Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 2.14

niśamya tasyeti vacaḥ paramārthasamanvitam
praśrayāvanato bhūtvā tam āha nṛpatir dvijam //

nāham ityādivākyena pramāṇāsaṃbhave gate //

prameyāsaṃbhavāśaṅkī bhūyo bhūyo 'tha pṛcchati //

bhagavan yat tvayā proktaṃ paramārthamayaṃ vacaḥ
śrute tasmin bhramantīva manaso mama vṛttayaḥ //

etad vivekavijñānaṃ yad aśeṣeṣu jantuṣu
bhavatā darśitaṃ vipra tat paraṃ prakṛter mahat //

nāhaṃ vahāmi śibikāṃ śibikā na mayi sthitā
śarīram anyad asmatto yeneyaṃ śibikā dhṛtā //

guṇapravṛttyā bhūtānāṃ pravṛttiḥ karmacoditā
pravartante guṇāś caite kiṃ mameti tvayoditam //

etasmin paramārthajña mama śrotrapathaṃ gate
mano vihvalatām eti paramārthārthitāṃ gatam //

pūrvam eva mahābhāgaṃ kapilarṣim ahaṃ dvija
praṣṭum abhyudyato gatvā śreyaḥ kiṃ nv ity asaṃśayam //

tadantare ca bhavatā yad idaṃ vākyam īritam
tenaiva paramārthārthaṃ tvayi cetaḥ pradhāvati //

kapilarṣir bhagavataḥ sarvabhūtasya vai kila
viṣṇor aṃśo jaganmoha nāśāyorvīm upāgataḥ //

sa eva bhagavān nūnam asmākaṃ hitakāmyayā
pratyakṣatām atra gato yathaitad bhavatocyate //

tan mahyaṃ praṇatāya tvaṃ yac chreyaḥ paramaṃ dvija
tad vadākhilavijñāna jalavīcyudadhir bhavān //

bhūpa pṛcchasi kiṃ śreyaḥ paramārthaṃ nu pṛcchasi
śreyāṃsy aparamārthāni aśeṣāṇy eva bhūpate //

devatārādhanaṃ kṛtvā dhanasaṃpadam icchati
putrān icchati rājyaṃ ca śreyas tatprāptilakṣaṇam //

karma yajñātmakaṃ śreyaḥ svarlokaphaladāyi yat
śreyaḥ pradhānaṃ ca phale tad evānabhisaṃhite //

ātmā dhyeyaḥ sadā bhūpa yogayuktais tathā param
śreyas tasyaiva saṃyogaḥ śreyo yaḥ paramātmanaḥ //

śreyāṃsy evam anekāni śataśo 'tha sahasraśaḥ
santy atra paramārthās tu na tv ete śrūyatāṃ ca me //

dharmāya tyajyate kiṃ tu paramārtho dhanaṃ yadi
vyayaś ca kriyate kasmāt kāmaprāptyupalakṣaṇaḥ //

putraś cet paramārthākhyaḥ so 'py anyasya nareśvara
paramārthabhūtaḥ so 'nyasya paramārtho hi tatpitā //

evaṃ na paramārtho 'sti jagaty asmiṃś carācare
paramārtho hi kāryāṇi kāraṇānām aśeṣataḥ //

rājyādiprāptir atroktā paramārthatayā yadi
paramārthā bhavanty atra na bhavanti ca vai tataḥ //

ṛgyajuḥsāmaniṣpādyaṃ yajñakarma mataṃ tava
paramārthabhūtaṃ tatrāpi śrūyatāṃ gadato mama //

yat tu niṣpādyate kāryaṃ mṛdā kāraṇabhūtayā
tat kāraṇānugamanāj jñāyate nṛpa mṛṇmayam //

evaṃ vināśibhir dravyaiḥ samidājyakuśādibhiḥ
niṣpādyate kriyā yā tu sā bhavitrī vināśinī //

anāśī paramārthaś ca prājñair abhyupagamyate
tat tu nāśi na saṃdeho nāśidravyopapāditam //

tad evāphaladaṃ karma paramārtho matas tava
muktisādhanabhūtatvāt paramārtho na sādhanam //

dhyānaṃ caivātmano bhūpa paramārthārthaśabditam
bhedakāri parebhyas tat paramārtho na bhedavān //

paramātmātmanor yogaḥ paramārtha itīṣyate
mithyaitad anyadravyaṃ hi naiti taddravyatāṃ yataḥ //

tasmāc chreyāṃsy aśeṣāṇi nṛpaitāni na saṃśayaḥ
paramārthas tu bhūpāla saṃkṣepāc chrūyatāṃ mama //

eko vyāpī samaḥ śuddho nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ
janmavṛddhyādirahita ātmā sarvagato 'vyayaḥ //

parajñānamayo 'sadbhir nāmajātyādibhir vibhuḥ
na yogavān na yukto 'bhūn naiva pārthiva yokṣyati //

tasyātmaparadeheṣu sato 'py ekamayaṃ hi yat
vijñānaṃ paramārtho 'sau dvaitino 'tattvadarśinaḥ //

veṇurandhravibhedena bhedaḥ ṣaḍjādisaṃjñitaḥ
abhedavyāpino vāyos tathā tasya mahātmanaḥ //

ekatvaṃ rūpabhedaś ca bāhyakarmapravṛttijaḥ
devādibhede 'padhvaste nāsty evāvaraṇo hi saḥ //