Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 2.4

kṣārodena yathā dvīpo jambūsaṃjño 'bhiveṣṭitaḥ
saṃveṣṭya kṣāram udadhiṃ plakṣadvīpas tathā sthitaḥ //

atha plakṣādikadvīpān varṣādrisaridabdhibhiḥ //

varṇarūpādibhedena varṇayaty ākaṭāhataḥ //

jambūdvīpasya vistāraḥ śatasāhasrasaṃmitaḥ
sa evaṃ dviguṇo brahman plakṣadvīpa udāhṛtaḥ //

sapta medhātitheḥ putrāḥ plakṣadvīpeśvarasya vai
jyeṣṭhaḥ śāntabhayo nāma śiśiras tadanantaraḥ //

sukhodayas tathānandaḥ śivaḥ kṣemaka eva ca
dhruvaś ca saptamas teṣāṃ plakṣadvīpeśvarā hi te //

pūrvaṃ śāntabhayaṃ varṣaṃ śiśiraṃ sukhadaṃ tathā
ānandaṃ ca śivaṃ caiva kṣemakaṃ dhruvam eva ca //

maryādākārakās teṣāṃ tathānye varṣaparvatāḥ
saptaiva teṣāṃ nāmāni śṛṇuṣva munisattama //

gomedaś caiva candraś ca nārado dundubhis tathā
somakaḥ sumanāḥ śailo vaibhrājaś caiva saptamaḥ //

varṣācaleṣu ramyeṣu varṣeṣv eteṣu cānaghāḥ
vasanti devagandharva sahitāḥ satataṃ prajāḥ //

teṣu puṇyā janapadāś cirāc ca mriyate janaḥ
nādhayo vyādhayo vāpi sarvakālasukhaṃ hi tat //

teṣāṃ nadyaś ca saptaiva varṣāṇāṃ tu samudragāḥ
nāmatas tāḥ pravakṣyāmi śrutāḥ pāpaṃ haranti yāḥ //

anutaptā śikhī caiva vipāśā tridivā kramuḥ
amṛtā sukṛtā caiva saptaitās tatra nimnagāḥ //

ete śailās tathā nadyaḥ pradhānāḥ kathitās tava
kṣudranadyas tathā śailās tatra santi sahasraśaḥ
tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadīr janapadās tu te //

apasarpiṇī na teṣāṃ vai na caivotsarpiṇī dvija
na tv evāsti yugāvasthā teṣu sthāneṣu saptasu //

tretāyugasamaḥ kālaḥ sarvadaiva mahāmate
plakṣadvīpādiṣu brahmañ śākadvīpāntikeṣu vai //

pañcavarṣasahasrāṇi janā jīvanty anāmayāḥ
dharmaḥ pañcasv athaiteṣu varṇāśramavibhāgaśaḥ //

varṇāś ca tatra catvāras tān nibodha vadāmi te //

āryakāḥ kurarāś caiva viviṃśā bhāvinaś ca ye
viprakṣatriyavaiśyās te śūdrāś ca munisattama //

jambūvṛkṣapramāṇas tu tanmadhye sumahāṃs taruḥ
plakṣas tannāmasaṃjño 'yaṃ plakṣadvīpo dvijottama //

ijyate tatra bhagavāṃs tair varṇair āryakādibhiḥ
somarūpī jagatsraṣṭā sarvaḥ sarveśvaro hariḥ //

plakṣadvīpapramāṇena plakṣadvīpaḥ samāvṛtaḥ
tathaivekṣurasodena pariveṣānukāriṇā //

ity eṣa tava maitreya plakṣadvīpa udāhṛtaḥ
saṃkṣepeṇa mayā bhūyaḥ śālmalaṃ me niśāmaya //

śālmalasyeśvaro vīro vapuṣmāṃs tatsutāñ chṛṇu
yeṣāṃ tu nāmasaṃjñāni sapta varṣāṇi tāni vai //

śveto 'tha haritaś caiva jīmūto rohitas tathā
vaidyuto mānasaś caiva suprabhaś ca mahāmune //

śālmalena samudro 'sau dvīpenekṣurasodakaḥ
vistāradviguṇenātha sarvataḥ saṃvṛtaḥ sthitaḥ //

tatrāpi parvatāḥ sapta vijñeyā ratnayonayaḥ
varṣābhivyañjakās te tu tathā saptaiva nimnagāḥ //

kumudaś connataś caiva tṛtīyaś ca balāhakaḥ
droṇo yatra mahauṣadhyaḥ sa caturtho mahīdharaḥ //

kaṅkas tu pañcamaḥ ṣaṣṭho mahiṣaḥ saptamas tathā
kakudmān parvatavaraḥ sarinnāmāni me śṛṇu //

yonī toyā vitṛṣṇā ca candrā śuklā vimocanī
nivṛttiḥ saptamī tāsāṃ smṛtās tāḥ pāpaśāntidāḥ //

śvetaṃ ca haritaṃ caiva jīmūtaṃ rohitaṃ tathā
vaidyutaṃ mānasaṃ caiva suprabhaṃ cātiśobhanam
saptaitāni tu varṣāṇi cāturvarṇyayutāni vai //

śālmale ye tu varṇāś ca vasanty ete mahāmune
kapilāś cāruṇāḥ pītāḥ kṛṣṇāś caiva pṛthak pṛthak //

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś caiva yajanti tam
bhagavantaṃ samastasya viṣṇum ātmānam avyayam
vāyubhūtaṃ makhaśreṣṭhair yajvino yajñasaṃsthitam //

devānām atra sāṃnidhyam atīva sumanorame
śālmaliś ca mahāvṛkṣo nāma nirvṛtikārakaḥ //

eṣa dvīpaḥ samudreṇa surodena samāvṛtaḥ
vistārāc chālmalasyaiva samena tu samantataḥ //

surodakaḥ parivṛtaḥ kuśadvīpena sarvataḥ
śālmalasya tu vistārād dviguṇena samantataḥ //

jyotiṣmataḥ kuśadvīpe sapta putrān śṛṇuṣva tān //

udbhido veṇumāṃś caiva svairatho lambano dhṛtiḥ
prabhākaro 'tha kapilas tannāmā varṣapaddhatiḥ //

tasyāṃ vasanti manujāḥ saha daiteyadānavaiḥ
tathaiva devagandharva yakṣakiṃpuruṣādayaḥ //

varṇās tatrāpi catvāro nijānuṣṭhānatatparāḥ
daminaḥ śuṣmiṇaḥ snehā mandehāś ca mahāmune //

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś cānukramoditāḥ //

yathoktakarmakartṛtvāt svādhikārakṣayāya te
tatra te tu kuśadvīpe brahmarūpaṃ janārdanam
yajantaḥ kṣapayanty ugram adhikāraphalapradam //

vidrumo hemaśailaś ca dyutimān puṣpavāṃs tathā
kuśeśayo hariś caiva saptamo mandarācalaḥ //

varṣācalās tu saptaite tatra dvīpe mahāmune
nadyaś ca sapta tāsāṃ tu śṛṇu nāmāny anukramāt //

dhūtapāpā śivā caiva pavitrā saṃmatis tathā
vidyud ambhā mahī cānyā sarvapāpaharās tv imāḥ //

anyāḥ sahasraśas tatra kṣudranadyas tathācalāḥ
kuśadvīpe kuśastambaḥ saṃjñayā tasya tat smṛtam //

tatpramāṇena sa dvīpo ghṛtodena samāvṛtaḥ
ghṛtodaś ca samudro vai krauñcadvīpena saṃvṛtaḥ //

krauñcadvīpo mahābhāga śrūyatāṃ cāparo mahān
kuśadvīpasya vistārād dviguṇo yasya vistaraḥ //

krauñcadvīpe dyutimataḥ putrāḥ sapta mahātmanaḥ
tannāmāni ca varṣāṇi teṣāṃ cakre mahīpatiḥ //

kuśalo manugaś coṣṇaḥ pīvaro 'thāndhakārakaḥ
muniś ca dundubhiś caiva saptaite tatsutā mune //

tatrāpi devagandharva sevitāḥ sumanoramāḥ
varṣācalā mahābuddhe teṣāṃ nāmāni me śṛṇu //

krauñcaś ca vāmanaś caiva tṛtīyaś cāndhakārakaḥ
caturtho ratnaśailaś ca svāhinī hayasaṃnibhaḥ //

divāvṛt pañcamaś cātra tathānyaḥ puṇḍarīkavān
dundubhiś ca mahāśailo dviguṇās te parasparam
dvīpā dvīpeṣu ye śailā yathā dvīpāni te tathā //

varṣeṣv eteṣu ramyeṣu varṣaśailavareṣu ca
nivasanti nirātaṅkāḥ saha devagaṇaiḥ prajāḥ //

puṣkarāḥ puṣkalā dhanyās tiṣyākhyāś ca mahāmune
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś cānukramoditāḥ //

te tatra nadyo maitreya yāḥ pibanti śṛṇuṣva tāḥ
sapta pradhānāḥ śataśas tatrānyāḥ kṣudranimnagāḥ //

gaurī kumudvatī caiva saṃdhyā rātrir manojavā
khyātiś ca puṇḍarīkā ca saptaitā varṣanimnagāḥ //

atrāpi varṇair bhagavān puṣkarādyair janārdanaḥ
yāgai rudrasvarūpastha ijyate yajñasaṃnidhau //

krauñcadvīpaḥ samudreṇa dadhimaṇḍodakena tu
āvṛtaḥ sarvataḥ krauñca dvīpatulyena mānataḥ //

dadhimaṇḍodakaś cāpi śākadvīpena saṃvṛtaḥ
krauñcadvīpasya vistārād dviguṇena mahāmune //

śākadvīpeśvarasyāpi bhavyasya sumahātmanaḥ
saptaiva tanayās teṣāṃ dadau varṣāṇi sapta saḥ //

jaladaś ca kumāraś ca sukumāro maṇīcakaḥ
kusumodaḥ sumodākiḥ saptamaś ca mahādrumaḥ //

tatsaṃjñāny eva tatrāpi sapta varṣāṇy anukramāt
tatrāpi parvatāḥ sapta varṣavicchedakāriṇaḥ //

pūrvas tatrodayagirir jaladhāras tathāparaḥ
tathā raivatakaḥ śyāmas tathaivāmbhogirir dvija
āmbikeyas tathā ramyaḥ kesarī parvatottamaḥ //

nivasanti mahātmāno nirātaṅkā nirāmayāḥ //

śākas tatra mahāvṛkṣaḥ siddhagandharvasevitaḥ
yatpatravātasaṃsparśād āhlādo jāyate paraḥ //

tatra puṇyā janapadāś cāturvarṇyasamanvitāḥ
nadyaś cātra mahāpuṇyāḥ sarvapāpabhayāpahāḥ //

sukumārī kumārī ca nalinī veṇukā ca yā
ikṣuś ca dhenukā caiva gabhastī saptamī tathā //

anyās tv ayutaśas tatra kṣudranadyo mahāmune
mahīdharās tathā santi śataśo 'tha sahasraśaḥ //

tāḥ pibanti mudā yuktā jaladādiṣu ye sthitāḥ
varṣeṣu te janapadāḥ svargād abhyetya medinīm //

dharmahānir na teṣv asti na saṃgharṣaḥ parasparam
maryādāvyutkramo vāpi teṣu deśeṣu saptasu //

magāś ca māgadhāś caiva mānasā mandagās tathā
magā brāhmaṇabhūyiṣṭhā māgadhāḥ kṣatriyās tu te
vaiśyās tu mānasās teṣāṃ śūdrās teṣāṃ tu mandagāḥ //

śākadvīpe tu tair viṣṇuḥ sūryarūpadharo mune
yathoktair ijyate samyak karmabhir niyatātmabhiḥ //

śākadvīpas tu maitreya kṣīrodena samantataḥ
śākadvīpapramāṇena valayeneva veṣṭitaḥ //

kṣīrābdhiḥ sarvato brahman puṣkarākhyena veṣṭitaḥ
dvīpena śākadvīpāt tu dviguṇena samantataḥ //

puṣkareṇāvṛto brahman kṣīrodusāpi sarvataḥ //

puṣkare savanasyāpi mahāvīro 'bhavat sutaḥ
dhātakiś ca tayos tatra dve varṣe nāmacihnite
mahāvīraṃ tathaivānyad dhātakīkhaṇḍasaṃjñitam //

ekaś cātra mahābhāga prakhyāto varṣaparvataḥ
mānasottarasaṃjño vai madhyato valayākṛtiḥ //

yojanānāṃ sahasrāṇi ūrdhvaṃ pañcāśad ucchritaḥ
tāvad eva ca vistīrṇaḥ sarvataḥ parimaṇḍalaḥ //

puṣkaradvīpavalayaṃ madhyena vibhajann iva
sthito 'sau tena vicchinnaṃ jātaṃ varṣadvayaṃ mune //

valayākāram ekaikaṃ tayor varṣaṃ tathā giriḥ //

daśa varṣasahasrāṇi tatra jīvanti mānavāḥ
nirāmayā viśokāś ca rāgadveṣavivarjitāḥ //

adhamottamau na teṣv āstāṃ na vadhyavadhakau dvija
nerṣyāsūyā bhayaṃ roṣo doṣo lobhādiko na ca //

mahāvīraṃ bahir varṣaṃ dhātakīkhaṇḍam antataḥ
mānasottaraśailasya devadaityādisevitam //

satyānṛte na tatrāstāṃ dvīpe puṣkarasaṃjñite
na tatra nadyaḥ śailā vā dvīpe varṣadvayānvite //

tulyaveṣās tu manujā devais tatraikarūpiṇaḥ //

varṇāśramācārahīnaṃ dharmācaraṇavarjitam
trayīvārtādaṇḍanīti śuśrūṣārahitaṃ ca yat //

varṣadvayaṃ tu maitreya bhaumaḥ svargo 'yam uttamaḥ
sarvasya sukhadaḥ kālo jarārogādivarjitaḥ
puṣkare dhātakīṣaṇḍe mahāvīre ca vai mune //

nyagrodhaḥ puṣkaradvīpe brahmaṇaḥ sthānam uttamam
tasmin nivasati brahmā pūjyamānaḥ surāsuraiḥ //

svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ pariveṣṭitaḥ
samena puṣkarasyaiva vistārān maṇḍalāt tathā //

evaṃ dvīpāḥ samudrais tu sapta saptabhir āvṛtāḥ
dvīpaś caiva samudraś ca samānau dviguṇau parau //

payāṃsi sarvadā sarva samudreṣu samāni vai
nyūnātiriktatā teṣāṃ kadācin naiva jāyate //

sthālīstham agnisaṃyogād udreki salilaṃ yathā
tathenduvṛddhau salilam ambhodhau munisattama //

anyūnānatiriktāś ca vardhanty āpo hrasanti ca
udayāstamayeṣv indoḥ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ //

daśottarāṇi pañcaiva aṅgulānāṃ śatāni vai
apāṃ vṛddhikṣayau dṛṣṭau sāmudrīṇāṃ mahāmune //

bhojanaṃ puṣkaradvīpe tatra svayam upasthitam
ṣaḍrasaṃ bhuñjate vipra prajāḥ sarvāḥ sadaiva hi //

svādūdakasya purato dṛśyate 'lokasaṃsthitiḥ
dviguṇā kāñcanī bhūmiḥ sarvajantuvivarjitā //

lokālokas tataḥ śailo yojanāyutavistṛtaḥ
ucchrāyeṇāpi tāvanti sahasrāṇy acalo hi saḥ //

tatas tamaḥ samāvṛtya taṃ śailaṃ sarvataḥ sthitam
tamaś cāṇḍakaṭāhena samantāt pariveṣṭitam //

kvacit kvacit purāṇeṣu virodho yadi lakṣyate //

kalpabhedādibhis tatra vyavasthā sadbhir iṣyate //

pañcāśatkoṭivistārā seyam urvī mahāmune
sahaivāṇḍakaṭāhena sadvīpābdhimahīdharā //

seyaṃ dhātrī vidhātrī ca sarvabhūtaguṇādhikā
ādhārabhūtā sarveṣāṃ maitreya jagatām iti //