વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 2.2

કથિતો ભવતા બ્રહ્મન્ સર્ગઃ સ્વાયમ્ભુવસ્ય મે
શ્રોતુમ્ ઇચ્છામ્ય્ અહં ત્વત્તઃ સકલં મણ્ડલં ભુવઃ ॥

યાવન્તઃ સાગરા દ્વીપાસ્ તથા વર્ષાણિ પર્વતાઃ
વનાનિ સરિતઃ પુર્યો દેવાદીનાં તથા મુને ॥

યત્પ્રમાણમ્ ઇદં સર્વં યદાધારં યદાત્મકમ્
સંસ્થાનમ્ અસ્ય ચ મુને યથાવદ્ વક્તુમ્ અર્હસિ ॥

મૈત્રેય શ્રૂયતામ્ એતત્ સંક્ષેપાદ્ ગદતો મમ
નાસ્ય વર્ષશતેનાપિ વક્તું શક્નોમિ વિસ્તરમ્ ॥

જમ્બૂપ્લક્ષાહ્વયૌ દ્વીપૌ શાલ્મલશ્ ચાપરો દ્વિજ
કુશઃ ક્રૌઞ્ચસ્ તથા શાકઃ પુષ્કરશ્ ચૈવ સપ્તમઃ ॥

એતે દ્વીપાઃ સમુદ્રૈસ્ તુ સપ્ત સપ્તભિર્ આવૃતાઃ
લવણેક્ષુસુરાસર્પિર્ દધિદુગ્ધજલૈઃ સમમ્ ॥

જમ્બૂદ્વીપઃ સમસ્તાનામ્ એતેષાં મધ્યસંસ્થિતઃ
તસ્યાપિ મેરુર્ મૈત્રેય મધ્યે કનકપર્વતઃ ॥

ચતુરશીતિસાહસ્રો યોજનૈર્ અસ્ય ચોચ્છ્રયઃ ॥

પ્રવિષ્ટઃ ષોડશાધસ્તાદ્ દ્વાત્રિંશન્ મૂર્ધ્નિ વિસ્તૃતઃ
મૂલે ષોડશસાહસ્રો વિસ્તારસ્ તસ્ય સર્વતઃ ॥

ભૂપદ્મસ્યાસ્ય શૈલો ઽસૌ કર્ણિકાકારસંસ્થિતઃ ॥

હિમવાન્ હેમકૂટશ્ ચ નિષધશ્ ચાસ્ય દક્ષિણે
નીલઃ શ્વેતશ્ ચ શૃઙ્ગી ચ ઉત્તરે વર્ષપર્વતાઃ ॥

લક્ષપ્રમાણૌ દ્વૌ મધ્યૌ દશહીનાસ્ તથાપરે
સહસ્રદ્વિતયોચ્છ્રાયાસ્ તાવદ્વિસ્તારિણશ્ ચ તે ॥

ભારતં પ્રથમં વર્ષં તતઃ કિંપુરુષં સ્મૃતમ્
હરિવર્ષં તથૈવાન્યન્ મેરોર્ દક્ષિણતો દ્વિજ ॥

રમ્યકં ચોત્તરં વર્ષં તસ્યૈવાનુ હિરણ્મયમ્
ઉત્તરાઃ કુરવશ્ ચૈવ યથા વૈ ભારતં તથા ॥

નવસાહસ્રમ્ એકૈકમ્ એતેષાં દ્વિજસત્તમ
ઇલાવૃતં ચ તન્મધ્યે સૌવર્ણો મેરુર્ ઉચ્છ્રિતઃ ॥

મેરોશ્ ચતુર્દિશં તત્ર નવસાહસ્રવિસ્તૃતમ્
ઇલાવૃતં મહાભાગ ચત્વારશ્ ચાત્ર પર્વતાઃ ॥

વિષ્કમ્ભા રચિતા મેરોર્ યોજનાયુતમ્ ઉચ્છ્રિતાઃ ॥

સર્વૈઃ સરોભિશ્ ચ સમં દિક્ષ્વ્ એતે કેસરાચલાઃ ॥

પૂર્વેણ મન્દરો નામ દક્ષિણે ગન્ધમાદનઃ ॥

વિપુલઃ પશ્ચિમે પાર્શ્વે સુપાર્શ્વશ્ ચોત્તરે સ્મૃતઃ ॥

કદમ્બસ્ તેષુ જમ્બૂશ્ ચ પિપ્પલો વટ એવ ચ
એકાદશશતાયામાઃ પાદપા ગિરિકેતવઃ ॥

જમ્બૂદ્વીપસ્ય સા જમ્બૂર્ નામહેતુર્ મહામુને
મહાગજપ્રમાણાનિ જમ્બ્વાસ્ તસ્યાઃ ફલાનિ વૈ
પતન્તિ ભૂભૃતઃ પૃષ્ઠે શીર્યમાણાનિ સર્વતઃ ॥

રસેન તેષાં પ્રખ્યાતા તત્ર જમ્બૂનદીતિ વૈ
સરિત્ પ્રવર્તતે સા ચ પીયતે તન્નિવાસિભિઃ ॥

ન સ્વેદો ન ચ દૌર્ગન્ધ્યં ન જરા નેન્દ્રિયક્ષયઃ
તત્પાનાત્ સ્વચ્છમનસાં જનાનાં તત્ર જાયતે ॥

તીરમૃત્ તદ્રસં પ્રાપ્ય સુખવાયુવિશોષિતા
જામ્બૂનદાખ્યં ભવતિ સુવર્ણં સિદ્ધભૂષણમ્ ॥

ભદ્રાશ્વં પૂર્વતો મેરોઃ કેતુમાલં ચ પશ્ચિમે
વર્ષે દ્વે તુ મુનિશ્રેષ્ઠ તયોર્ મધ્યમ્ ઇલાવૃતમ્ ॥

વનં ચૈત્રરથં પૂર્વે દક્ષિણે ગન્ધમાદનમ્
વૈભ્રાજં પશ્ચિમે તદ્વદ્ ઉત્તરે નન્દનં સ્મૃતમ્ ॥

અરુણોદં મહાભદ્રમ્ અસિતોદં સમાનસમ્
સરાંસ્ય્ એતાનિ ચત્વારિ દેવભોગ્યાનિ સર્વદા ॥

શીતઅમ્ભશ્ ચ કુમુન્દશ્ ચ કુરરી માલ્યવાંસ્ તથા
વૈકઙ્કપ્રમુખા મેરોઃ પૂર્વતઃ કેસરાચલાઃ ॥

ત્રિકૂટઃ શિશિરશ્ ચૈવ પતંગો રુચકસ્ તથા
નિષધાદ્યા દક્ષિણતસ્ તસ્ય કેસરપર્વતાઃ ॥

શિખિવાસાઃ સવૈડૂર્યઃ કપિલો ગન્ધમાદનઃ
જારુધિપ્રમુખાસ્ તદ્વત્ પશ્ચિમે કેસરાચલાઃ ॥

મેરોર્ અનન્તરાઙ્ગેષુ જઠરાદિષ્વ્ અવસ્થિતાઃ
શઙ્ખકૂટો ઽથ ઋષભો હંસો નાગસ્ તથાપરઃ
કાલઞ્જનાદ્યાશ્ ચ તદા ઉત્તરે કેસરાચલાઃ ॥

કેસરાસ્ તુ તથોચ્છ્રાયસ્ તે ઽશીતિપૃથુલાયતાઃ ॥

ચતુર્દશસહસ્રાણિ યોજનાનાં મહાપુરી
મેરોર્ ઉપરિ મૈત્રેય બ્રહ્મણઃ પ્રથિતા દિવિ ॥

તસ્યાઃ સમન્તતશ્ ચાષ્ટૌ દિશાસુ વિદિશાસુ ચ
ઇન્દ્રાદિલોકપાલાનાં પ્રખ્યાતાઃ પ્રવરાઃ પુરઃ ॥

વિષ્ણુપાદવિનિષ્ક્રાન્તા પ્લાવયિત્વેન્દુમણ્ડલમ્
સમન્તાદ્ બ્રહ્મણઃ પુર્યાં ગઙ્ગા પતતિ વૈ દિવઃ ॥

સા તત્ર પતિતા દિક્ષુ ચતુર્ધા પ્રતિપદ્યતે
સીતા ચાલકનન્દા ચ ચક્ષુર્ ભદ્રા ચ વૈ ક્રમાત્ ॥

પૂર્વેણ સીતા શૈલાત્ તુ શૈલં યાત્ય્ અન્તરિક્ષગા
તતશ્ ચ પૂર્વવર્ષેણ ભદ્રાશ્વેનૈતિ સાર્ણવમ્ ॥

તથૈવાલકનન્દાપિ દક્ષિણેનૈત્ય ભારતમ્
પ્રયાતિ સાગરં ભૂત્વા સપ્તભેદા મહામુને ॥

ચક્ષુશ્ ચ પશ્ચિમગિરીન્ અતીત્ય સકલાંસ્ તતઃ
પશ્ચિમં કેતુમાલાખ્યં વર્ષં ગત્વૈતિ સાગરમ્ ॥

ભદ્રા તથોત્તરગિરીન્ ઉત્તરાંશ્ ચ તથા કુરૂન્
અતીત્યોત્તરમ્ અમ્ભોધિં સમભ્યેતિ મહામુને ॥

આનીલનિષધાયામૌ માલ્યવદ્ગન્ધમાદનૌ
તયોર્ મધ્યગતો મેરુઃ કર્ણિકાકારસંસ્થિતઃ ॥

ભારતાઃ કેતુમાલાશ્ ચ ભદ્રાશ્વાઃ કુરવસ્ તથા
પત્રાણિ લોકપદ્મસ્ય મર્યાદાશૈલબાહ્યતઃ ॥

જઠરો દેવકૂટશ્ ચ મર્યાદાપર્વતાવ્ ઉભૌ
તૌ દક્ષિણોત્તરાયામાવ્ આનીલનિષધાયતૌ ॥

ગન્ધમાદનકૈલાસૌ પૂર્વપશ્ચાયતાવ્ ઉભૌ
અશીતિયોજનાયામાવ્ અર્ણવાન્તર્વ્યવસ્થિતૌ ॥

નિષધઃ પારિયાત્રશ્ ચ મર્યાદાપર્વતાવ્ ઉભૌ
મેરોઃ પશ્ચિમદિગ્ભાગે યથાપૂર્વૌ તથા સ્થિતૌ ॥

ત્રિશૃઙ્ગો જારુધિશ્ ચૈવ ઉત્તરૌ વર્ષપર્વતૌ
પૂર્વપશ્ચાયતાવ્ એતાવ્ અર્ણવાન્તર્વ્યવસ્થિતૌ ॥

ઇત્ય્ એતે મુનિવર્યોક્તા મર્યાદાપર્વતાસ્ તવ
જઠરાદ્યાઃ સ્થિતા મેરોસ્ યેષાં દ્વૌ દ્વૌ ચતુર્દિશમ્ ॥

મેરોશ્ ચતુર્દિશં યે તુ પ્રોક્તાઃ કેસરપર્વતાઃ
શીતાદ્યાશ્ ચ મુને તેષામ્ અતીવ હિ મનોરમાઃ
શૈલાનામ્ અન્તરદ્રોણ્યઃ સિદ્ધચારણસેવિતાઃ ॥

સુરમ્યાણિ તથા તાસુ કાનનાનિ પુરાણિ ચ
લક્ષ્મીવિષ્ણ્વગ્નિસૂર્યાદિ દેવાનાં મુનિસત્તમ
તાસ્વ્ આયતનવર્યાણિ જુષ્ટાનિ વરકિંનરૈઃ ॥

ગન્ધર્વયક્ષરક્ષાંસિ તથા દૈતેયદાનવાઃ
ક્રીડન્તિ તાસુ રમ્યાસુ શૈલદ્રોણીષ્વ્ અહર્નિશમ્ ॥

ભૌમા હ્ય્ એતે સ્મૃતાઃ સ્વર્ગા ધર્મિણામ્ આલયા મુને
નૈતેષુ પાપકર્તારો યાન્તિ જન્મશતૈર્ અપિ ॥

ભદ્રાશ્વે ભગવાન્ વિષ્ણુર્ આસ્તે હયશિરા દ્વિજ
વરાહઃ કેતુમાલે તુ ભારતે કૂર્મરૂપધૃક્ ॥

મત્સ્યરૂપશ્ ચ ગોવિન્દઃ કુરુષ્વ્ આસ્તે જનાર્દનઃ
વિશ્વરૂપેણ સર્વત્ર સર્વઃ સર્વેશ્વરો હરિઃ ॥

સર્વસ્યાધારભૂતો ઽસૌ મૈત્રેયાસ્તે ઽખિલાત્મકઃ ॥

યાનિ કિંપુરુષાદ્યાનિ વર્ષાણ્ય્ અષ્ટૌ મહામુને
ન તેષુ શોકો નાયાસો નોદ્વેગઃ ક્ષુદ્ભયાદિકમ્ ॥

સ્વસ્થાઃ પ્રજા નિરાતઙ્કાઃ સર્વદુઃખવિવર્જિતાઃ
દશ દ્વાદશવર્ષાણાં સહસ્રાણિ સ્થિરાયુષઃ ॥

ન તેષુ વર્ષતે દેવો ભૌમાન્ય્ અમ્ભાંસિ તેષુ વૈ
કૃતત્રેતાદિકા નૈવ તેષુ સ્થાનેષુ કલ્પના ॥

સર્વેષ્વ્ એતેષુ વર્ષેષુ સપ્ત સપ્ત કુલાચલાઃ
નદ્યશ્ ચ શતશસ્ તેભ્યઃ પ્રસૂતા યા દ્વિજોત્તમ ॥