વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 3.1

કથિતા ગુરુણા સમ્યગ્ ભૂસમુદ્રાદિસંસ્થિતિઃ
સૂર્યાદીનાં ચ સંસ્થાનં જ્યોતિષામ્ અપિ વિસ્તરાત્ ॥

દેવાદીનાં તથા સૃષ્ટિર્ ઋષીણાં ચાપિ વર્ણિતા
ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય ચોત્પત્તિસ્ તિર્યગ્યોનિગતસ્ય ચ ॥

ધ્રુવપ્રહ્લાદચરિતં વિસ્તરાચ્ ચ ત્વયોદિતમ્
મન્વન્તરાણ્ય્ અશેષાણિ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામ્ય્ અનુક્રમાત્ ॥

મન્વન્તરાધિપાંશ્ ચૈવ શક્રદેવપુરોગમાન્
ભવતા કથિતાન્ એતાઞ્ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામ્ય્ અહં ગુરો ॥

અતીતાનાગતાનીહ યાનિ મન્વન્તરાણિ વૈ
તાન્ય્ અહં ભવતે સમ્યક્ કથયામિ યથાક્રમમ્ ॥

સ્વાયંભુવો મનુઃ પૂર્વં મનુઃ સ્વારોચિષસ્ તથા
ઉત્તમસ્ તામસશ્ ચૈવ રૈવતશ્ ચાક્ષુષસ્ તથા ॥

ષડ્ એતે મનવો ઽતીતાઃ સામ્પ્રતં તુ રવેઃ સુતઃ
વૈવસ્વતો ઽયં યસ્યૈતત્ સપ્તમં વર્તતે ઽન્તરમ્ ॥

સ્વાયંભુવં તુ કથિતં કલ્પાદાવ્ અન્તરં મયા
દેવાસ્ તત્રર્ષયશ્ ચૈવ યથાવત્ કથિતા મયા ॥

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ મનોઃ સ્વારોચિષસ્ય તુ
મન્વન્તરાધિપાન્ સમ્યગ્ દેવર્ષીંસ્ તત્સુતાંસ્ તથા ॥

પારાવતાઃ સતુષિતા દેવાઃ સ્વારોચિષે ઽન્તરે
વિપશ્ચિત્ તત્ર દેવેન્દ્રો મૈત્રેયાસીન્ મહાબલઃ ॥

ઊર્જઃ સ્તમ્ભસ્ તથા પ્રાણો દત્તોલિર્ ઋષભસ્ તથા
નિશ્ચરશ્ ચાર્વરીવાંશ્ ચ તત્ર સપ્તર્ષયો ઽભવન્ ॥

ચૈત્રકિંપુરુષાદ્યાશ્ ચ સુતાઃ સ્વારોચિષસ્ય તુ
દ્વિતીયમ્ એતત્ કથિતમ્ અન્તરં શૃણુ ચોત્તરમ્ ॥

તૃતીયે ઽપ્ય્ અન્તરે બ્રહ્મન્ન્ ઉત્તમો નામ યો મનુઃ
સુશાન્તિર્ નામ દેવેન્દ્રો મૈત્રેયાભૂત્ સુરેશ્વરઃ ॥

સુધામાનસ્ તથા સત્યાઃ શિવાશ્ ચાસન્ પ્રતર્દનાઃ
વશવર્તિનશ્ ચ પઞ્ચૈતે ગણા દ્વાદશકાઃ સ્મૃતાઃ ॥

વસિષ્ઠતનયાસ્ તત્ર સપ્ત સપ્તર્ષયો ઽભવન્
અજઃ પરશુદિવ્યાદ્યાસ્ તથોત્તમમનોઃ સુતાઃ ॥

તામસસ્યાન્તરે દેવાઃ સુરૂપા હરયસ્ તથા
સત્યાશ્ ચ સુધિયશ્ ચૈવ સપ્તવિંશતિકા ગણાઃ ॥

શિબિર્ ઇન્દ્રસ્ તથા ચાસીચ્ શતયજ્ઞોપલક્ષણઃ
સપ્તર્ષયશ્ ચ યે તેષાં તત્ર નામાનિ મે શૃણુ ॥

જ્યોતિર્ધામા પૃથુઃ કાવ્યશ્ ચૈત્રો ઽગ્નિર્ વનકસ્ તથા
પીવરશ્ ચર્ષયો હ્ય્ એતે સપ્ત તત્રાપિ ચાન્તરે ॥

નરઃ ખ્યાતિઃ શાન્તહયો જાનુજઙ્ઘાદયસ્ તથા
પુત્રાસ્ તુ તામસસ્યાસન્ રાજાનઃ સુમહાબલાઃ ॥

પઞ્ચમે ચાપિ મૈત્રેય રૈવતો નામ નામતઃ
મનુર્ વિભુશ્ ચ તત્રેન્દ્રો દેવાંશ્ ચૈવાન્તરે શૃણુ ॥

અમિતાભા ભૂતરયા વૈકુણ્ઠાઃ સસુમેધસઃ
એતે દેવગણાસ્ તત્ર ચતુર્દશ ચતુર્દશ ॥

હિરણ્યરોમા વેદશ્રીર્ ઊર્ધ્વબાહુસ્ તથાપરઃ
વેદબાહુઃ સુધામા ચ પર્જન્યશ્ ચ મહામુનિઃ
એતે સપ્તર્ષયો વિપ્ર તત્રાસન્ રૈવતે ઽન્તરે ॥

બલબન્ધુઃ સુસંભાવ્યઃ સત્યકાદ્યાશ્ ચ તત્સુતાઃ
નરેન્દ્રાઃ સુમહાવીર્યા બભૂવુર્ મુનિસત્તમ ॥

સ્વારોચિષશ્ ચોત્તમશ્ ચ તામસો રૈવતસ્ તથા
પ્રિયવ્રતાન્વયા હ્ય્ એતે ચત્વારો મનવઃ સ્મૃતાઃ ॥

વિષ્ણુમ્ આરાધ્ય તપસા સ રાજર્ષિઃ પ્રિયવ્રતઃ
મન્વન્તરાધિપાન્ એતાંલ્ લબ્ધવાન્ આત્મવંશજાન્ ॥

ષષ્ઠે મન્વન્તરે ચાસીચ્ ચાક્ષુષાખ્યસ્ તથા મનુઃ
મનોજવસ્ તથૈવેન્દ્રો દેવાન્ અપિ નિબોધ મે ॥

આપ્યાઃ પ્રસૂતા ભવ્યાશ્ ચ પૃથુગાશ્ ચ દિવૌકસઃ
મહાનુભાવા લેખાશ્ ચ પઞ્ચૈતે હ્ય્ અષ્ટકા ગણાઃ ॥

સુમેધા વિરજાશ્ ચૈવ હવિષ્માન્ ઉત્તમો મધુઃ
અતિનામા સહિષ્ણુશ્ ચ સપ્તાસન્ન્ ઇતિ ચર્ષયઃ ॥

ઊરુઃ પૂરુઃ શતદ્યુમ્ન પ્રમુખાઃ સુમહાબલાઃ
ચાક્ષુષસ્ય મનોઃ પુત્રાઃ પૃથિવીપતયો ઽભવન્ ॥

વિવસ્વતઃ સુતો વિપ્ર શ્રાદ્ધદેવો મહાદ્યુતિઃ
મનુઃ સંવર્તતે ધીમાન્ સામ્પ્રતં સપ્તમે ઽન્તરે ॥

આદિત્યવસુરુદ્રાદ્યા દેવાશ્ ચાત્ર મહામુને
પુરંદરસ્ તથૈવાત્ર મૈત્રેય ત્રિદશેશ્વરઃ ॥

વસિષ્ઠઃ કાશ્યપો ઽથાત્રિર્ જમદગ્નિઃ સગૌતમઃ
વિશ્વામિત્રભરદ્વાજૌ સપ્ત સપ્તર્ષયો ઽત્ર તુ ॥

ઇક્ષ્વાકુશ્ ચ નૃગશ્ ચૈવ ધૃષ્ટઃ શર્યાતિર્ એવ ચ
નરિષ્યન્તશ્ ચ વિખ્યાતો નાભાગો દિષ્ટ એવ ચ ॥

કરૂષશ્ ચ પૃષધ્રશ્ ચ વસુમાંલ્ લોકવિશ્રુતઃ
મનોર્ વૈવસ્વતસ્યૈતે નવ પુત્રાઃ સુધાર્મિકાઃ ॥

વિષ્ણુશક્તિર્ અનૌપમ્યા સત્ત્વોદ્રિક્તા સ્થિતૌ સ્થિતા
મન્વન્તરેષ્વ્ અશેષેષુ દેવત્વેનાધિતિષ્ઠતિ ॥

અંશેન તસ્યા જજ્ઞે ઽસૌ યજ્ઞઃ સ્વાયંભુવે ઽન્તરે
આકૂત્યાં માનસો દેવ ઉત્પન્નઃ પ્રથમે ઽન્તરે ॥

તતઃ પુનઃ સ વૈ દેવઃ પ્રાપ્તે સ્વારોચિષે ઽન્તરે
તુષિતાયાં સમુત્પન્નો હ્ય્ અજિતસ્ તુષિતૈઃ સહ ॥

ઔત્તમે હ્ય્ અન્તરે ચાપિ તુષિતસ્ તુ પુનઃ સ વૈ
સત્યાયામ્ અભવત્ સત્યઃ સત્યૈઃ સહ સુરોત્તમૈઃ ॥

તામસસ્યાન્તરે ચૈવ સંપ્રાપ્તે પુનર્ એવ હિ
હર્યાયાં હરિભિઃ સાર્ધં હરિર્ એવ બભૂવ હ ॥

રૈવતે ઽપ્ય્ અન્તરે દેવઃ સંભૂત્યાં માનસો ઽભવત્
સંભૂતો રાજસૈઃ સાર્ધં દેવૈર્ દેવવરો હરિઃ ॥

ચાક્ષુષે ચાન્તરે દેવો વૈકુણ્ઠઃ પુરુષોત્તમઃ
વિકુણ્ઠાયામ્ અસૌ જજ્ઞે વૈકુણ્ઠૈર્ દૈવતૈઃ સહ ॥

મન્વન્તરે તુ સંપ્રાપ્તે તથા વૈવસ્વતે દ્વિજ
વામનઃ કશ્યપાદ્ વિષ્ણુર્ અદિત્યાં સંબભૂવ હ ॥

ત્રિભિઃ ક્રમૈર્ ઇમાંલ્ લોકાઞ્ જિત્વા યેન મહાત્મના
પુરંદરાય ત્રૈલોક્યં દત્તં નિહતકણ્ટકમ્ ॥

ઇત્ય્ એતાસ્ તનવસ્ તસ્ય સપ્ત મન્વન્તરેષુ વૈ
સપ્તસ્વ્ એવાભવન્ વિપ્ર યાભિઃ સંરક્ષિતાઃ પ્રજાઃ ॥

યસ્માદ્ વિષ્ટમ્ ઇદં સર્વં તસ્ય શક્ત્યા મહાત્મનઃ
તસ્માત્ સ પ્રોચ્યતે વિષ્ણુર્ વિશેર્ ધાતોઃ પ્રવેશનાત્ ॥

સર્વે ચ દેવા મનવઃ સમસ્તાઃ સપ્તર્ષયો યે મનુસૂનવશ્ ચ
ઇન્દ્રશ્ ચ યો યસ્ ત્રિદશેશભૂતો વિષ્ણોર્ અશેષાસ્ તુ વિભૂતયસ્ તાઃ ॥