Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 2.5

vistāra eṣa kathitaḥ pṛthivyā bhavato mayā
saptatis tu sahasrāṇi dvijocchrāyo 'pi kathyate //

saptabhūmikavistāraḥ prāsādavad adhobhuvaḥ //

saptapātālavyaktis tu varṇyate 'nantamastake //

daśasāhasram ekaikaṃ pātālaṃ munisattama
atalaṃ vitalaṃ caiva nitalaṃ ca gabhastimat
mahākhyaṃ sutalaṃ cāgryaṃ pātālaṃ cāpi saptamam //

śuklakṛṣṇāruṇāḥ pītāḥ śarkarāḥ śailakāñcanāḥ
bhūmayo yatra maitreya varaprāsādaśobhitāḥ //

teṣu dānavadaiteya jātayaḥ śatasaṃghaśaḥ
nivasanti mahānāga jātayaś ca mahāmune //

svarlokād api ramyāṇi pātālānīti nāradaḥ
prāha svargasadāṃ madhye pātālābhyāgato divi //

āhlādakāriṇaḥ śubhrā maṇayo yatra suprabhāḥ
nāgābharaṇabhūṣāsu pātālaṃ kena tatsamam //

daityadānavakanyābhir itaś cetaś ca śobhite
pātāle kasya na prītir vimuktasyāpi jāyate //

divārkaraśmayo yatra prabhāṃ tanvanti nātapam
śaśinaś ca na śītāya niśi dyotāya kevalam //

bhakṣyabhojyamahāpāna muditair atibhogibhiḥ
yatra na jñāyate kālo gato 'pi danujādibhiḥ //

vanāni nadyo ramyāṇi sarāṃsi kamalākarāḥ
puṃskokilābhilāpāś ca manojñāny ambarāṇi ca //

bhūṣaṇāny atiśubhrāṇi gandhāḍhyaṃ cānulepanam
vīṇāveṇumṛdaṅgānāṃ svanās tūryāṇi ca dvija //

etāny anyāni codāra bhāgyabhogyāni dānavaiḥ
daityoragaiś ca bhujyante pātālāntaragocaraiḥ //

pātālānām adhaś cāste viṣṇor yā tāmasī tanuḥ
śeṣākhyā yadguṇān vaktuṃ na śaktā daityadānavāḥ //

yo 'nantaḥ paṭhyate siddhair devadevarṣipūjitaḥ
sahasraśirasā vyakta svastikāmalabhūṣaṇaḥ //

phaṇāmaṇisahasreṇa yaḥ sa vidyotayan diśaḥ
sarvān karoti nirvīryān hitāya jagato 'surān //

madāghūrṇitanetro 'sau yaḥ sadaivaikakuṇḍalaḥ
kirīṭī sragdharo bhāti sāgniḥ śveta ivācalaḥ //

nīlavāsā madotsiktaḥ śvetahāropaśobhitaḥ
sābhragaṅgāprapāto 'sau kailāsādrir ivonnataḥ //

lāṅgalāsaktahastāgro bibhran musalam uttamam
upāsyate svayaṃ kāntyā yo vāruṇyā ca mūrtayā //

kalpānte yasya vaktrebhyo viṣānalaśikhojjvalaḥ
saṃkarṣaṇātmako rudro niṣkramyātti jagattrayam //

sa bibhrac chekharībhūtam aśeṣaṃ kṣitimaṇḍalam
āste pātālamūlasthaḥ śeṣo 'śeṣasurārcitaḥ //

tasya vīryaṃ prabhāvaś ca svarūpaṃ rūpam eva ca
na hi varṇayituṃ śakyaṃ jñātuṃ vā tridaśair api //

yasyaiṣā sakalā pṛthvī phaṇāmaṇiśikhāruṇā
āste kusumamāleva kas tadvīryaṃ vadiṣyati //

yadā vijṛmbhate 'nanto madāghūrṇitalocanaḥ
tadā calati bhūr eṣā sādritoyā sakānanā //

gandharvāpsarasaḥ siddhāḥ kiṃnaroragacāraṇāḥ
nāntaṃ guṇānāṃ gacchanti tenānanto 'yam avyayaḥ //

yasya nāgavadhūhastair lepitaṃ haricandanam
muhuḥ śvāsānilāpāstaṃ yāti dikṣūdavāsatām //

yam ārādhya purāṇarṣir gargo jyotīṃṣi tattvataḥ
jñātavān sakalaṃ caiva nimittapaṭhitaṃ phalam //

teneyaṃ nāgavaryeṇa śirasā vidhṛtā mahī
bibharti mālāṃ lokānāṃ sadevāsuramānuṣām //