વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 2.7

કથિતં ભવતા બ્રહ્મન્ મમૈતદ્ અખિલં ત્વયા
ભુવર્લોકાદિકાંલ્ લોકાઞ્ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામ્ય્ અહં મુને ॥

તથૈવ ગ્રહસંસ્થાનં પ્રમાણાનિ યથાતથમ્
સમાચક્ષ્વ મહાભાગ મહ્યં ત્વં પરિપૃચ્છતે ॥

રવિચન્દ્રમસોર્ યાવન્ મયૂખૈર્ અવભાસ્યતે
સસમુદ્રસરિચ્છૈલા તાવતી પૃથિવી સ્મૃતા ॥

યાવત્પ્રમાણા પૃથિવી વિસ્તારપરિમણ્ડલાત્
નભસ્ તાવત્પ્રમાણં વૈ વ્યાસમણ્ડલતો દ્વિજ ॥

ભૂમેર્ યોજનલક્ષે તુ સૌરં મૈત્રેય મણ્ડલમ્
લક્ષે દિવાકરસ્યાપિ મણ્ડલં શશિનઃ સ્થિતમ્ ॥

પૂર્ણે શતસહસ્રે તુ યોજનાનાં નિશાકરાત્
નક્ષત્રમણ્ડલં કૃત્સ્નમ્ ઉપરિષ્ટાત્ પ્રકાશતે ॥

દ્વે લક્ષે ચોત્તરે બ્રહ્મન્ બુધો નક્ષત્રમણ્ડલાત્
તાવત્પ્રમાણભાગે તુ બુધસ્યાપ્ય્ ઉશના સ્થિતઃ ॥

અઙ્ગારકો ઽપિ શુક્રસ્ય તત્પ્રમાણે વ્યવસ્થિતઃ
લક્ષદ્વયે તુ ભૌમસ્ય સ્થિતો દેવપુરોહિતઃ ॥

સૌરિર્ બૃહસ્પતેશ્ ચોર્ધ્વં દ્વિલક્ષે સમવસ્થિતઃ
સપ્તર્ષિમણ્ડલં તસ્માલ્ લક્ષમ્ એકં દ્વિજોત્તમ ॥

ઋષિભ્યસ્ તુ સહસ્રાણાં શતાદ્ ઊર્ધ્વં વ્યવસ્થિતઃ
મેઢીભૂતઃ સમસ્તસ્ય જ્યોતિશ્ચક્રસ્ય વૈ ધ્રુવઃ ॥

ત્રૈલોક્યમ્ એતત્ કથિતમ્ ઉત્સેધેન મહામુને
ઇજ્યાફલસ્ય ભૂર્ એષા ઇજ્યા ચાત્ર પ્રતિષ્ઠિતા ॥

ધ્રુવાદ્ ઊર્ધ્વં મહર્લોકો યત્ર તે કલ્પવાસિનઃ
એકયોજનકોટી તુ મહર્લોકો ઽભિધીયતે ॥

દ્વે કોટી તુ જનો લોકો યત્ર તે બ્રહ્મણઃ સુતાઃ
સનન્દનાદ્યાઃ કથિતા મૈત્રેયામલચેતસઃ ॥

ચતુર્ગુણોત્તરે ચોર્ધ્વં જનલોકાત્ તપઃ સ્મૃતઃ
વૈરાજા યત્ર તે દેવાઃ સ્થિતા દાહવિવર્જિતાઃ ॥

ષડ્ગુણેન તપોલોકાત્ સત્યલોકો વિરાજતે
અપુનર્મારકા યત્ર બ્રહ્મલોકો હિ સ સ્મૃતઃ ॥

પાદગમ્યં તુ યત્ કિંચિદ્ વસ્ત્વ્ અસ્તિ પૃથિવીમયમ્
સ ભૂર્લોકઃ સમાખ્યાતો વિસ્તરો ઽસ્ય મયોદિતઃ ॥

ભૂમિસૂર્યાન્તરં યત્ તુ સિદ્ધાદિમુનિસેવિતમ્
ભુવર્લોકસ્ તુ સો ઽપ્ય્ ઉક્તો દ્વિતીયો મુનિસત્તમ ॥

ધ્રુવસૂર્યાન્તરં યત્ તુ નિયુતાનિ ચતુર્દશ
સ્વર્લોકઃ સો ઽપિ ગદિતો લોકસંસ્થાનચિન્તકૈઃ ॥

ત્રૈલોક્યમ્ એતત્ કૃતકં મૈત્રેય પરિપઠ્યતે
જનસ્ તપસ્ તથા સત્યમ્ ઇતિ ચાકૃતકં ત્રયમ્ ॥

કૃતકાકૃતયોર્ મધ્યે મહર્લોક ઇતિ સ્મૃતઃ
શૂન્યો ભવતિ કલ્પાન્તે યો ઽત્યન્તં ન વિનશ્યતિ ॥

એતે સપ્ત મયા લોકા મૈત્રેય કથિતાસ્ તવ
પાતાલાનિ ચ સપ્તૈવ બ્રહ્માણ્ડસ્યૈષ વિસ્તરઃ ॥

એતદ્ અણ્ડકટાહેન તિર્યક્ ચોર્ધ્વમ્ અધસ્ તથા
કપિત્થસ્ય યથા બીજં સર્વતો વૈ સમાવૃતમ્ ॥

દશોત્તરેણ પયસા મૈત્રેયાણ્ડં ચ તદ્ વૃતમ્
સર્વો ઽમ્બુપરિધાનો ઽસૌ વહ્નિના વેષ્ટિતો બહિઃ ॥

વહ્નિશ્ ચ વાયુના વાયુર્ મૈત્રેય નભસા વૃતઃ
ભૂતાદિના નભઃ સો ઽપિ મહતા પરિવેષ્ટિતઃ
દશોત્તરાણ્ય્ અશેષાણિ મૈત્રેયૈતાનિ સપ્ત વૈ ॥

મહાન્તં ચ સમાવૃત્ય પ્રધાનં સમવસ્થિતમ્
અનન્તસ્ય ન તસ્યાન્તઃ સંખ્યાનં વાપિ વિદ્યતે ॥

તદ્ અનન્તમ્ અસંખ્યાત પ્રમાણં ચાપિ વૈ યતઃ
હેતુભૂતમ્ અશેષસ્ય પ્રકૃતિઃ સા પરા મુને ॥

અણ્ડાનાં તુ સહસ્રાણાં સહસ્રાણ્ય્ અયુતાનિ ચ
ઈદૃશાનાં તથા તત્ર કોટિકોટિશતાનિ ચ ॥

દારુણ્ય્ અગ્નિર્ યથા તૈલં તિલે તદ્વત્ પુમાન્ અપિ
પ્રધાને ઽવસ્થિતો વ્યાપી ચેતનાત્માત્મવેદનઃ ॥

પ્રધાનં ચ પુમાંશ્ ચૈવ સર્વભૂતાત્મભૂતયા
વિષ્ણુશક્ત્યા મહાબુદ્ધે વૃતૌ સંશ્રયધર્મિણૌ ॥

તયોઃ સૈવ પૃથગ્ભાવ કારણં સંશ્રયસ્ય ચ
ક્ષોભકારણભૂતા ચ સર્ગકાલે મહામતે ॥

યથા સક્તં જલે વાતો બિભર્તિ કણિકાશતમ્
શક્તિઃ સાપિ તથા વિષ્ણોઃ પ્રધાનપુરુષાત્મકમ્ ॥

યથા ચ પાદપો મૂલ સ્કન્ધશાખાદિસંયુતઃ
આદિબીજાત્ પ્રભવતિ બીજાન્ય્ અન્યાનિ વૈ તતઃ ॥

પ્રભવન્તિ તતસ્ તેભ્યઃ સંભવન્ત્ય્ અપરે દ્રુમાઃ
તે ઽપિ તલ્લક્ષણદ્રવ્ય કારણાનુગતા મુને ॥

એવમ્ અવ્યાકૃતાત્ પૂર્વં જાયન્તે મહદાદયઃ
વિશેષાન્તાસ્ તતસ્ તેભ્યઃ સંભવન્તિ સુરાદયઃ
તેભ્યશ્ ચ પુત્રાસ્ તેષાં ચ પુત્રાણામ્ અપરે સુતાઃ ॥

બીજાદ્ વૃક્ષપ્રરોહેણ યથા નાપચયસ્ તરોઃ
ભૂતાનાં ભૂતસર્ગેણ નૈવાસ્ત્ય્ અપચયસ્ તથા ॥

સંનિધાનાદ્ યથાકાશ કાલાદ્યાઃ કારણં તરોઃ
તથૈવાપરિણામેન વિશ્વસ્ય ભગવાન્ હરિઃ ॥

વ્રીહિબીજે યથા મૂલં નાલં પત્રાઙ્કુરૌ તથા
કાણ્ડકોષસ્ તથા પુષ્પં ક્ષીરં તદ્વચ્ ચ તણ્ડુલાઃ ॥

તુષાઃ કણાશ્ ચ સન્તો વૈ યાન્ત્ય્ આવિર્ભાવમ્ આત્મનઃ
પ્રરોહહેતુસામગ્રીમ્ આસાદ્ય મુનિસત્તમ ॥

તથા કર્મસ્વ્ અનેકેષુ દેવાદ્યાઃ સમવસ્થિતાઃ
વિષ્ણુશક્તિં સમાસાદ્ય પ્રરોહમ્ ઉપયાન્તિ વૈ ॥

સ ચ વિષ્ણુઃ પરં બ્રહ્મ યતઃ સર્વમ્ ઇદં જગત્
જગચ્ ચ યો યત્ર ચેદં યસ્મિંશ્ ચ લયમ્ એષ્યતિ ॥

તદ્ બ્રહ્મ તત્ પરં ધામ સદસત્પરમં પદમ્
યસ્ય સર્વમ્ અભેદેન જગદ્ એતચ્ ચરાચરમ્ ॥

સ એવ મૂલપ્રકૃતિર્ વ્યક્તરૂપી જગચ્ ચ સઃ
તસ્મિન્ન્ એવ લયં સર્વં યાતિ તત્ર ચ તિષ્ઠતિ ॥

કર્તા ક્રિયાણાં સ ચ ઇજ્યતે ક્રતુઃ સ એવ તત્કર્મફલં ચ તસ્ય યત્
સ્રુગાદિ યત્ સાધનમ્ અપ્ય્ અશેષતો હરેર્ ન કિંચિદ્ વ્યતિરિક્તમ્ અસ્તિ વૈ ॥