વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 2.4

ક્ષારોદેન યથા દ્વીપો જમ્બૂસંજ્ઞો ઽભિવેષ્ટિતઃ
સંવેષ્ટ્ય ક્ષારમ્ ઉદધિં પ્લક્ષદ્વીપસ્ તથા સ્થિતઃ ॥

અથ પ્લક્ષાદિકદ્વીપાન્ વર્ષાદ્રિસરિદબ્ધિભિઃ ॥

વર્ણરૂપાદિભેદેન વર્ણયત્ય્ આકટાહતઃ ॥

જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારઃ શતસાહસ્રસંમિતઃ
સ એવં દ્વિગુણો બ્રહ્મન્ પ્લક્ષદ્વીપ ઉદાહૃતઃ ॥

સપ્ત મેધાતિથેઃ પુત્રાઃ પ્લક્ષદ્વીપેશ્વરસ્ય વૈ
જ્યેષ્ઠઃ શાન્તભયો નામ શિશિરસ્ તદનન્તરઃ ॥

સુખોદયસ્ તથાનન્દઃ શિવઃ ક્ષેમક એવ ચ
ધ્રુવશ્ ચ સપ્તમસ્ તેષાં પ્લક્ષદ્વીપેશ્વરા હિ તે ॥

પૂર્વં શાન્તભયં વર્ષં શિશિરં સુખદં તથા
આનન્દં ચ શિવં ચૈવ ક્ષેમકં ધ્રુવમ્ એવ ચ ॥

મર્યાદાકારકાસ્ તેષાં તથાન્યે વર્ષપર્વતાઃ
સપ્તૈવ તેષાં નામાનિ શૃણુષ્વ મુનિસત્તમ ॥

ગોમેદશ્ ચૈવ ચન્દ્રશ્ ચ નારદો દુન્દુભિસ્ તથા
સોમકઃ સુમનાઃ શૈલો વૈભ્રાજશ્ ચૈવ સપ્તમઃ ॥

વર્ષાચલેષુ રમ્યેષુ વર્ષેષ્વ્ એતેષુ ચાનઘાઃ
વસન્તિ દેવગન્ધર્વ સહિતાઃ સતતં પ્રજાઃ ॥

તેષુ પુણ્યા જનપદાશ્ ચિરાચ્ ચ મ્રિયતે જનઃ
નાધયો વ્યાધયો વાપિ સર્વકાલસુખં હિ તત્ ॥

તેષાં નદ્યશ્ ચ સપ્તૈવ વર્ષાણાં તુ સમુદ્રગાઃ
નામતસ્ તાઃ પ્રવક્ષ્યામિ શ્રુતાઃ પાપં હરન્તિ યાઃ ॥

અનુતપ્તા શિખી ચૈવ વિપાશા ત્રિદિવા ક્રમુઃ
અમૃતા સુકૃતા ચૈવ સપ્તૈતાસ્ તત્ર નિમ્નગાઃ ॥

એતે શૈલાસ્ તથા નદ્યઃ પ્રધાનાઃ કથિતાસ્ તવ
ક્ષુદ્રનદ્યસ્ તથા શૈલાસ્ તત્ર સન્તિ સહસ્રશઃ
તાઃ પિબન્તિ સદા હૃષ્ટા નદીર્ જનપદાસ્ તુ તે ॥

અપસર્પિણી ન તેષાં વૈ ન ચૈવોત્સર્પિણી દ્વિજ
ન ત્વ્ એવાસ્તિ યુગાવસ્થા તેષુ સ્થાનેષુ સપ્તસુ ॥

ત્રેતાયુગસમઃ કાલઃ સર્વદૈવ મહામતે
પ્લક્ષદ્વીપાદિષુ બ્રહ્મઞ્ શાકદ્વીપાન્તિકેષુ વૈ ॥

પઞ્ચવર્ષસહસ્રાણિ જના જીવન્ત્ય્ અનામયાઃ
ધર્મઃ પઞ્ચસ્વ્ અથૈતેષુ વર્ણાશ્રમવિભાગશઃ ॥

વર્ણાશ્ ચ તત્ર ચત્વારસ્ તાન્ નિબોધ વદામિ તે ॥

આર્યકાઃ કુરરાશ્ ચૈવ વિવિંશા ભાવિનશ્ ચ યે
વિપ્રક્ષત્રિયવૈશ્યાસ્ તે શૂદ્રાશ્ ચ મુનિસત્તમ ॥

જમ્બૂવૃક્ષપ્રમાણસ્ તુ તન્મધ્યે સુમહાંસ્ તરુઃ
પ્લક્ષસ્ તન્નામસંજ્ઞો ઽયં પ્લક્ષદ્વીપો દ્વિજોત્તમ ॥

ઇજ્યતે તત્ર ભગવાંસ્ તૈર્ વર્ણૈર્ આર્યકાદિભિઃ
સોમરૂપી જગત્સ્રષ્ટા સર્વઃ સર્વેશ્વરો હરિઃ ॥

પ્લક્ષદ્વીપપ્રમાણેન પ્લક્ષદ્વીપઃ સમાવૃતઃ
તથૈવેક્ષુરસોદેન પરિવેષાનુકારિણા ॥

ઇત્ય્ એષ તવ મૈત્રેય પ્લક્ષદ્વીપ ઉદાહૃતઃ
સંક્ષેપેણ મયા ભૂયઃ શાલ્મલં મે નિશામય ॥

શાલ્મલસ્યેશ્વરો વીરો વપુષ્માંસ્ તત્સુતાઞ્ છૃણુ
યેષાં તુ નામસંજ્ઞાનિ સપ્ત વર્ષાણિ તાનિ વૈ ॥

શ્વેતો ઽથ હરિતશ્ ચૈવ જીમૂતો રોહિતસ્ તથા
વૈદ્યુતો માનસશ્ ચૈવ સુપ્રભશ્ ચ મહામુને ॥

શાલ્મલેન સમુદ્રો ઽસૌ દ્વીપેનેક્ષુરસોદકઃ
વિસ્તારદ્વિગુણેનાથ સર્વતઃ સંવૃતઃ સ્થિતઃ ॥

તત્રાપિ પર્વતાઃ સપ્ત વિજ્ઞેયા રત્નયોનયઃ
વર્ષાભિવ્યઞ્જકાસ્ તે તુ તથા સપ્તૈવ નિમ્નગાઃ ॥

કુમુદશ્ ચોન્નતશ્ ચૈવ તૃતીયશ્ ચ બલાહકઃ
દ્રોણો યત્ર મહૌષધ્યઃ સ ચતુર્થો મહીધરઃ ॥

કઙ્કસ્ તુ પઞ્ચમઃ ષષ્ઠો મહિષઃ સપ્તમસ્ તથા
કકુદ્માન્ પર્વતવરઃ સરિન્નામાનિ મે શૃણુ ॥

યોની તોયા વિતૃષ્ણા ચ ચન્દ્રા શુક્લા વિમોચની
નિવૃત્તિઃ સપ્તમી તાસાં સ્મૃતાસ્ તાઃ પાપશાન્તિદાઃ ॥

શ્વેતં ચ હરિતં ચૈવ જીમૂતં રોહિતં તથા
વૈદ્યુતં માનસં ચૈવ સુપ્રભં ચાતિશોભનમ્
સપ્તૈતાનિ તુ વર્ષાણિ ચાતુર્વર્ણ્યયુતાનિ વૈ ॥

શાલ્મલે યે તુ વર્ણાશ્ ચ વસન્ત્ય્ એતે મહામુને
કપિલાશ્ ચારુણાઃ પીતાઃ કૃષ્ણાશ્ ચૈવ પૃથક્ પૃથક્ ॥

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ ચૈવ યજન્તિ તમ્
ભગવન્તં સમસ્તસ્ય વિષ્ણુમ્ આત્માનમ્ અવ્યયમ્
વાયુભૂતં મખશ્રેષ્ઠૈર્ યજ્વિનો યજ્ઞસંસ્થિતમ્ ॥

દેવાનામ્ અત્ર સાંનિધ્યમ્ અતીવ સુમનોરમે
શાલ્મલિશ્ ચ મહાવૃક્ષો નામ નિર્વૃતિકારકઃ ॥

એષ દ્વીપઃ સમુદ્રેણ સુરોદેન સમાવૃતઃ
વિસ્તારાચ્ છાલ્મલસ્યૈવ સમેન તુ સમન્તતઃ ॥

સુરોદકઃ પરિવૃતઃ કુશદ્વીપેન સર્વતઃ
શાલ્મલસ્ય તુ વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણેન સમન્તતઃ ॥

જ્યોતિષ્મતઃ કુશદ્વીપે સપ્ત પુત્રાન્ શૃણુષ્વ તાન્ ॥

ઉદ્ભિદો વેણુમાંશ્ ચૈવ સ્વૈરથો લમ્બનો ધૃતિઃ
પ્રભાકરો ઽથ કપિલસ્ તન્નામા વર્ષપદ્ધતિઃ ॥

તસ્યાં વસન્તિ મનુજાઃ સહ દૈતેયદાનવૈઃ
તથૈવ દેવગન્ધર્વ યક્ષકિંપુરુષાદયઃ ॥

વર્ણાસ્ તત્રાપિ ચત્વારો નિજાનુષ્ઠાનતત્પરાઃ
દમિનઃ શુષ્મિણઃ સ્નેહા મન્દેહાશ્ ચ મહામુને ॥

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ ચાનુક્રમોદિતાઃ ॥

યથોક્તકર્મકર્તૃત્વાત્ સ્વાધિકારક્ષયાય તે
તત્ર તે તુ કુશદ્વીપે બ્રહ્મરૂપં જનાર્દનમ્
યજન્તઃ ક્ષપયન્ત્ય્ ઉગ્રમ્ અધિકારફલપ્રદમ્ ॥

વિદ્રુમો હેમશૈલશ્ ચ દ્યુતિમાન્ પુષ્પવાંસ્ તથા
કુશેશયો હરિશ્ ચૈવ સપ્તમો મન્દરાચલઃ ॥

વર્ષાચલાસ્ તુ સપ્તૈતે તત્ર દ્વીપે મહામુને
નદ્યશ્ ચ સપ્ત તાસાં તુ શૃણુ નામાન્ય્ અનુક્રમાત્ ॥

ધૂતપાપા શિવા ચૈવ પવિત્રા સંમતિસ્ તથા
વિદ્યુદ્ અમ્ભા મહી ચાન્યા સર્વપાપહરાસ્ ત્વ્ ઇમાઃ ॥

અન્યાઃ સહસ્રશસ્ તત્ર ક્ષુદ્રનદ્યસ્ તથાચલાઃ
કુશદ્વીપે કુશસ્તમ્બઃ સંજ્ઞયા તસ્ય તત્ સ્મૃતમ્ ॥

તત્પ્રમાણેન સ દ્વીપો ઘૃતોદેન સમાવૃતઃ
ઘૃતોદશ્ ચ સમુદ્રો વૈ ક્રૌઞ્ચદ્વીપેન સંવૃતઃ ॥

ક્રૌઞ્ચદ્વીપો મહાભાગ શ્રૂયતાં ચાપરો મહાન્
કુશદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણો યસ્ય વિસ્તરઃ ॥

ક્રૌઞ્ચદ્વીપે દ્યુતિમતઃ પુત્રાઃ સપ્ત મહાત્મનઃ
તન્નામાનિ ચ વર્ષાણિ તેષાં ચક્રે મહીપતિઃ ॥

કુશલો મનુગશ્ ચોષ્ણઃ પીવરો ઽથાન્ધકારકઃ
મુનિશ્ ચ દુન્દુભિશ્ ચૈવ સપ્તૈતે તત્સુતા મુને ॥

તત્રાપિ દેવગન્ધર્વ સેવિતાઃ સુમનોરમાઃ
વર્ષાચલા મહાબુદ્ધે તેષાં નામાનિ મે શૃણુ ॥

ક્રૌઞ્ચશ્ ચ વામનશ્ ચૈવ તૃતીયશ્ ચાન્ધકારકઃ
ચતુર્થો રત્નશૈલશ્ ચ સ્વાહિની હયસંનિભઃ ॥

દિવાવૃત્ પઞ્ચમશ્ ચાત્ર તથાન્યઃ પુણ્ડરીકવાન્
દુન્દુભિશ્ ચ મહાશૈલો દ્વિગુણાસ્ તે પરસ્પરમ્
દ્વીપા દ્વીપેષુ યે શૈલા યથા દ્વીપાનિ તે તથા ॥

વર્ષેષ્વ્ એતેષુ રમ્યેષુ વર્ષશૈલવરેષુ ચ
નિવસન્તિ નિરાતઙ્કાઃ સહ દેવગણૈઃ પ્રજાઃ ॥

પુષ્કરાઃ પુષ્કલા ધન્યાસ્ તિષ્યાખ્યાશ્ ચ મહામુને
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ ચાનુક્રમોદિતાઃ ॥

તે તત્ર નદ્યો મૈત્રેય યાઃ પિબન્તિ શૃણુષ્વ તાઃ
સપ્ત પ્રધાનાઃ શતશસ્ તત્રાન્યાઃ ક્ષુદ્રનિમ્નગાઃ ॥

ગૌરી કુમુદ્વતી ચૈવ સંધ્યા રાત્રિર્ મનોજવા
ખ્યાતિશ્ ચ પુણ્ડરીકા ચ સપ્તૈતા વર્ષનિમ્નગાઃ ॥

અત્રાપિ વર્ણૈર્ ભગવાન્ પુષ્કરાદ્યૈર્ જનાર્દનઃ
યાગૈ રુદ્રસ્વરૂપસ્થ ઇજ્યતે યજ્ઞસંનિધૌ ॥

ક્રૌઞ્ચદ્વીપઃ સમુદ્રેણ દધિમણ્ડોદકેન તુ
આવૃતઃ સર્વતઃ ક્રૌઞ્ચ દ્વીપતુલ્યેન માનતઃ ॥

દધિમણ્ડોદકશ્ ચાપિ શાકદ્વીપેન સંવૃતઃ
ક્રૌઞ્ચદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણેન મહામુને ॥

શાકદ્વીપેશ્વરસ્યાપિ ભવ્યસ્ય સુમહાત્મનઃ
સપ્તૈવ તનયાસ્ તેષાં દદૌ વર્ષાણિ સપ્ત સઃ ॥

જલદશ્ ચ કુમારશ્ ચ સુકુમારો મણીચકઃ
કુસુમોદઃ સુમોદાકિઃ સપ્તમશ્ ચ મહાદ્રુમઃ ॥

તત્સંજ્ઞાન્ય્ એવ તત્રાપિ સપ્ત વર્ષાણ્ય્ અનુક્રમાત્
તત્રાપિ પર્વતાઃ સપ્ત વર્ષવિચ્છેદકારિણઃ ॥

પૂર્વસ્ તત્રોદયગિરિર્ જલધારસ્ તથાપરઃ
તથા રૈવતકઃ શ્યામસ્ તથૈવામ્ભોગિરિર્ દ્વિજ
આમ્બિકેયસ્ તથા રમ્યઃ કેસરી પર્વતોત્તમઃ ॥

નિવસન્તિ મહાત્માનો નિરાતઙ્કા નિરામયાઃ ॥

શાકસ્ તત્ર મહાવૃક્ષઃ સિદ્ધગન્ધર્વસેવિતઃ
યત્પત્રવાતસંસ્પર્શાદ્ આહ્લાદો જાયતે પરઃ ॥

તત્ર પુણ્યા જનપદાશ્ ચાતુર્વર્ણ્યસમન્વિતાઃ
નદ્યશ્ ચાત્ર મહાપુણ્યાઃ સર્વપાપભયાપહાઃ ॥

સુકુમારી કુમારી ચ નલિની વેણુકા ચ યા
ઇક્ષુશ્ ચ ધેનુકા ચૈવ ગભસ્તી સપ્તમી તથા ॥

અન્યાસ્ ત્વ્ અયુતશસ્ તત્ર ક્ષુદ્રનદ્યો મહામુને
મહીધરાસ્ તથા સન્તિ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ ॥

તાઃ પિબન્તિ મુદા યુક્તા જલદાદિષુ યે સ્થિતાઃ
વર્ષેષુ તે જનપદાઃ સ્વર્ગાદ્ અભ્યેત્ય મેદિનીમ્ ॥

ધર્મહાનિર્ ન તેષ્વ્ અસ્તિ ન સંઘર્ષઃ પરસ્પરમ્
મર્યાદાવ્યુત્ક્રમો વાપિ તેષુ દેશેષુ સપ્તસુ ॥

મગાશ્ ચ માગધાશ્ ચૈવ માનસા મન્દગાસ્ તથા
મગા બ્રાહ્મણભૂયિષ્ઠા માગધાઃ ક્ષત્રિયાસ્ તુ તે
વૈશ્યાસ્ તુ માનસાસ્ તેષાં શૂદ્રાસ્ તેષાં તુ મન્દગાઃ ॥

શાકદ્વીપે તુ તૈર્ વિષ્ણુઃ સૂર્યરૂપધરો મુને
યથોક્તૈર્ ઇજ્યતે સમ્યક્ કર્મભિર્ નિયતાત્મભિઃ ॥

શાકદ્વીપસ્ તુ મૈત્રેય ક્ષીરોદેન સમન્તતઃ
શાકદ્વીપપ્રમાણેન વલયેનેવ વેષ્ટિતઃ ॥

ક્ષીરાબ્ધિઃ સર્વતો બ્રહ્મન્ પુષ્કરાખ્યેન વેષ્ટિતઃ
દ્વીપેન શાકદ્વીપાત્ તુ દ્વિગુણેન સમન્તતઃ ॥

પુષ્કરેણાવૃતો બ્રહ્મન્ ક્ષીરોદુસાપિ સર્વતઃ ॥

પુષ્કરે સવનસ્યાપિ મહાવીરો ઽભવત્ સુતઃ
ધાતકિશ્ ચ તયોસ્ તત્ર દ્વે વર્ષે નામચિહ્નિતે
મહાવીરં તથૈવાન્યદ્ ધાતકીખણ્ડસંજ્ઞિતમ્ ॥

એકશ્ ચાત્ર મહાભાગ પ્રખ્યાતો વર્ષપર્વતઃ
માનસોત્તરસંજ્ઞો વૈ મધ્યતો વલયાકૃતિઃ ॥

યોજનાનાં સહસ્રાણિ ઊર્ધ્વં પઞ્ચાશદ્ ઉચ્છ્રિતઃ
તાવદ્ એવ ચ વિસ્તીર્ણઃ સર્વતઃ પરિમણ્ડલઃ ॥

પુષ્કરદ્વીપવલયં મધ્યેન વિભજન્ન્ ઇવ
સ્થિતો ઽસૌ તેન વિચ્છિન્નં જાતં વર્ષદ્વયં મુને ॥

વલયાકારમ્ એકૈકં તયોર્ વર્ષં તથા ગિરિઃ ॥

દશ વર્ષસહસ્રાણિ તત્ર જીવન્તિ માનવાઃ
નિરામયા વિશોકાશ્ ચ રાગદ્વેષવિવર્જિતાઃ ॥

અધમોત્તમૌ ન તેષ્વ્ આસ્તાં ન વધ્યવધકૌ દ્વિજ
નેર્ષ્યાસૂયા ભયં રોષો દોષો લોભાદિકો ન ચ ॥

મહાવીરં બહિર્ વર્ષં ધાતકીખણ્ડમ્ અન્તતઃ
માનસોત્તરશૈલસ્ય દેવદૈત્યાદિસેવિતમ્ ॥

સત્યાનૃતે ન તત્રાસ્તાં દ્વીપે પુષ્કરસંજ્ઞિતે
ન તત્ર નદ્યઃ શૈલા વા દ્વીપે વર્ષદ્વયાન્વિતે ॥

તુલ્યવેષાસ્ તુ મનુજા દેવૈસ્ તત્રૈકરૂપિણઃ ॥

વર્ણાશ્રમાચારહીનં ધર્માચરણવર્જિતમ્
ત્રયીવાર્તાદણ્ડનીતિ શુશ્રૂષારહિતં ચ યત્ ॥

વર્ષદ્વયં તુ મૈત્રેય ભૌમઃ સ્વર્ગો ઽયમ્ ઉત્તમઃ
સર્વસ્ય સુખદઃ કાલો જરારોગાદિવર્જિતઃ
પુષ્કરે ધાતકીષણ્ડે મહાવીરે ચ વૈ મુને ॥

ન્યગ્રોધઃ પુષ્કરદ્વીપે બ્રહ્મણઃ સ્થાનમ્ ઉત્તમમ્
તસ્મિન્ નિવસતિ બ્રહ્મા પૂજ્યમાનઃ સુરાસુરૈઃ ॥

સ્વાદૂદકેનોદધિના પુષ્કરઃ પરિવેષ્ટિતઃ
સમેન પુષ્કરસ્યૈવ વિસ્તારાન્ મણ્ડલાત્ તથા ॥

એવં દ્વીપાઃ સમુદ્રૈસ્ તુ સપ્ત સપ્તભિર્ આવૃતાઃ
દ્વીપશ્ ચૈવ સમુદ્રશ્ ચ સમાનૌ દ્વિગુણૌ પરૌ ॥

પયાંસિ સર્વદા સર્વ સમુદ્રેષુ સમાનિ વૈ
ન્યૂનાતિરિક્તતા તેષાં કદાચિન્ નૈવ જાયતે ॥

સ્થાલીસ્થમ્ અગ્નિસંયોગાદ્ ઉદ્રેકિ સલિલં યથા
તથેન્દુવૃદ્ધૌ સલિલમ્ અમ્ભોધૌ મુનિસત્તમ ॥

અન્યૂનાનતિરિક્તાશ્ ચ વર્ધન્ત્ય્ આપો હ્રસન્તિ ચ
ઉદયાસ્તમયેષ્વ્ ઇન્દોઃ પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ ॥

દશોત્તરાણિ પઞ્ચૈવ અઙ્ગુલાનાં શતાનિ વૈ
અપાં વૃદ્ધિક્ષયૌ દૃષ્ટૌ સામુદ્રીણાં મહામુને ॥

ભોજનં પુષ્કરદ્વીપે તત્ર સ્વયમ્ ઉપસ્થિતમ્
ષડ્રસં ભુઞ્જતે વિપ્ર પ્રજાઃ સર્વાઃ સદૈવ હિ ॥

સ્વાદૂદકસ્ય પુરતો દૃશ્યતે ઽલોકસંસ્થિતિઃ
દ્વિગુણા કાઞ્ચની ભૂમિઃ સર્વજન્તુવિવર્જિતા ॥

લોકાલોકસ્ તતઃ શૈલો યોજનાયુતવિસ્તૃતઃ
ઉચ્છ્રાયેણાપિ તાવન્તિ સહસ્રાણ્ય્ અચલો હિ સઃ ॥

તતસ્ તમઃ સમાવૃત્ય તં શૈલં સર્વતઃ સ્થિતમ્
તમશ્ ચાણ્ડકટાહેન સમન્તાત્ પરિવેષ્ટિતમ્ ॥

ક્વચિત્ ક્વચિત્ પુરાણેષુ વિરોધો યદિ લક્ષ્યતે ॥

કલ્પભેદાદિભિસ્ તત્ર વ્યવસ્થા સદ્ભિર્ ઇષ્યતે ॥

પઞ્ચાશત્કોટિવિસ્તારા સેયમ્ ઉર્વી મહામુને
સહૈવાણ્ડકટાહેન સદ્વીપાબ્ધિમહીધરા ॥

સેયં ધાત્રી વિધાત્રી ચ સર્વભૂતગુણાધિકા
આધારભૂતા સર્વેષાં મૈત્રેય જગતામ્ ઇતિ ॥