā sarvalakṣaṇabhūṣitā //

tāṃ pitā dātukāmo 'bhūd varāya vinivāritaḥ
tayaiva tanvyā virato vivāhārambhato nṛpaḥ //

tataḥ sā divyayā dṛṣṭyā dṛṣṭvā śvānaṃ nijaṃ patim
vaidiśākhyaṃ puraṃ gatvā tadavasthaṃ dadarśa tam //

taṃ dṛṣṭvaiva mahābhāgā śvānabhūtaṃ patiṃ tathā
dadau tasmai varāhāraṃ satkārapravaṇaṃ śubham //

bhuñjan dattaṃ tayā so 'nnam atimiṣṭam abhīpsitam
śvajātilalitaṃ kurvan bahu cāṭu cakāra vai //

atīva vrīḍitā bālā kurvatā cāṭu tena sā
praṇāmapūrvam āhedaṃ dayitaṃ taṃ kuyonijam //

smaryatāṃ tan mahārāja dākṣiṇyalalitaṃ tvayā
yena śvayonim āpanno mama cāṭukaro bhavān //

pāṣaṇḍinaṃ samābhāṣya tīrthasnānād anantaram
prāpto 'si kutsitāṃ yoniṃ kiṃ na smarasi tat prabho //

tayaivaṃ smārite tatra pūrvajātikṛte tadā
dadhyau ciram athāvāpa nirvedam atidurlabham //

nirviṇṇacittaḥ sa tato nirgamya nagarād bahiḥ
maruprapatanaṃ kṛtvā śārgālīṃ yonim āgataḥ //

sāpi dvitīye saṃprāpte varṣe divyena cakṣuṣā
jñātvā sṛgālaṃ taṃ draṣṭuṃ yayau kolāhalaṃ girim //

tatrāpi dṛṣṭvā taṃ prāha śārgālīṃ yonim āgatam
bhartāram api cārvaṅgī tanayā pṛthivīkṣitaḥ //

api smarasi rājendra śvayonisthasya yan mayā
proktaṃ te pūrvacaritaṃ pāṣaṇḍālāpasaṃśrayam //

punas tayoktaṃ taj jñātvā satyaṃ satyavatāṃ varaḥ
kānane sa nirāhāras tatyāja svaṃ kalevaram //

bhūyas tato vṛkaṃ jātaṃ gatvā taṃ nirjane vane
smārayām āsa bhartāraṃ pūrvavṛttam aninditā //

na tvaṃ vṛko mahābhāga rājā śatadhanur bhavān
śvā bhūtvā tvaṃ śṛgālo 'bhūr vṛkatvaṃ sāmprataṃ gataḥ //

smāritena yathā vyaktas tenātmā gṛdhratāṃ gataḥ
apāpā sā punaś cainaṃ bodhayām āsa bhāminī //

narendra smaryatām ātmā hy alaṃ te gṛdhraceṣṭayā
pāṣaṇḍālāpajāto 'yaṃ doṣo yad gṛdhratāṃ gataḥ //

tataḥ kākatvam āpannaṃ samanantarajanmani
uvāca tanvī bhartāram upalabhyātmayogataḥ //

aśeṣā bhūbhṛtaḥ pūrvaṃ vaśyā yasmai baliṃ daduḥ
sa tvaṃ kākatvam āpanno jāto 'dya balibhuk prabho //

evam eva ca kākatve smāritaḥ sa purātanam
tatyāja bhūpatiḥ prāṇān mayūratvam avāpa ca //

mayūratve tataḥ sā vai cakārānugataṃ śubhā
dattaiḥ pratikṣaṇaṃ bhojyair bālā tajjātibhojanaiḥ //

tatas tu janako rājā vājimedhaṃ mahākratum
cakāra tasyāvabhṛthe snāpayām āsa taṃ tadā //

sasnau svayaṃ ca tanvaṅgī smārayām āsa cāpi tam
yathāsau śvaśṛgālādyā yonīr jagrāha pārthivaḥ //

smṛtajanmakramaḥ so 'tha tatyāja svaṃ kalevaram
jajñe ca janakasyaiva putro 'sau sumahātmanaḥ //

tataḥ sā pitaraṃ tanvī vivāhārtham acodayat
sa cāpi kārayām āsa pitā tasyāḥ svayaṃvaram //

svayaṃvare kṛte sā taṃ saṃprāptaṃ patim ātmanaḥ
varayām āsa bhūyo 'pi bhartṛbhāvena bhāminī //

bubhuje ca tayā sārdhaṃ saṃbhogān nṛpanandanaḥ
pitary uparate rājyaṃ videheṣu cakāra saḥ //

iyāja yajñān subahūn dadau dānāni cārthinām
putrān utpādayām āsa yuyudhe ca sahāribhiḥ //

rājyaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ pālayitvā vasuṃdharām
tatyāja sa priyān prāṇān saṃgrāme dharmato nṛpaḥ //

tataś citāsthaṃ taṃ bhūyo bhartāraṃ sā śubhekṣaṇā
anvāruroha vidhivad yathāpūrvaṃ mudāvatī //

tato 'vāpa tayā sārdhaṃ rājaputryā sa pārthivaḥ
aindrān atītya vai lokāṃl lokān kāmaduho 'kṣayān //

svargākṣayatvam atulaṃ dāmpatyam atidurlabham
prāptaṃ puṇyaphalaṃ prāpya saṃśuddhiṃ tāṃ dvijottama //

eṣa pāṣaṇḍasaṃbhāṣa doṣaḥ prokto mayā dvija
tathāśvamedhāvabhṛtha snānamāhātmyam eva ca //

tasmāt pāṣaṇḍibhiḥ pāpair ālāpasparśanaṃ tyajet
viśeṣataḥ kriyākāle yajñādau cāpi dīkṣitaḥ //

kriyāhānir gṛhe yasya māsam ekaṃ prajāyate
tasyāvalokanāt sūryaṃ paśyeta matimān naraḥ //

kiṃ punar yais tu saṃtyaktā trayī sarvātmanā dvija
parānnabhojibhiḥ pāpair vedavādavirodhibhiḥ //

sahālāpas tu saṃsargaḥ sahāsyā cātipāpinī //

pāṣaṇḍibhir durācārais tasmāt tān parivarjayet //

pāṣaṇḍino vikarmasthān baiḍālavratikāñ chaṭhān
haitukān bakavṛttīṃś ca vāṅmātreṇāpi nārcayet //

bhraṣṭaḥ svadharmāt pāṣaṇḍo vikarmastho niṣiddhakṛt //

yasya dharmasya yo nityaṃ suradhvaja ivocchritaḥ //

pracchannāni ca pāpāni baiḍālaṃ nāma tadvratam //

priyaṃ vakti puro 'nyatra vipriyaṃ kurute bhṛśam //

tyaktāparādhaceṣṭaś ca śaṭho 'yaṃ kathito budhaiḥ //

saṃdehakṛd dhetubhir yaḥ satkarmasu sa haitukaḥ //

arvāgdṛṣṭir nikṛtikāḥ svārthasādhanatatparāḥ //

śaṭho mithyāvinītaś ca bakavṛttir udāhṛtaḥ //

dūrād apāstaḥ saṃparkas sahāsyāpi ca pāpibhiḥ
pāṣaṇḍibhir durācārais tasmāt tān parivarjayet //

ete nagnās tavākhyātā dṛṣṭyā śrāddhopaghātakāḥ
yeṣāṃ saṃbhāṣaṇāt puṃsāṃ dinapuṇyaṃ praṇaśyati //

ete pāṣaṇḍinaḥ pāpā na hy etān ālaped budhaḥ
puṇyaṃ naśyati saṃbhāṣād eteṣāṃ taddinodbhavam //

puṃsāṃ jaṭādharaṇamauṇḍyavatāṃ vṛthaiva moghāśinām akhilaśaucanirākṛtānām
toyapradānapitṛpiṇḍabahiṣkṛtānāṃ saṃbhāṣaṇād api narā narakaṃ prayānti //