Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 3.1

kathitā guruṇā samyag bhūsamudrādisaṃsthitiḥ
sūryādīnāṃ ca saṃsthānaṃ jyotiṣām api vistarāt //

devādīnāṃ tathā sṛṣṭir ṛṣīṇāṃ cāpi varṇitā
cāturvarṇyasya cotpattis tiryagyonigatasya ca //

dhruvaprahlādacaritaṃ vistarāc ca tvayoditam
manvantarāṇy aśeṣāṇi śrotum icchāmy anukramāt //

manvantarādhipāṃś caiva śakradevapurogamān
bhavatā kathitān etāñ śrotum icchāmy ahaṃ guro //

atītānāgatānīha yāni manvantarāṇi vai
tāny ahaṃ bhavate samyak kathayāmi yathākramam //

svāyaṃbhuvo manuḥ pūrvaṃ manuḥ svārociṣas tathā
uttamas tāmasaś caiva raivataś cākṣuṣas tathā //

ṣaḍ ete manavo 'tītāḥ sāmprataṃ tu raveḥ sutaḥ
vaivasvato 'yaṃ yasyaitat saptamaṃ vartate 'ntaram //

svāyaṃbhuvaṃ tu kathitaṃ kalpādāv antaraṃ mayā
devās tatrarṣayaś caiva yathāvat kathitā mayā //

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi manoḥ svārociṣasya tu
manvantarādhipān samyag devarṣīṃs tatsutāṃs tathā //

pārāvatāḥ satuṣitā devāḥ svārociṣe 'ntare
vipaścit tatra devendro maitreyāsīn mahābalaḥ //

ūrjaḥ stambhas tathā prāṇo dattolir ṛṣabhas tathā
niścaraś cārvarīvāṃś ca tatra saptarṣayo 'bhavan //

caitrakiṃpuruṣādyāś ca sutāḥ svārociṣasya tu
dvitīyam etat kathitam antaraṃ śṛṇu cottaram //

tṛtīye 'py antare brahmann uttamo nāma yo manuḥ
suśāntir nāma devendro maitreyābhūt sureśvaraḥ //

sudhāmānas tathā satyāḥ śivāś cāsan pratardanāḥ
vaśavartinaś ca pañcaite gaṇā dvādaśakāḥ smṛtāḥ //

vasiṣṭhatanayās tatra sapta saptarṣayo 'bhavan
ajaḥ paraśudivyādyās tathottamamanoḥ sutāḥ //

tāmasasyāntare devāḥ surūpā harayas tathā
satyāś ca sudhiyaś caiva saptaviṃśatikā gaṇāḥ //

śibir indras tathā cāsīc śatayajñopalakṣaṇaḥ
saptarṣayaś ca ye teṣāṃ tatra nāmāni me śṛṇu //

jyotirdhāmā pṛthuḥ kāvyaś caitro 'gnir vanakas tathā
pīvaraś carṣayo hy ete sapta tatrāpi cāntare //

naraḥ khyātiḥ śāntahayo jānujaṅghādayas tathā
putrās tu tāmasasyāsan rājānaḥ sumahābalāḥ //

pañcame cāpi maitreya raivato nāma nāmataḥ
manur vibhuś ca tatrendro devāṃś caivāntare śṛṇu //

amitābhā bhūtarayā vaikuṇṭhāḥ sasumedhasaḥ
ete devagaṇās tatra caturdaśa caturdaśa //

hiraṇyaromā vedaśrīr ūrdhvabāhus tathāparaḥ
vedabāhuḥ sudhāmā ca parjanyaś ca mahāmuniḥ
ete saptarṣayo vipra tatrāsan raivate 'ntare //

balabandhuḥ susaṃbhāvyaḥ satyakādyāś ca tatsutāḥ
narendrāḥ sumahāvīryā babhūvur munisattama //

svārociṣaś cottamaś ca tāmaso raivatas tathā
priyavratānvayā hy ete catvāro manavaḥ smṛtāḥ //

viṣṇum ārādhya tapasā sa rājarṣiḥ priyavrataḥ
manvantarādhipān etāṃl labdhavān ātmavaṃśajān //

ṣaṣṭhe manvantare cāsīc cākṣuṣākhyas tathā manuḥ
manojavas tathaivendro devān api nibodha me //

āpyāḥ prasūtā bhavyāś ca pṛthugāś ca divaukasaḥ
mahānubhāvā lekhāś ca pañcaite hy aṣṭakā gaṇāḥ //

sumedhā virajāś caiva haviṣmān uttamo madhuḥ
atināmā sahiṣṇuś ca saptāsann iti carṣayaḥ //

ūruḥ pūruḥ śatadyumna pramukhāḥ sumahābalāḥ
cākṣuṣasya manoḥ putrāḥ pṛthivīpatayo 'bhavan //

vivasvataḥ suto vipra śrāddhadevo mahādyutiḥ
manuḥ saṃvartate dhīmān sāmprataṃ saptame 'ntare //

ādityavasurudrādyā devāś cātra mahāmune
puraṃdaras tathaivātra maitreya tridaśeśvaraḥ //

vasiṣṭhaḥ kāśyapo 'thātrir jamadagniḥ sagautamaḥ
viśvāmitrabharadvājau sapta saptarṣayo 'tra tu //

ikṣvākuś ca nṛgaś caiva dhṛṣṭaḥ śaryātir eva ca
nariṣyantaś ca vikhyāto nābhāgo diṣṭa eva ca //

karūṣaś ca pṛṣadhraś ca vasumāṃl lokaviśrutaḥ
manor vaivasvatasyaite nava putrāḥ sudhārmikāḥ //

viṣṇuśaktir anaupamyā sattvodriktā sthitau sthitā
manvantareṣv aśeṣeṣu devatvenādhitiṣṭhati //

aṃśena tasyā jajñe 'sau yajñaḥ svāyaṃbhuve 'ntare
ākūtyāṃ mānaso deva utpannaḥ prathame 'ntare //

tataḥ punaḥ sa vai devaḥ prāpte svārociṣe 'ntare
tuṣitāyāṃ samutpanno hy ajitas tuṣitaiḥ saha //

auttame hy antare cāpi tuṣitas tu punaḥ sa vai
satyāyām abhavat satyaḥ satyaiḥ saha surottamaiḥ //

tāmasasyāntare caiva saṃprāpte punar eva hi
haryāyāṃ haribhiḥ sārdhaṃ harir eva babhūva ha //

raivate 'py antare devaḥ saṃbhūtyāṃ mānaso 'bhavat
saṃbhūto rājasaiḥ sārdhaṃ devair devavaro hariḥ //

cākṣuṣe cāntare devo vaikuṇṭhaḥ puruṣottamaḥ
vikuṇṭhāyām asau jajñe vaikuṇṭhair daivataiḥ saha //

manvantare tu saṃprāpte tathā vaivasvate dvija
vāmanaḥ kaśyapād viṣṇur adityāṃ saṃbabhūva ha //

tribhiḥ kramair imāṃl lokāñ jitvā yena mahātmanā
puraṃdarāya trailokyaṃ dattaṃ nihatakaṇṭakam //

ity etās tanavas tasya sapta manvantareṣu vai
saptasv evābhavan vipra yābhiḥ saṃrakṣitāḥ prajāḥ //

yasmād viṣṭam idaṃ sarvaṃ tasya śaktyā mahātmanaḥ
tasmāt sa procyate viṣṇur viśer dhātoḥ praveśanāt //

sarve ca devā manavaḥ samastāḥ saptarṣayo ye manusūnavaś ca
indraś ca yo yas tridaśeśabhūto viṣṇor aśeṣās tu vibhūtayas tāḥ //