Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 2.7

kathitaṃ bhavatā brahman mamaitad akhilaṃ tvayā
bhuvarlokādikāṃl lokāñ śrotum icchāmy ahaṃ mune //

tathaiva grahasaṃsthānaṃ pramāṇāni yathātatham
samācakṣva mahābhāga mahyaṃ tvaṃ paripṛcchate //

ravicandramasor yāvan mayūkhair avabhāsyate
sasamudrasaricchailā tāvatī pṛthivī smṛtā //

yāvatpramāṇā pṛthivī vistāraparimaṇḍalāt
nabhas tāvatpramāṇaṃ vai vyāsamaṇḍalato dvija //

bhūmer yojanalakṣe tu sauraṃ maitreya maṇḍalam
lakṣe divākarasyāpi maṇḍalaṃ śaśinaḥ sthitam //

pūrṇe śatasahasre tu yojanānāṃ niśākarāt
nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnam upariṣṭāt prakāśate //

dve lakṣe cottare brahman budho nakṣatramaṇḍalāt
tāvatpramāṇabhāge tu budhasyāpy uśanā sthitaḥ //

aṅgārako 'pi śukrasya tatpramāṇe vyavasthitaḥ
lakṣadvaye tu bhaumasya sthito devapurohitaḥ //

saurir bṛhaspateś cordhvaṃ dvilakṣe samavasthitaḥ
saptarṣimaṇḍalaṃ tasmāl lakṣam ekaṃ dvijottama //

ṛṣibhyas tu sahasrāṇāṃ śatād ūrdhvaṃ vyavasthitaḥ
meḍhībhūtaḥ samastasya jyotiścakrasya vai dhruvaḥ //

trailokyam etat kathitam utsedhena mahāmune
ijyāphalasya bhūr eṣā ijyā cātra pratiṣṭhitā //

dhruvād ūrdhvaṃ maharloko yatra te kalpavāsinaḥ
ekayojanakoṭī tu maharloko 'bhidhīyate //

dve koṭī tu jano loko yatra te brahmaṇaḥ sutāḥ
sanandanādyāḥ kathitā maitreyāmalacetasaḥ //

caturguṇottare cordhvaṃ janalokāt tapaḥ smṛtaḥ
vairājā yatra te devāḥ sthitā dāhavivarjitāḥ //

ṣaḍguṇena tapolokāt satyaloko virājate
apunarmārakā yatra brahmaloko hi sa smṛtaḥ //

pādagamyaṃ tu yat kiṃcid vastv asti pṛthivīmayam
sa bhūrlokaḥ samākhyāto vistaro 'sya mayoditaḥ //

bhūmisūryāntaraṃ yat tu siddhādimunisevitam
bhuvarlokas tu so 'py ukto dvitīyo munisattama //

dhruvasūryāntaraṃ yat tu niyutāni caturdaśa
svarlokaḥ so 'pi gadito lokasaṃsthānacintakaiḥ //

trailokyam etat kṛtakaṃ maitreya paripaṭhyate
janas tapas tathā satyam iti cākṛtakaṃ trayam //

kṛtakākṛtayor madhye maharloka iti smṛtaḥ
śūnyo bhavati kalpānte yo 'tyantaṃ na vinaśyati //

ete sapta mayā lokā maitreya kathitās tava
pātālāni ca saptaiva brahmāṇḍasyaiṣa vistaraḥ //

etad aṇḍakaṭāhena tiryak cordhvam adhas tathā
kapitthasya yathā bījaṃ sarvato vai samāvṛtam //

daśottareṇa payasā maitreyāṇḍaṃ ca tad vṛtam
sarvo 'mbuparidhāno 'sau vahninā veṣṭito bahiḥ //

vahniś ca vāyunā vāyur maitreya nabhasā vṛtaḥ
bhūtādinā nabhaḥ so 'pi mahatā pariveṣṭitaḥ
daśottarāṇy aśeṣāṇi maitreyaitāni sapta vai //

mahāntaṃ ca samāvṛtya pradhānaṃ samavasthitam
anantasya na tasyāntaḥ saṃkhyānaṃ vāpi vidyate //

tad anantam asaṃkhyāta pramāṇaṃ cāpi vai yataḥ
hetubhūtam aśeṣasya prakṛtiḥ sā parā mune //

aṇḍānāṃ tu sahasrāṇāṃ sahasrāṇy ayutāni ca
īdṛśānāṃ tathā tatra koṭikoṭiśatāni ca //

dāruṇy agnir yathā tailaṃ tile tadvat pumān api
pradhāne 'vasthito vyāpī cetanātmātmavedanaḥ //

pradhānaṃ ca pumāṃś caiva sarvabhūtātmabhūtayā
viṣṇuśaktyā mahābuddhe vṛtau saṃśrayadharmiṇau //

tayoḥ saiva pṛthagbhāva kāraṇaṃ saṃśrayasya ca
kṣobhakāraṇabhūtā ca sargakāle mahāmate //

yathā saktaṃ jale vāto bibharti kaṇikāśatam
śaktiḥ sāpi tathā viṣṇoḥ pradhānapuruṣātmakam //

yathā ca pādapo mūla skandhaśākhādisaṃyutaḥ
ādibījāt prabhavati bījāny anyāni vai tataḥ //

prabhavanti tatas tebhyaḥ saṃbhavanty apare drumāḥ
te 'pi tallakṣaṇadravya kāraṇānugatā mune //

evam avyākṛtāt pūrvaṃ jāyante mahadādayaḥ
viśeṣāntās tatas tebhyaḥ saṃbhavanti surādayaḥ
tebhyaś ca putrās teṣāṃ ca putrāṇām apare sutāḥ //

bījād vṛkṣapraroheṇa yathā nāpacayas taroḥ
bhūtānāṃ bhūtasargeṇa naivāsty apacayas tathā //

saṃnidhānād yathākāśa kālādyāḥ kāraṇaṃ taroḥ
tathaivāpariṇāmena viśvasya bhagavān hariḥ //

vrīhibīje yathā mūlaṃ nālaṃ patrāṅkurau tathā
kāṇḍakoṣas tathā puṣpaṃ kṣīraṃ tadvac ca taṇḍulāḥ //

tuṣāḥ kaṇāś ca santo vai yānty āvirbhāvam ātmanaḥ
prarohahetusāmagrīm āsādya munisattama //

tathā karmasv anekeṣu devādyāḥ samavasthitāḥ
viṣṇuśaktiṃ samāsādya praroham upayānti vai //

sa ca viṣṇuḥ paraṃ brahma yataḥ sarvam idaṃ jagat
jagac ca yo yatra cedaṃ yasmiṃś ca layam eṣyati //

tad brahma tat paraṃ dhāma sadasatparamaṃ padam
yasya sarvam abhedena jagad etac carācaram //

sa eva mūlaprakṛtir vyaktarūpī jagac ca saḥ
tasminn eva layaṃ sarvaṃ yāti tatra ca tiṣṭhati //

kartā kriyāṇāṃ sa ca ijyate kratuḥ sa eva tatkarmaphalaṃ ca tasya yat
srugādi yat sādhanam apy aśeṣato harer na kiṃcid vyatiriktam asti vai //