Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 3.11

gṛhasthasya sadācāraṃ śrotum icchāmy ahaṃ mune
lokād asmāt parasmāc ca yam ātiṣṭhan na hīyate //

śrūyatāṃ pṛthivīpāla sadācārasya lakṣaṇam
sadācāravatā puṃsā jitau lokāv ubhāv api //

sādhavaḥ kṣīṇadoṣās tu sacchabdaḥ sādhuvācakaḥ
teṣām ācaraṇaṃ yat tu sadācāraḥ sa ucyate //

saptarṣayo 'tha manavaḥ prajānāṃ patayas tathā
sadācārasya vaktāraḥ kartāraś ca mahīpate //

brāhme muhūrte svasthe ca mānase matimān nṛpa
vibuddhaś cintayed dharmam arthaṃ cāsyāvirodhinam //

apīḍayā tayoḥ kāmam ubhayor api cintayet
dṛṣṭādṛṣṭavināśāya trivarge samadarśitā //

parityajed arthakāmau dharmapīḍākarau nṛpa
dharmam apy asukhodarkaṃ lokavikruṣṭam eva ca //

tataḥ kalyaṃ samutthāya kuryān maitraṃ nareśvara //

nairṛtyām iṣuvikṣepam atītyābhyadhikaṃ bhuvaḥ
dūrād āvasathān mūtraṃ purīṣaṃ ca samutsṛjet //

pādāvasecanocchiṣṭe prakṣipen na gṛhāṅgaṇe //

ātmacchāyāṃ tarucchāyāṃ gosūryāgnyanilāṃs tathā
guruṃ dvijātīṃś ca budho na meheta kadācana //

na kṛṣṭe sasyamadhye vā govraje janasaṃsadi
na vartmani na nadyādi tīrtheṣu puruṣarṣabha //

nāpsu naivāmbhasas tīre śmaśāne na samācaret
utsargaṃ vai purīṣasya mūtrasya ca visarjanam //

udaṅmukho divā mūtraṃ viparītamukho niśi
kurvītānāpadi prājño mūtrotsargaṃ ca pārthiva //

tṛṇair āstīrya vasudhāṃ vastraprāvṛtamastakaḥ
tiṣṭhen nāticiraṃ tatra naiva kiṃcid udīrayet //

valmīkamūṣikotkhātāṃ mṛdaṃ nāntarjalāṃ tathā
śaucāvaśiṣṭāṃ gehāc ca nādadyāl lepasaṃbhavām //

antaḥprāṇyavapannāṃ ca halotkhātāṃ ca pārthiva
parityajen mṛdaś caitāḥ sakalāḥ śaucasādhane //

ekā liṅge gude tisro daśa vāmakare nṛpa //

.... .... ubhayor mṛdvayaṃ smṛtam //

pañcāpāne gṛhasthasya .... .... //

hastadvaye ca saptānyā mṛdaḥ śaucopapādikāḥ //

acchenāgandhaphenena jalenābudbudena ca
ācāmeta mṛdaṃ bhūyas tathā dadyāt samāhitaḥ //

niṣpāditāṅghriśaucas tu pādāv abhyukṣya vai punaḥ
triḥ pibet salilaṃ tena tathā dviḥ parimārjayet //

śīrṣaṇyāni tataḥ khāni mūrdhānaṃ ca nṛpālabhet
bāhū nābhiṃ ca toyena hṛdayaṃ cāpi saṃspṛśet //

prakṣālya pādau hastau ca triḥ pibed ambu vīkṣitam //

saṃvṛtyāṅguṣṭhamūlena dviḥ pramṛjet tato mukham //

saṃhatābhis tribhiḥ pūrvaṃ soṣṭaṃ tu samupaspṛśet //

aṅguṣṭhena pradeśinyā xxxxxxxx [lacuna] //

aṅguṣṭhānāmikābhyāṃ ca cakṣuḥ śrotraṃ punaḥ punaḥ //

kaniṣṭhāṅguṣṭhato nābhiṃ hṛdayaṃ tu talena vai //

sarvāṅgeṣu śiraḥ paścāc cāśreṇa [??] saṃspṛśed iti //

svācāntaś ca tataḥ kuryāt pumān keśaprasādhanam
ādarśāñjanamāṅgalyaṃ durvādyālambhanāni ca //

tataḥ svavarṇadharmeṇa vṛttyarthaṃ ca dhanārjanam
kurvīta śraddhāsaṃpanno yajec ca pṛthivīpate //

somasaṃsthā haviḥsaṃsthāḥ pākasaṃsthāś ca saṃsthitāḥ
dhane yato manuṣyāṇāṃ yatetāto dhanārjane //

nadīnadataḍāgeṣu devakhātajaleṣu ca
nityakriyārthaṃ snāyīta giriprasravaṇeṣu ca //

kūpeṣūddhṛtatoyena snānaṃ kurvīta vā bhuvi
snāyītoddhṛtatoyena athavā bhuvy asaṃbhave //

śucivastradharaḥ snāto devarṣipitṛtarpaṇam
teṣām eva hi tīrthena kurvīta susamāhitaḥ //

trir apaḥ prīṇanārthāya devānām apavarjayet
tatharṣīṇāṃ yathānyāyaṃ sakṛc cāpi prajāpateḥ //

pitṝṇāṃ prīṇanārthāya trir apaḥ pṛthivīpate
pitāmahebhyaś ca tathā prīṇayet prapitāmahān //

mātāmahāya tatpitre tatpitre ca samāhitaḥ
dadyāt paitreṇa tīrthena kāmyaṃ cānyac chṛṇuṣva me //

mātre pramātre tanmātre gurupatnyai tathā nṛpa
gurave mātulādīnāṃ snigdhamitrāya bhūbhuje //

idaṃ cāpi japed ambu dadyād ātmecchayā nṛpa
upakārāya bhūtānāṃ kṛtadevāditarpaṇaḥ //

devāsurās tathā yakṣā nāgā gandharvarākṣasāḥ
piśācā guhyakāḥ siddhāḥ kūṣmāṇḍās taravaḥ khagāḥ //

jalecarā bhūnilayā vāyvādhārāś ca jantavaḥ
tṛptim ete prayāntv āśu maddattenāmbunākhilāḥ //

narakeṣu samasteṣu yātanāsu ca ye sthitāḥ
teṣām āpyāyanāyaitad dīyate salilaṃ mayā //

ye bāndhavābāndhavā vā ye 'nyajanmani bāndhavāḥ
te tṛptim akhilā yāntu ye cāsmattoyakāṅkṣiṇaḥ //

yatra kvacana saṃsthānāṃ kṣuttṛṣṇopahatātmanām
idam apy akṣayaṃ cāstu mayā dattaṃ tilodakam //

kāmyodakapradānaṃ te mayaitat kathitaṃ nṛpa
yad dattvā prīṇayed etan manuṣyaḥ sakalaṃ jagat
jagadāpyāyanodbhūtaṃ puṇyam āpnoti cānagha //

dattvā kāmyodakaṃ samyag etebhyaḥ śraddhayānvitaḥ
ācamya ca tato dadyāt sūryāya salilāñjalim //

namo vivasvate brahman bhāsvate viṣṇutejase
jagatsavitre śucaye savitre karmadāyine //

tato gṛhārcanaṃ kuryād abhīṣṭasurapūjanam
jalābhiṣekapuṣpāṇāṃ dhūpādeś ca nivedanaiḥ //

apūrvam agnihotraṃ ca kuryāt prāg brahmaṇe tataḥ //

prajāpatiṃ samuddiśya dadyād āhutim ādarāt
gṛhebhyaḥ kāśyapāyātha tato 'numataye kramāt //

taccheṣaṃ maṇikebhyo 'tha parjanyebhyaḥ kṣipet tataḥ
dvāre dhātur vidhātuś ca madhye ca brahmaṇaḥ kṣipet //

gṛhasya puruṣavyāghra digdevān api me śṛṇu //

indrāya dharmarājāya varuṇāya tathendave
prācyādiṣu budho dadyād dhutaśeṣātmakaṃ balim //

prāguttare ca digbhāge dhanvantaribaliṃ budhaḥ
nirvaped vaiśvadevaṃ ca karma kuryād ataḥ param //

vāyavye vāyave dikṣu samastāsu tato diśām
brahmaṇe cāntarikṣāya bhānave ca kṣiped balim //

viśvedevān viśvabhūtāṃs tathā viśvapatīn pitṝn
yakṣmāṇaṃ ca samuddiśya baliṃ dadyān nareśvara //

tato 'nyad annam ādāya bhūmibhāge śucau budhaḥ
dadyād aśeṣabhūtebhyaḥ svecchayā tatsamāhitaḥ //

devā manuṣyāḥ paśavo vayāṃsi siddhāḥ sayakṣoragadaityasaṅghāḥ
pretāḥ piśācās taravaḥ samastā ye cānnam icchanti mayā pradattam //

pipīlikāḥ kīṭapataṃgakādyā bubhukṣitāḥ karmanibandhabaddhāḥ
prayāntu te tṛptim idaṃ mayānnaṃ tebhyo visṛṣṭaṃ sukhino bhavantu //

yeṣāṃ na mātā na pitā na bandhur naivānnasiddhir na tadānnam asti
tattṛptaye 'nnaṃ bhuvi dattam etat te yāntu tṛptiṃ muditā bhavantu //

bhūtāni sarvāṇi tathānnam etad ahaṃ ca viṣṇur na yato 'nyad asti
tasmād ahaṃ bhūtanikāyabhūtam annaṃ prayacchāmi bhavāya teṣām //

caturdaśo bhūtagaṇo ya eṣa tatra sthitā ye 'khilabhūtasaṅghāḥ
tṛptyartham annaṃ hi mayā nisṛṣṭaṃ teṣām idaṃ te muditā bhavantu //

ity uccārya naro dadyād annaṃ śraddhāsamanvitaḥ
bhuvi bhūtopakārāya gṛhī sarvāśrayo yataḥ //

śvacaṇḍālavihaṃgānāṃ bhuvi dadyāt tato naraḥ
ye cānye patitāḥ kecid apātrā bhuvi mānavāḥ //

tato godohamātraṃ vai kālaṃ tiṣṭhed gṛhāṅgaṇe
atithigrahaṇārthāya tadūrdhvaṃ vā yathecchayā //

atithiṃ tatra saṃprāptaṃ pūjayet svāgatādinā
tathāsanapradānena pādaprakṣālanena ca //

śraddhayā cānnadānena priyapraśnottareṇa ca
gacchataś cānuyānena prītim utpādayed gṛhī //

ajñātakulanāmānam anyataḥ samupāgatam
pūjayed atithiṃ samyaṅ naikagrāmanivāsinam //

akiṃcanam asaṃbandham anyadeśād upāgatam
asaṃpūjyātithiṃ bhuñjan bhoktukāmaṃ vrajaty adhaḥ //

svādhyāyagotracaraṇam apṛṣṭvā ca tathā kulam
hiraṇyagarbhabuddhyā taṃ manyetābhyāgataṃ gṛhī //

pitrarthaṃ cāparaṃ vipram ekam apy āśayen nṛpa
taddeśyaṃ viditācāra saṃbhūtiṃ pāñcayajñikam //

annāgraṃ ca samuddhṛtya hantakāropakalpitam
nirvāpabhūtaṃ bhūpāla śrotriyāyopapādayet //

dadyāc ca bhikṣātritayaṃ parivrāḍbrahmacāriṇām
icchayā ca budho dadyād vibhave saty avāritam //

ity ete 'tithayaḥ proktāḥ prāguktā bhikṣavaś ca ye
caturaḥ pūjayed etān nṛyajñarṇāt pramucyate //

atithir yasya bhagnāśo gṛhād yāty anyatomukhaḥ
sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyam ādāya gacchati //

dhātā prajāpatiḥ śakro vahnir vasugaṇo 'ryamā
praviśyātithim ete vai bhuñjante 'nnaṃ nareśvara //

ye ca viṣṇuparā nityaṃ ye ca vikhānasāśramāḥ //

pañcarātraṃ vidhānajñā ye ca viṣṇuparāyaṇāḥ //

viṣṇurūpadharā ye te viṣṇum eva samāśritāḥ //

sarvo viṣṇumayo loka iti matvā sthitāś ca ye //

sarva ete hy atithayo mṛṣyā vai sārvakālikam //

eteṣām ekam atithiṃ pūjayet puṇyalokabhāk //

tasmād atithipūjāyāṃ yateta satataṃ naraḥ
sa kevalam aghaṃ bhuṅkte yo bhuṅkte tv atithiṃ vinā //

tataḥ suvāsinīduḥkhi garbhiṇīvṛddhabālakān
bhojayet saṃskṛtānnena prathamaṃ caramaṃ gṛhī //

abhuktavatsu caiteṣu bhuñjan bhuṅkte 'tiduṣkṛtam
mṛtaś ca narakaṃ gatvā śleṣmabhug jāyate naraḥ //

asnātāśī malaṃ bhuṅkte hy ajapī pūyaśoṇitam
asaṃskṛtānnabhuṅ mūtraṃ bālādiprathamaṃ śakṛt //

abhūtāśī kṛmiṃ bhuṅkte adātā viṣam aśnute //

tasmāc chṛṇuṣva rājendra yathā bhuñjīta vai gṛhī
bhuñjataś ca yathā puṃsaḥ pāpabandho na jāyate //

iha cārogyam atulaṃ balavṛddhis tathā nṛpa
bhavaty ariṣṭaśāntiś ca vairipakṣābhicārikā //

snāto yathāvat kṛtvā ca devarṣipitṛtarpaṇam
praśastaratnapāṇiś ca bhuñjīta prayato gṛhī //

kṛte jape hute vahnau śuddhavastradharo nṛpa
dattvātithibhyo viprebhyo gurubhyaḥ saṃśritāya ca
puṇyagandhadharaḥ śasta mālyadhārī nareśvara //

naikavastradharo 'thārdra pāṇipādo nareśvara
viśuddhavadanaḥ prīto bhuñjīta na vidiṅmukhaḥ //

prāṅmukhodaṅmukho vāpi na caivānyamanā naraḥ
annaṃ praśastaṃ pathyaṃ ca prokṣitaṃ prokṣaṇodakaiḥ //

na kutsitāhṛtaṃ naiva jugupsāvad asaṃskṛtam
dattvā tu bhuktaṃ śiṣyebhyaḥ kṣudhitebhyas tathā gṛhī //

praśastaśuddhapātreṣu bhuñjītākupito nṛpa //

nāsandīsaṃsthite pātre nādeśe ca nareśvara
nākāle nātisaṃkīrṇe dattvāgraṃ ca naro 'gnaye //

mantrābhimantritaṃ śastaṃ na ca paryuṣitaṃ nṛpa
anyatra phalamāṃsebhyaḥ śuṣkaśākādikāṃs tathā //

tadvad bādarikebhyaś ca guḍapakvebhya eva ca
bhuñjītoddhṛtasārāṇi na kadācin nareśvara //

nāśeṣaṃ puruṣo 'śnīyād anyatra jagatīpate
madhvambudadhisarpibhyaḥ saktubhyaś ca vivekavān //

aśnīyāt tanmanā bhūtvā pūrvaṃ tu madhuraṃ rasam
lavaṇāmlau tathā madhye kaṭutiktādikaṃ tataḥ //

prāg dravaṃ puruṣo 'śnan vai madhye ca kaṭhināśanam
punar ante dravāśī tu balārogye na muñcati //

anindyaṃ bhakṣayed itthaṃ vāgyato 'nnam akutsayan
pañcagrāsaṃ mahāmaunaṃ prāṇādyāpyāyanāya tat //

bhuktvā samyag athācamya prāṅmukhodaṅmukho 'pi vā
yathāvat punar ācāmet pāṇī prakṣālya mūlataḥ //

svasthaḥ praśāntacittas tu kṛtāsanaparigrahaḥ
abhīṣṭadevatānāṃ tu kurvīta smaraṇaṃ naraḥ //

agnir āpyāyayatv annaṃ pārthivaṃ pavaneritaḥ
dattāvakāśaṃ nabhasā jarayatv astu me sukham //

annaṃ balāya me bhūmer apām agnyanilasya ca
bhavatv etat pariṇatau mamāstv avyāhataṃ sukham //

prāṇāpānasamānānām udānavyānayos tathā
annaṃ puṣṭikaraṃ cāstu mamāstv avyāhataṃ sukham //

agastir agnir vaḍavānalaś ca bhuktaṃ mayānnaṃ jarayatv aśeṣam
sukhaṃ ca me tatpariṇāmasaṃbhavaṃ yacchantv arogo mama cāstu dehe //

deheṣu sarveṣu yathā ca dehī .... //

viṣṇuḥ samastendriyadehadehī pradhānabhūto bhagavān yathaikaḥ
satyena tenānnam aśeṣam etad ārogyadaṃ me pariṇāmam etu //

viṣṇur attā tathaivānnaṃ pariṇāmaś ca vai yathā
satyena tena vai bhuktaṃ jīryatv annam idaṃ tathā //

ity uccārya svahastena parimṛjya tathodaram
anāyāsapradāyīni kuryāt karmāṇy atandritaḥ //

sacchāstrādivinodena sanmārgād avirodhinā
dinaṃ nayet tataḥ saṃdhyām upatiṣṭhet samāhitaḥ //

dināntasaṃdhyāṃ sūryeṇa pūrvām ṛkṣair yutāṃ budhaḥ
upatiṣṭhed yathānyāyaṃ samyag ācamya pārthiva //

sarvakālam upasthānaṃ saṃdhyayoḥ pārthiveṣyate
anyatrasūtakāśauca vibhramāturabhītitaḥ //

sūryeṇābhyudito yaś ca tyaktaḥ sūryeṇa ca svapan
anyatrāturabhāvāt tu prāyaścittīyate naraḥ //

tasmād anudite sūrye samutthāya mahīpate
upatiṣṭhen naraḥ saṃdhyām asvapaṃś ca dināntajām //

upatiṣṭhanti ye saṃdhyāṃ na pūrvāṃ na ca paścimām
vrajanti te durātmānas tāmisraṃ narakaṃ nṛpa //

punaḥ pākam upādāya sāyam apy avanīpate
vaiśvadevanimittaṃ vai patny amantraṃ baliṃ haret //

tatrāpi śvapacādibhyas tathaivānnāpavarjanam //

atithiṃ cāgataṃ tatra svaśaktyā pūjayed budhaḥ
pādaśaucāsanaprahva svāgatoktyā ca pūjanam
tataś cānnapradānena śayanena ca pārthiva //

dinātithau tu vimukhe gate yat pātakaṃ nṛpa
tad evāṣṭaguṇaṃ puṃsāṃ sūryoḍhe vimukhe gate //

tasmāt svaśaktyā rājendra sūryoḍham atithiṃ naraḥ
pūjayet pūjite tasmin pūjitāḥ sarvadevatāḥ //

annaśākāmbudānena svaśaktyā prīṇayet pumān
śayanaprastaramahī pradānair athavāpi tam //

kṛtapādādiśaucaś ca bhuktvā sāyaṃ tato gṛhī
gacched asphuṭitāṃ śayyām api dārumayīṃ nṛpa //

nāviśālāṃ na vā bhagnāṃ nāsamāṃ malināṃ na ca
na ca jantumayīṃ śayyām adhitiṣṭhed anāstṛtām //

prācyāṃ diśi śiraḥ śastaṃ yāmyāyām athavā nṛpa
sadaiva svapataḥ puṃso viparītaṃ tu rogadam //

ṛtāv upagamaḥ śastaḥ svapatnyām avanīpate
punnāmarkṣe śubhe kāle jyeṣṭhayugmāsu rātriṣu //

nāsnātāṃ tu striyaṃ gacchen nāturāṃ na rajasvalām
nāniṣṭāṃ na prakupitāṃ nāpraśastāṃ na garbhiṇīm //

nādakṣiṇāṃ nānyakāmāṃ nākāmāṃ nānyayoṣitam
kṣutkṣāmām atibhuktāṃ vā svayaṃ caibhir guṇair yutaḥ //

snātaḥ sraggandhadhṛk prītaḥ nādhmātaḥ kṣudhito 'pi vā
sakāmaḥ sānurāgaś ca vyavāyaṃ puruṣo vrajet //

caturdaśy aṣṭamī caiva amāvāsyātha pūrṇimā
parvāṇy etāni rājendra ravisaṃkrāntir eva ca //

tailastrīmāṃsasaṃbhogī parvasv eteṣu vai pumān
viṇmūtrabhojanaṃ nāma prayāti narakaṃ mṛtaḥ //

aśeṣaparvasv eteṣu tasmāt saṃyamibhir budhaiḥ
bhāvyaṃ sacchāstradevejyā dhyānajapyaparair naraiḥ //

nānyayonāv ayonau vā nopayuktauṣadhas tathā
devadvijagurūṇāṃ ca vyavāyī nāśraye bhavet //

caityacatvaratīreṣu naiva goṣṭhe catuṣpathe
naiva śmaśānopavane salileṣu mahīpate //

proktaparvasv aśeṣeṣu naiva bhūpāla saṃdhyayoḥ
gacched vyavāyaṃ matimān na mūtroccārapīḍitaḥ //

parvasv abhigamo 'dhanyo divā pāpaprado nṛpa
bhuvi rogaprado nṝṇām apraśasto jalāśaye //

paradārān na gaccheta manasāpi kadācana
kim u vācāsthibandho 'pi nāsti teṣu vyavāyinām //

mṛto narakam abhyeti hīyate 'trāpi cāyuṣaḥ
paradāraratiḥ puṃsām ubhayatrāpi bhītidā //

iti matvā svadāreṣu ṛtumatsu budho vrajet
yathoktadoṣahīneṣu sakāmeṣv anṛtāv api //