Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 2.15

ity ukte mauninaṃ bhūyaś cintayānaṃ mahīpatim
pratyuvācātha vipro 'sāv advaitāntargatāṃ kathām //

śrūyatāṃ nṛpaśārdūla yad gītam ṛbhuṇā purā
avabodhaṃ janayatā nidāghasya dvijanmanaḥ //

ṛbhur nāmābhavat putro brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ
vijñātatattvasadbhāvo nisargād eva bhūpate //

pramāṇatarkataḥ samyak māne meye 'pi niścite //

tasya śiṣyo nidāgho 'bhūt pulastyatanayaḥ purā
prādād aśeṣavijñānaṃ sa tasmai parayā mudā //

avāptajñānatattvasya na tasyādvaitavāsanām
sa ṛbhus tarkayām āsa nidāghasya nareśvara //

devikāyās taṭe vīra nagaraṃ nāma vai puram
samṛddham atiramyaṃ ca pulastyena niveśitam //

ramyopavanaparyante sa tasmin pārthivottama
nidāgho nāma yogajña ṛbhuśiṣyo 'vasat purā //

divye varṣasahasre tu samatīte 'sya tat puram
jagāma sa ṛbhuḥ śiṣyaṃ nidāgham avalokitum //

sa tasya vaiśvadevānte dvārālokanagocare
sthitas tena gṛhītārgho nijaveśmapraveśitaḥ //

prakṣālitāṅghripāṇiṃ ca kṛtāsanaparigraham
uvāca sa dvijaśreṣṭho bhujyatām iti sādaram //

bho vipravarya bhoktavyaṃ yad annaṃ bhavato gṛhe
tat kathyatāṃ kadanneṣu na prītiḥ satataṃ mama //

saktuyāvakavāṭyānām apūpānāṃ ca me gṛhe
yad rocate dvijaśreṣṭha tat tvaṃ bhuṅkṣva yathecchayā //

kadannāni dvijaitāni miṣṭam annaṃ prayaccha me
saṃyāvapāyasādīni drapsaphāṇitavanti ca //

he he śālini madgehe yat kiṃcid atiśobhanam
bhakṣyopasādhanaṃ miṣṭaṃ tenāsyānnaṃ prasādhaya //

ity uktā tena sā patnī miṣṭam annaṃ dvijasya yat
prasādhitavatī tad vai bhartur vacanagauravāt //

taṃ bhuktavantam icchāto miṣṭam annaṃ mahāmunim
nidāghaḥ prāha bhūpāla praśrayāvanataḥ sthitaḥ //

api te paramā tṛptir utpannā tuṣṭir eva ca
api te mānasaṃ svastham āhāreṇa kṛtaṃ dvija //

kvanivāso bhavān vipra kva ca gantuṃ samudyataḥ
āgamyate ca bhavatā yatas tac ca dvijocyatām //

kṣud yasya tasya bhukte 'nne tṛptir brāhmaṇa jāyate
na me kṣud abhavat tṛptiṃ kasmān māṃ paripṛcchasi //

vahninā pārthive dhātau kṣapite kṣutsamudbhavaḥ
bhavaty ambhasi ca kṣīṇe nṛṇāṃ tṛḍ api jāyate //

kṣuttṛṣṇe dehadharmākhye na mamaite yato dvija
tataḥ kṣutsaṃbhavābhāvāt tṛptir asty eva me sadā //

manasaḥ svasthatā tuṣṭiś cittadharmāv imau dvija
cetaso yasya tat pṛccha pumān ebhir na yujyate //

kva nivāsas tavety uktaṃ kva gantāsi ca yat tvayā
kutaś cāgamyate tatra tritaye 'pi nibodha me //

pumān sarvagato vyāpī ākāśavad ayaṃ yataḥ
kutaḥ kutra kva gantāsīty etad apy arthavat katham //

so 'haṃ gantā na cāgantā naikadeśaniketanaḥ
tvaṃ cānye ca na ca tvaṃ ca nānye naivāham apy aham //

mṛṣṭaṃ na mṛṣṭam ity eṣā jijñāsā me kṛtā tava
kiṃ vakṣyatīti tatrāpi śrūyatāṃ dvijasattama //

kim asvādv atha vā mṛṣṭaṃ bhuñjato 'nnaṃ dvijottama
mṛṣṭam eva yadāmṛṣṭaṃ tad evodvegakāraṇam //

amṛṣṭaṃ jāyate mṛṣṭaṃ mṛṣṭād udvijate janaḥ
ādimadhyāvasāneṣu kim annaṃ rucikārakam //

mṛṇmayaṃ hi gṛhaṃ yadvan mṛdā liptaṃ sthiraṃ bhavet
pārthivo 'yaṃ tathā dehaḥ pārthivaiḥ paramāṇubhiḥ //

ālipta āpyāyayataḥ puṃso bhogo 'tra kiṃ kṛtaḥ //

yavagodhūmamudgādi ghṛtaṃ tailaṃ payo dadhi
guḍaṃ phalādīni tathā pārthivāḥ paramāṇavaḥ //

tad etad bhavatā jñātvā mṛṣṭāmṛṣṭavicāri yat
tan manaḥ samatālambi kāryaṃ sāmyaṃ hi muktaye //

ity ākarṇya vacas tasya paramārthāśritaṃ nṛpa
praṇipatya mahābhāgo nidāgho vākyam abravīt //

prasīda maddhitārthāya kathyatāṃ yas tvam āgataḥ
naṣṭo mohas tavākarṇya vacāṃsy etāni me dvija //

ṛbhur asmi tavācāryaḥ prajñādānāya te dvija
ihāgato 'haṃ yāsyāmi paramārthas tavoditaḥ //

evam ekam idaṃ viddhi na bhedi sakalaṃ jagat
vāsudevābhidheyasya svarūpaṃ paramātmanaḥ //

tathety uktvā nidāghena praṇipātapuraḥsaram
pūjitaḥ parayā bhaktyā icchātaḥ prayayāv ṛbhuḥ //