Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 2.8

vyākhyātam etad brahmāṇḍa saṃsthānaṃ tava suvrata
tataḥ pramāṇasaṃsthāne sūryādīnāṃ śṛṇuṣva me //

yojanānāṃ sahasrāṇi bhāskarasya ratho nava
īṣādaṇḍas tathaivāsya dviguṇo munisattama //

sārdhakoṭis tathā sapta niyutāny adhikāni vai
yojanānāṃ tu tasyākṣas tatra cakraṃ pratiṣṭhitam //

trinābhimati pañcāre ṣaṇṇeminy akṣayātmake
saṃvatsaramaye kṛtsnaṃ kālacakraṃ pratiṣṭhitam //

catvāriṃśat sahasrāṇi dvitīyo 'kṣo vivasvataḥ
pañcānyāni tu sārdhāni syandanasya mahāmate //

akṣapramāṇam ubhayoḥ pramāṇaṃ tadyugārdhayoḥ
hrasvo 'kṣas tadyugārdhaṃ ca dhruvādhāro rathasya vai
dvitīye 'kṣe tu tac cakraṃ saṃsthitaṃ mānasācale //

hayāś ca sapta chandāṃsi teṣāṃ nāmāni me śṛṇu
gāyatrī ca bṛhaty uṣṇig jagatī triṣṭub eva ca
anuṣṭup paṅktir ity uktāś chandāṃsi harayo raveḥ //

mānasottaraśaile tu pūrvato vāsavī purī
dakṣiṇena yamasyānyā pratīcyāṃ varuṇasya ca
uttareṇa ca somasya tāsāṃ nāmāni me śṛṇu //

vasvokasārā śakrasya yāmyā saṃyamanī tathā
purī sukhā jaleśasya somasya ca vibhāvarī //

kāṣṭhāṃ gato dakṣiṇataḥ kṣipteṣur iva sarpati
maitreya bhagavān bhānur jyotiṣāṃ cakrasaṃyutaḥ //

ahorātravyavasthāna kāraṇaṃ bhagavān raviḥ
devayānaḥ paraḥ panthā yogināṃ kleśasaṃkṣaye //

divasasya ravir madhye sarvakālaṃ vyavasthitaḥ
sarvadvīpeṣu maitreya niśārdhasya ca saṃmukhaḥ //

udayāstamane caiva sarvakālaṃ tu saṃmukhe
diśāsv aśeṣāsu tathā maitreya vidiśāsu ca //

yair yatra dṛśyate bhāsvān sa teṣām udayaḥ smṛtaḥ
tirobhāvaṃ ca yatraiti tatraivāstamanaṃ raveḥ //

naivāstamanam arkasya nodayaḥ sarvadā sataḥ
udayāstamanākhyaṃ hi darśanādarśanaṃ raveḥ //

śakrādīnāṃ pure tiṣṭhan spṛśaty eṣa puratrayam
vikarṇau dvau vikarṇasthas trīn koṇān dve pure tathā //

udito vardhamānābhir āmadhyāhnāt tapan raviḥ
tataḥ paraṃ hrasantībhir gobhir astaṃ niyacchati //

udayāstamanābhyāṃ ca smṛte pūrvāpare diśau
yāvat purastāt tapati tāvat pṛṣṭhe ca pārśvayoḥ //

ṛte 'maragirer meror upari brahmaṇaḥ sabhām
ye ye marīcayo 'rkasya prayānti brahmaṇaḥ sabhām
te te nirastās tadbhāsā pratīpam upayānti vai //

tasmād diśy uttarasyāṃ vai divārātriḥ sadaiva hi
sarveṣāṃ dvīpavarṣāṇāṃ merur uttarato yataḥ //

prabhā vivasvato rātrāv astaṃ gacchati bhāskare
viśaty agnim ato rātrau vahnir dūrāt prakāśate //

vahnipādas tathā bhānuṃ dineṣv āviśati dvija
atīva vahnisaṃyogād ataḥ sūryaḥ prakāśate //

tejasī bhāskarāgneye prakāśoṣṇasvarūpiṇī
parasparānupraveśād āpyāyete divāniśam //

dakṣiṇottarabhūmyardhe samuttiṣṭhati bhāskare
ahorātraṃ viśaty ambhas tamaḥprākāśyaśīlavat //

ātāmrā hi bhavanty āpo divā naktapraveśanāt
dinaṃ viśati caivāmbho bhāskare 'stam upāgate
tasmāc chuklībhavanty āpo naktam ahnaḥ praveśanāt //

evaṃ puṣkaramadhye tu yadā yāti divākaraḥ
triṃśadbhāgaṃ tu medinyās tadā mauhūrtikī gatiḥ //

kulālacakraparyanto bhramann eṣa divākaraḥ
karoty ahas tathā rātriṃ vimuñcan medinīṃ dvija //

ayanasyottarasyādau makaraṃ yāti bhāskaraḥ
tataḥ kumbhaṃ ca mīnaṃ ca rāśe rāśyantaraṃ dvija //

triṣv eteṣv atha bhukteṣu tato vaiṣuvatīṃ gatim
prayāti savitā kurvann ahorātraṃ tataḥ samam //

tato rātriḥ kṣayaṃ yāti vardhate 'nudinaṃ dinam //

tataś ca mithunasyānte parāṃ kāṣṭhām upāgataḥ
rāśiṃ karkaṭakaṃ prāpya kurute dakṣiṇāyanam //

kulālacakraparyanto yathā śīghraṃ pravartate
dakṣiṇe prakrame sūryas tathā śīghraṃ pravartate //

ativegitayā kālaṃ vāyuvegagatiś caran
tasmāt prakṛṣṭāṃ bhūmiṃ tu kālenālpena gacchati //

sūryo dvādaśabhiḥ śaighryān muhūrtair dakṣiṇāyane
trayodaśārdham ṛkṣāṇām ahnā tu carate dvija
muhūrtais tāvadṛkṣāṇi naktam aṣṭādaśaiś caran //

kulālacakramadhyastho yathā mandaṃ prasarpati
tathodagayane sūryaḥ sarpate mandavikramaḥ //

tasmād dīrgheṇa kālena bhūmim alpāṃ tu gacchati
aṣṭādaśamuhūrtaṃ yad uttarāyaṇapaścimam //

ahar bhavati tatrāpi carate mandavikramaḥ //

trayodaśārdham ahnaiva ṛkṣāṇāṃ carate raviḥ
muhūrtais tāvadṛkṣāṇi rātrau dvādaśabhiś caran //

adho mandataraṃ nābhyāṃ cakraṃ bhramati vai yathā
mṛtpiṇḍa iva madhyastho dhruvo bhramati vai tathā //

kulālacakranābhis tu yathā tatraiva vartate
dhruvas tathā hi maitreya tatraiva parivartate //

ubhayoḥ kāṣṭhayor madhye bhramato maṇḍalāni ca
divā naktaṃ ca sūryasya mandā śīghrā ca vai gatiḥ //

mandāhni yasminn ayane śīghrā naktaṃ tadā gatiḥ
śīghrā niśi yadā cāsya tadā mandā divā gatiḥ //

ekapramāṇam evaiṣa mārgaṃ yāti divākaraḥ
ahorātreṇa yo bhuṅkte samastā rāśayo dvija //

ṣaḍ eva rāśayo bhuṅkte rātrāv anyāṃś ca ṣaḍ divā //

rāśipramāṇajanitā dīrghahrasvātmatā dine
tathā niśāyāṃ rāśīnāṃ pramāṇair laghudīrghatā //

dināder dīrghahrasvatvaṃ tadbhogenaiva jāyate
uttare prakrame śīghrā niśi mandā gatir divā //

dakṣiṇe tv ayane caiva viparītā vivasvataḥ //

uṣā rātriḥ samākhyātā vyuṣṭiś cāpy ucyate dinam
procyate ca tathā saṃdhyā uṣāvyuṣṭyor yad antaram //

saṃdhyākāle tu saṃprāpte raudre paramadāruṇe
mandehā rākṣasā ghorāḥ sūryam icchanti khāditum //

prajāpatikṛtaḥ śāpas teṣāṃ maitreya rakṣasām
akṣayatvaṃ śarīrāṇāṃ maraṇaṃ ca dine dine //

tataḥ sūryasya tair yuddhaṃ bhavaty atyantadāruṇam
tato dvijottamās toyaṃ yat kṣipanti mahāmune //

oṃkārabrahmasaṃyuktaṃ gāyatryā cābhimantritam
tena dahyanti te pāpā vajrībhūtena vāriṇā //

agnihotre hūyate yā samantrā prathamāhutiḥ
sūryo jyotiḥ sahasrāṃśus tayā dīpyati bhāskaraḥ //

oṃkāro bhagavān viṣṇus tridhāmā vacasāṃ patiḥ
taduccāraṇatas te tu vināśaṃ yānti rākṣasāḥ //

vaiṣṇavo 'ṃśaḥ paraḥ sūryo yo 'ntarjyotir asaṃplavam
abhidhāyaka oṃkāras tasya sa prerakaḥ paraḥ //

tena tat preritaṃ jyotir oṃkāreṇātha dīptimat
dahaty aśeṣarakṣāṃsi mandehākhyāny aghāni vai //

tasmān nollaṅghanaṃ kāryaṃ saṃdhyopāsanakarmaṇaḥ
sa hanti sūryaṃ saṃdhyāyā nopāstiṃ kurute hi yaḥ //

tataḥ prayāti bhagavān brāhmaṇair abhirakṣitaḥ
vālakhilyādibhiś caiva jagataḥ pālanodyataḥ //

.... .... prabhur vaikhānasair api //

mahātmabhir mahātmā vai .... .... //

kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva triṃśac ca kāṣṭhā gaṇayet kalāṃ tām
triṃśatkalāś caiva bhaven muhūrtas tais triṃśatā rātryahanī samete //

hrāsavṛddhī tv aharbhāgair divasānāṃ yathākramam
saṃdhyā muhūrtamātrā vai hrāsavṛddhau samā smṛtā //

rekhāprabhṛty athāditye trimuhūrtagate tu vai
prātaḥ smṛtas tataḥ kālo bhāgaś cāhnaḥ sa pañcamaḥ //

tasmāt prātastanāt kālāt trimuhūrtas tu saṃgavaḥ
madhyāhnas trimuhūrtas tu tasmāt kālāt tu saṃgavāt //

tasmān mādhyāhnikāt kālād aparāhṇa iti smṛtaḥ
traya eva muhūrtās tu kālabhāgaḥ smṛto budhaiḥ //

aparāhṇe vyatīte tu kālaḥ sāyāhna ucyate
daśapañcamuhūrtāho muhūrtās traya eva ca //

daśapañcamuhūrtaṃ vai ahar vaiṣuvataṃ smṛtam //

vardhate 'ho hrasati ca ayane dakṣiṇottare
ahas tu grasate rātriṃ rātrir grasati vāsaram //

śaradvasantayor madhye viṣuvaṃ tu vibhāvyate
tulāmeṣagate bhānau samarātridinaṃ tu tat //

karkaṭāvasthite bhānau dakṣiṇāyanam ucyate
uttarāyaṇam apy uktaṃ makarasthe divākare //

triṃśanmuhūrtaṃ kathitam ahorātraṃ tu yan mayā
tāni pañcadaśa brahman pakṣa ity abhidhīyate //

māsaḥ pakṣadvayenokto dvau māsau cārkajāv ṛtuḥ
ṛtutrayaṃ cāpy ayanaṃ dve 'yane varṣasaṃjñite //

saṃvatsarādayaḥ pañca caturmāsavikalpitāḥ
niścayaḥ sarvakālasya yugam ity abhidhīyate //

saṃvatsaras tu prathamo dvitīyaḥ parivatsaraḥ
idvatsaras tṛtīyas tu caturthaś cānuvatsaraḥ
vatsaraḥ pañcamaś cātra kālo 'yaṃ yugasaṃjñitaḥ //

yaḥ śvetasyottare śailaḥ śṛṅgavān iti viśrutaḥ
trīṇi tasya tu śṛṅgāṇi yair asau śṛṅgavān smṛtaḥ //

dakṣiṇaṃ cottaraṃ caiva madhyaṃ vaiṣuvataṃ tathā
śaradvasantayor madhye tad bhānuḥ pratipadyate
meṣādau ca tulādau ca maitreya viṣuvatsthitaḥ //

tadā tulyam ahorātraṃ karoti timirāpahaḥ
daśapañcamuhūrtaṃ vai tad etad ubhayaṃ smṛtam //

prathame kṛttikābhāge yadā bhāsvāṃs tadā śaśī
viśākhānāṃ caturthe 'ṃśe mune tiṣṭhaty asaṃśayam //

viśākhānāṃ yadā sūryaś caraty aṃśaṃ tṛtīyakam
tadā candraṃ vijānīyāt kṛttikāśirasi sthitam //

tadaiva viṣuvākhyo vai kālaḥ puṇyo 'bhidhīyate
tadā dānāni deyāni devebhyaḥ prayatātmabhiḥ //

brāhmaṇebhyaḥ pitṛbhyaś ca mukham etat tu dānajam
dattadānas tu viṣuve kṛtakṛtyo 'bhijāyate //

ahorātrārdhamāsau tu kalāḥ kāṣṭhāḥ kṣaṇās tathā
paurṇamāsī tathā jñeyā amāvāsyā tathaiva ca
sinīvālī kuhūś caiva rākā cānumatis tathā //

tapastapasyau madhumādhavau ca śukraḥ śuciś cāyanam uttaraṃ syāt
nabho nabhasyo 'tha iṣaś ca sorjaḥ sahaḥsahasyāv iti dakṣiṇaṃ syāt //

lokālokas tu yaḥ śailaḥ prāgukto bhavato mayā
lokapālās tu catvāras tatra tiṣṭhanti suvratāḥ //

sudhāmā śaṅkhapāc caiva kardamasyātmajau dvija
hiraṇyaromā caivānyaś caturthaḥ ketumān api //

nirdvaṃdvā nirabhīmānā nistandrā niṣparigrahāḥ
lokapālāḥ sthitā hy ete lokāloke caturdiśam //

uttaraṃ yad agastyasya ajavīthyāś ca dakṣiṇam
pitṛyānaḥ sa vai panthā vaiśvānarapathād bahiḥ //

tatrāsate mahātmāna ṛṣayo ye 'gnihotriṇaḥ
bhūtārambhakṛtaṃ brahma śaṃsanta ṛtvigudyatāḥ
lokārambhaṃ prārabhante teṣāṃ panthāḥ sa dakṣiṇaḥ //

calitaṃ te punar brahma sthāpayanti yuge yuge
saṃtatyā tapasā caiva maryādābhiḥ śrutena ca //

jāyamānās tu pūrve tu paścimānāṃ gṛheṣu vai
paścimāś caiva pūrveṣāṃ jāyante nidhaneṣv iha //

evam āvartamānās te tiṣṭhanty ābhūtasaṃplavāt
savitur dakṣiṇaṃ mārgaṃ śritā hy ācandratārakam //

nāgavīthyuttaraṃ yac ca saptarṣibhyaś ca dakṣiṇam
uttaraḥ savituḥ panthā devayānas tu sa smṛtaḥ //

tatra te vaśinaḥ siddhā vimalā brahmacāriṇaḥ
saṃtatiṃ te jugupsanti tasmān mṛtyur jitaś ca taiḥ //

aṣṭāśītisahasrāṇi yatīnām ūrdhvaretasām
udakpanthānam aryamṇaḥ śritā hy ābhūtasaṃplavāt //

te 'saṃprayogāl lobhasya maithunasya ca varjanāt
icchādveṣāpravṛttyā ca bhūtārambhavivarjanāt //

punaś cākāmasaṃyogāc śabdāder doṣadarśanāt
ity ebhiḥ kāraṇaiḥ śuddhās te 'mṛtatvaṃ hi bhejire //

ābhūtasaṃplavaṃ sthānam amṛtatvaṃ vibhāvyate
trailokyasthitikālo 'yam apunarmāra ucyate //

brahmahatyāśvamedhābhyāṃ pāpapuṇyakṛto vidhiḥ
ābhūtasaṃplavāntāntaṃ phalam uktaṃ tayor dvija //

yāvanmātrapradeśe tu maitreyāvasthito dhruvaḥ
kṣayam āyāti tāvat tu bhūmer ābhūtasaṃplave //

ūrdhvottaram ṛṣibhyas tu dhruvo yatra vyavasthitaḥ
etad viṣṇupadaṃ divyaṃ tṛtīyaṃ vyomni bhāsvaram //

nirdhūtadoṣapaṅkānāṃ yatīnāṃ saṃyatātmanām
sthānaṃ tat paramaṃ vipra puṇyapāpaparikṣaye //

apuṇyapuṇyoparame kṣīṇāśeṣāptihetavaḥ
yatra gatvā na śocanti tad viṣṇoḥ paramaṃ padam //

dharmadhruvādyās tiṣṭhanti yatra te lokasākṣiṇaḥ
tatsārṣṭyotpannayogeddhās tad viṣṇoḥ paramaṃ padam //

yatrotam etat protaṃ ca yad bhūtaṃ sacarācaram
bhāvyaṃ ca viśvaṃ maitreya tad viṣṇoḥ paramaṃ padam //

divīva cakṣur ātataṃ vitataṃ yan mahātmanām
vivekajñānadṛṣṭaṃ ca tad viṣṇoḥ paramaṃ padam //

yasmin pratiṣṭhito bhāsvān meḍhībhūtaḥ svayaṃ dhruvaḥ
dhruve ca sarvajyotīṃṣi jyotiṣv ambhomuco dvija //

megheṣu saṃtatā vṛṣṭir vṛṣṭeḥ sṛṣṭeś ca poṣaṇam
āpyāyanaṃ ca sarveṣāṃ devādīnāṃ mahāmune //

tataś cājyāhutidvārā poṣitās te havirbhujaḥ
vṛṣṭeḥ kāraṇatāṃ yānti bhūtānāṃ sthitaye punaḥ //

evam etat padaṃ viṣṇos tṛtīyam amalātmakam
ādhārabhūtaṃ lokānāṃ trayāṇāṃ vṛṣṭikāraṇam //

tataḥ prabhavati brahman sarvapāpaharā sarit
gaṅgā devāṅganāṅgānām anulepanapiñjarā //

vāmapādāmbujāṅguṣṭha nakhasrotovinirgatām
viṣṇor bibharti yāṃ bhaktyā śirasāharniśaṃ dhruvaḥ //

tataḥ saptarṣayo yasyāḥ prāṇāyāmaparāyaṇāḥ
tiṣṭhanti vīcimālābhir uhyamānajaṭājale //

vāryoghaiḥ saṃtatair yasyāḥ plāvitaṃ śaśimaṇḍalam
bhūyo 'dhikatarāṃ kāntiṃ vahaty etad upakṣayam //

merupṛṣṭhe pataty uccair niṣkrāntā śaśimaṇḍalāt
jagataḥ pāvanārthāya yā prayāti caturdiśam //

sītā cālakanandā ca cakṣur bhadrā ca saṃsthitā
ekaiva yā caturbhedā digbhedagatilakṣaṇā //

bhedaṃ cālakanandākhyaṃ yasyāḥ śarvo 'pi dakṣiṇam
dadhāra śirasā prītyā varṣāṇām adhikaṃ śatam //

śambhor jaṭākalāpāc ca viniṣkrāntāsthiśarkarān
plāvayitvā divaṃ ninye yā pāpān sagarātmajān //

snātasya salile yasyāḥ sadyaḥ pāpaṃ praṇaśyati
apūrvapuṇyaprāptiś ca sadyo maitreya jāyate //

dattāḥ pitṛbhyo yatrāpas tanayaiḥ śraddhayānvitaiḥ
samātrayaṃ prayacchanti tṛptiṃ maitreya durlabhām //

yasyām iṣṭvā mahāyajñair yajñeśaṃ puruṣottamam
dvijabhūpāḥ parām ṛddhim avāpur divi ceha ca //

snānād vidhūtapāpāś ca yajjale yatayas tathā
keśavāsaktamanasaḥ prāptā nirvāṇam uttamam //

śrutābhilaṣitā dṛṣṭā spṛṣṭā pītāvagāhitā
yā pāvayati bhūtāni kīrtitā ca dine dine //

gaṅgā gaṅgeti yan nāma yojanānāṃ śateṣv api
sthitair uccāritaṃ hanti pāpaṃ janmatrayārjitam //

yataḥ sā pāvanāyālaṃ trayāṇāṃ jagatām api
samudbhūtā paraṃ tat tu tṛtīyaṃ bhagavatpadam //