Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 2.2

kathito bhavatā brahman sargaḥ svāyambhuvasya me
śrotum icchāmy ahaṃ tvattaḥ sakalaṃ maṇḍalaṃ bhuvaḥ //

yāvantaḥ sāgarā dvīpās tathā varṣāṇi parvatāḥ
vanāni saritaḥ puryo devādīnāṃ tathā mune //

yatpramāṇam idaṃ sarvaṃ yadādhāraṃ yadātmakam
saṃsthānam asya ca mune yathāvad vaktum arhasi //

maitreya śrūyatām etat saṃkṣepād gadato mama
nāsya varṣaśatenāpi vaktuṃ śaknomi vistaram //

jambūplakṣāhvayau dvīpau śālmalaś cāparo dvija
kuśaḥ krauñcas tathā śākaḥ puṣkaraś caiva saptamaḥ //

ete dvīpāḥ samudrais tu sapta saptabhir āvṛtāḥ
lavaṇekṣusurāsarpir dadhidugdhajalaiḥ samam //

jambūdvīpaḥ samastānām eteṣāṃ madhyasaṃsthitaḥ
tasyāpi merur maitreya madhye kanakaparvataḥ //

caturaśītisāhasro yojanair asya cocchrayaḥ //

praviṣṭaḥ ṣoḍaśādhastād dvātriṃśan mūrdhni vistṛtaḥ
mūle ṣoḍaśasāhasro vistāras tasya sarvataḥ //

bhūpadmasyāsya śailo 'sau karṇikākārasaṃsthitaḥ //

himavān hemakūṭaś ca niṣadhaś cāsya dakṣiṇe
nīlaḥ śvetaś ca śṛṅgī ca uttare varṣaparvatāḥ //

lakṣapramāṇau dvau madhyau daśahīnās tathāpare
sahasradvitayocchrāyās tāvadvistāriṇaś ca te //

bhārataṃ prathamaṃ varṣaṃ tataḥ kiṃpuruṣaṃ smṛtam
harivarṣaṃ tathaivānyan meror dakṣiṇato dvija //

ramyakaṃ cottaraṃ varṣaṃ tasyaivānu hiraṇmayam
uttarāḥ kuravaś caiva yathā vai bhārataṃ tathā //

navasāhasram ekaikam eteṣāṃ dvijasattama
ilāvṛtaṃ ca tanmadhye sauvarṇo merur ucchritaḥ //

meroś caturdiśaṃ tatra navasāhasravistṛtam
ilāvṛtaṃ mahābhāga catvāraś cātra parvatāḥ //

viṣkambhā racitā meror yojanāyutam ucchritāḥ //

sarvaiḥ sarobhiś ca samaṃ dikṣv ete kesarācalāḥ //

pūrveṇa mandaro nāma dakṣiṇe gandhamādanaḥ //

vipulaḥ paścime pārśve supārśvaś cottare smṛtaḥ //

kadambas teṣu jambūś ca pippalo vaṭa eva ca
ekādaśaśatāyāmāḥ pādapā giriketavaḥ //

jambūdvīpasya sā jambūr nāmahetur mahāmune
mahāgajapramāṇāni jambvās tasyāḥ phalāni vai
patanti bhūbhṛtaḥ pṛṣṭhe śīryamāṇāni sarvataḥ //

rasena teṣāṃ prakhyātā tatra jambūnadīti vai
sarit pravartate sā ca pīyate tannivāsibhiḥ //

na svedo na ca daurgandhyaṃ na jarā nendriyakṣayaḥ
tatpānāt svacchamanasāṃ janānāṃ tatra jāyate //

tīramṛt tadrasaṃ prāpya sukhavāyuviśoṣitā
jāmbūnadākhyaṃ bhavati suvarṇaṃ siddhabhūṣaṇam //

bhadrāśvaṃ pūrvato meroḥ ketumālaṃ ca paścime
varṣe dve tu muniśreṣṭha tayor madhyam ilāvṛtam //

vanaṃ caitrarathaṃ pūrve dakṣiṇe gandhamādanam
vaibhrājaṃ paścime tadvad uttare nandanaṃ smṛtam //

aruṇodaṃ mahābhadram asitodaṃ samānasam
sarāṃsy etāni catvāri devabhogyāni sarvadā //

śītaambhaś ca kumundaś ca kurarī mālyavāṃs tathā
vaikaṅkapramukhā meroḥ pūrvataḥ kesarācalāḥ //

trikūṭaḥ śiśiraś caiva pataṃgo rucakas tathā
niṣadhādyā dakṣiṇatas tasya kesaraparvatāḥ //

śikhivāsāḥ savaiḍūryaḥ kapilo gandhamādanaḥ
jārudhipramukhās tadvat paścime kesarācalāḥ //

meror anantarāṅgeṣu jaṭharādiṣv avasthitāḥ
śaṅkhakūṭo 'tha ṛṣabho haṃso nāgas tathāparaḥ
kālañjanādyāś ca tadā uttare kesarācalāḥ //

kesarās tu tathocchrāyas te 'śītipṛthulāyatāḥ //

caturdaśasahasrāṇi yojanānāṃ mahāpurī
meror upari maitreya brahmaṇaḥ prathitā divi //

tasyāḥ samantataś cāṣṭau diśāsu vidiśāsu ca
indrādilokapālānāṃ prakhyātāḥ pravarāḥ puraḥ //

viṣṇupādaviniṣkrāntā plāvayitvendumaṇḍalam
samantād brahmaṇaḥ puryāṃ gaṅgā patati vai divaḥ //

sā tatra patitā dikṣu caturdhā pratipadyate
sītā cālakanandā ca cakṣur bhadrā ca vai kramāt //

pūrveṇa sītā śailāt tu śailaṃ yāty antarikṣagā
tataś ca pūrvavarṣeṇa bhadrāśvenaiti sārṇavam //

tathaivālakanandāpi dakṣiṇenaitya bhāratam
prayāti sāgaraṃ bhūtvā saptabhedā mahāmune //

cakṣuś ca paścimagirīn atītya sakalāṃs tataḥ
paścimaṃ ketumālākhyaṃ varṣaṃ gatvaiti sāgaram //

bhadrā tathottaragirīn uttarāṃś ca tathā kurūn
atītyottaram ambhodhiṃ samabhyeti mahāmune //

ānīlaniṣadhāyāmau mālyavadgandhamādanau
tayor madhyagato meruḥ karṇikākārasaṃsthitaḥ //

bhāratāḥ ketumālāś ca bhadrāśvāḥ kuravas tathā
patrāṇi lokapadmasya maryādāśailabāhyataḥ //

jaṭharo devakūṭaś ca maryādāparvatāv ubhau
tau dakṣiṇottarāyāmāv ānīlaniṣadhāyatau //

gandhamādanakailāsau pūrvapaścāyatāv ubhau
aśītiyojanāyāmāv arṇavāntarvyavasthitau //

niṣadhaḥ pāriyātraś ca maryādāparvatāv ubhau
meroḥ paścimadigbhāge yathāpūrvau tathā sthitau //

triśṛṅgo jārudhiś caiva uttarau varṣaparvatau
pūrvapaścāyatāv etāv arṇavāntarvyavasthitau //

ity ete munivaryoktā maryādāparvatās tava
jaṭharādyāḥ sthitā meros yeṣāṃ dvau dvau caturdiśam //

meroś caturdiśaṃ ye tu proktāḥ kesaraparvatāḥ
śītādyāś ca mune teṣām atīva hi manoramāḥ
śailānām antaradroṇyaḥ siddhacāraṇasevitāḥ //

suramyāṇi tathā tāsu kānanāni purāṇi ca
lakṣmīviṣṇvagnisūryādi devānāṃ munisattama
tāsv āyatanavaryāṇi juṣṭāni varakiṃnaraiḥ //

gandharvayakṣarakṣāṃsi tathā daiteyadānavāḥ
krīḍanti tāsu ramyāsu śailadroṇīṣv aharniśam //

bhaumā hy ete smṛtāḥ svargā dharmiṇām ālayā mune
naiteṣu pāpakartāro yānti janmaśatair api //

bhadrāśve bhagavān viṣṇur āste hayaśirā dvija
varāhaḥ ketumāle tu bhārate kūrmarūpadhṛk //

matsyarūpaś ca govindaḥ kuruṣv āste janārdanaḥ
viśvarūpeṇa sarvatra sarvaḥ sarveśvaro hariḥ //

sarvasyādhārabhūto 'sau maitreyāste 'khilātmakaḥ //

yāni kiṃpuruṣādyāni varṣāṇy aṣṭau mahāmune
na teṣu śoko nāyāso nodvegaḥ kṣudbhayādikam //

svasthāḥ prajā nirātaṅkāḥ sarvaduḥkhavivarjitāḥ
daśa dvādaśavarṣāṇāṃ sahasrāṇi sthirāyuṣaḥ //

na teṣu varṣate devo bhaumāny ambhāṃsi teṣu vai
kṛtatretādikā naiva teṣu sthāneṣu kalpanā //

sarveṣv eteṣu varṣeṣu sapta sapta kulācalāḥ
nadyaś ca śataśas tebhyaḥ prasūtā yā dvijottama //