વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 2.15

ઇત્ય્ ઉક્તે મૌનિનં ભૂયશ્ ચિન્તયાનં મહીપતિમ્
પ્રત્યુવાચાથ વિપ્રો ઽસાવ્ અદ્વૈતાન્તર્ગતાં કથામ્ ॥

શ્રૂયતાં નૃપશાર્દૂલ યદ્ ગીતમ્ ઋભુણા પુરા
અવબોધં જનયતા નિદાઘસ્ય દ્વિજન્મનઃ ॥

ઋભુર્ નામાભવત્ પુત્રો બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ
વિજ્ઞાતતત્ત્વસદ્ભાવો નિસર્ગાદ્ એવ ભૂપતે ॥

પ્રમાણતર્કતઃ સમ્યક્ માને મેયે ઽપિ નિશ્ચિતે ॥

તસ્ય શિષ્યો નિદાઘો ઽભૂત્ પુલસ્ત્યતનયઃ પુરા
પ્રાદાદ્ અશેષવિજ્ઞાનં સ તસ્મૈ પરયા મુદા ॥

અવાપ્તજ્ઞાનતત્ત્વસ્ય ન તસ્યાદ્વૈતવાસનામ્
સ ઋભુસ્ તર્કયામ્ આસ નિદાઘસ્ય નરેશ્વર ॥

દેવિકાયાસ્ તટે વીર નગરં નામ વૈ પુરમ્
સમૃદ્ધમ્ અતિરમ્યં ચ પુલસ્ત્યેન નિવેશિતમ્ ॥

રમ્યોપવનપર્યન્તે સ તસ્મિન્ પાર્થિવોત્તમ
નિદાઘો નામ યોગજ્ઞ ઋભુશિષ્યો ઽવસત્ પુરા ॥

દિવ્યે વર્ષસહસ્રે તુ સમતીતે ઽસ્ય તત્ પુરમ્
જગામ સ ઋભુઃ શિષ્યં નિદાઘમ્ અવલોકિતુમ્ ॥

સ તસ્ય વૈશ્વદેવાન્તે દ્વારાલોકનગોચરે
સ્થિતસ્ તેન ગૃહીતાર્ઘો નિજવેશ્મપ્રવેશિતઃ ॥

પ્રક્ષાલિતાઙ્ઘ્રિપાણિં ચ કૃતાસનપરિગ્રહમ્
ઉવાચ સ દ્વિજશ્રેષ્ઠો ભુજ્યતામ્ ઇતિ સાદરમ્ ॥

ભો વિપ્રવર્ય ભોક્તવ્યં યદ્ અન્નં ભવતો ગૃહે
તત્ કથ્યતાં કદન્નેષુ ન પ્રીતિઃ સતતં મમ ॥

સક્તુયાવકવાટ્યાનામ્ અપૂપાનાં ચ મે ગૃહે
યદ્ રોચતે દ્વિજશ્રેષ્ઠ તત્ ત્વં ભુઙ્ક્ષ્વ યથેચ્છયા ॥

કદન્નાનિ દ્વિજૈતાનિ મિષ્ટમ્ અન્નં પ્રયચ્છ મે
સંયાવપાયસાદીનિ દ્રપ્સફાણિતવન્તિ ચ ॥

હે હે શાલિનિ મદ્ગેહે યત્ કિંચિદ્ અતિશોભનમ્
ભક્ષ્યોપસાધનં મિષ્ટં તેનાસ્યાન્નં પ્રસાધય ॥

ઇત્ય્ ઉક્તા તેન સા પત્ની મિષ્ટમ્ અન્નં દ્વિજસ્ય યત્
પ્રસાધિતવતી તદ્ વૈ ભર્તુર્ વચનગૌરવાત્ ॥

તં ભુક્તવન્તમ્ ઇચ્છાતો મિષ્ટમ્ અન્નં મહામુનિમ્
નિદાઘઃ પ્રાહ ભૂપાલ પ્રશ્રયાવનતઃ સ્થિતઃ ॥

અપિ તે પરમા તૃપ્તિર્ ઉત્પન્ના તુષ્ટિર્ એવ ચ
અપિ તે માનસં સ્વસ્થમ્ આહારેણ કૃતં દ્વિજ ॥

ક્વનિવાસો ભવાન્ વિપ્ર ક્વ ચ ગન્તું સમુદ્યતઃ
આગમ્યતે ચ ભવતા યતસ્ તચ્ ચ દ્વિજોચ્યતામ્ ॥

ક્ષુદ્ યસ્ય તસ્ય ભુક્તે ઽન્ને તૃપ્તિર્ બ્રાહ્મણ જાયતે
ન મે ક્ષુદ્ અભવત્ તૃપ્તિં કસ્માન્ માં પરિપૃચ્છસિ ॥

વહ્નિના પાર્થિવે ધાતૌ ક્ષપિતે ક્ષુત્સમુદ્ભવઃ
ભવત્ય્ અમ્ભસિ ચ ક્ષીણે નૃણાં તૃડ્ અપિ જાયતે ॥

ક્ષુત્તૃષ્ણે દેહધર્માખ્યે ન મમૈતે યતો દ્વિજ
તતઃ ક્ષુત્સંભવાભાવાત્ તૃપ્તિર્ અસ્ત્ય્ એવ મે સદા ॥

મનસઃ સ્વસ્થતા તુષ્ટિશ્ ચિત્તધર્માવ્ ઇમૌ દ્વિજ
ચેતસો યસ્ય તત્ પૃચ્છ પુમાન્ એભિર્ ન યુજ્યતે ॥

ક્વ નિવાસસ્ તવેત્ય્ ઉક્તં ક્વ ગન્તાસિ ચ યત્ ત્વયા
કુતશ્ ચાગમ્યતે તત્ર ત્રિતયે ઽપિ નિબોધ મે ॥

પુમાન્ સર્વગતો વ્યાપી આકાશવદ્ અયં યતઃ
કુતઃ કુત્ર ક્વ ગન્તાસીત્ય્ એતદ્ અપ્ય્ અર્થવત્ કથમ્ ॥

સો ઽહં ગન્તા ન ચાગન્તા નૈકદેશનિકેતનઃ
ત્વં ચાન્યે ચ ન ચ ત્વં ચ નાન્યે નૈવાહમ્ અપ્ય્ અહમ્ ॥

મૃષ્ટં ન મૃષ્ટમ્ ઇત્ય્ એષા જિજ્ઞાસા મે કૃતા તવ
કિં વક્ષ્યતીતિ તત્રાપિ શ્રૂયતાં દ્વિજસત્તમ ॥

કિમ્ અસ્વાદ્વ્ અથ વા મૃષ્ટં ભુઞ્જતો ઽન્નં દ્વિજોત્તમ
મૃષ્ટમ્ એવ યદામૃષ્ટં તદ્ એવોદ્વેગકારણમ્ ॥

અમૃષ્ટં જાયતે મૃષ્ટં મૃષ્ટાદ્ ઉદ્વિજતે જનઃ
આદિમધ્યાવસાનેષુ કિમ્ અન્નં રુચિકારકમ્ ॥

મૃણ્મયં હિ ગૃહં યદ્વન્ મૃદા લિપ્તં સ્થિરં ભવેત્
પાર્થિવો ઽયં તથા દેહઃ પાર્થિવૈઃ પરમાણુભિઃ ॥

આલિપ્ત આપ્યાયયતઃ પુંસો ભોગો ઽત્ર કિં કૃતઃ ॥

યવગોધૂમમુદ્ગાદિ ઘૃતં તૈલં પયો દધિ
ગુડં ફલાદીનિ તથા પાર્થિવાઃ પરમાણવઃ ॥

તદ્ એતદ્ ભવતા જ્ઞાત્વા મૃષ્ટામૃષ્ટવિચારિ યત્
તન્ મનઃ સમતાલમ્બિ કાર્યં સામ્યં હિ મુક્તયે ॥

ઇત્ય્ આકર્ણ્ય વચસ્ તસ્ય પરમાર્થાશ્રિતં નૃપ
પ્રણિપત્ય મહાભાગો નિદાઘો વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥

પ્રસીદ મદ્ધિતાર્થાય કથ્યતાં યસ્ ત્વમ્ આગતઃ
નષ્ટો મોહસ્ તવાકર્ણ્ય વચાંસ્ય્ એતાનિ મે દ્વિજ ॥

ઋભુર્ અસ્મિ તવાચાર્યઃ પ્રજ્ઞાદાનાય તે દ્વિજ
ઇહાગતો ઽહં યાસ્યામિ પરમાર્થસ્ તવોદિતઃ ॥

એવમ્ એકમ્ ઇદં વિદ્ધિ ન ભેદિ સકલં જગત્
વાસુદેવાભિધેયસ્ય સ્વરૂપં પરમાત્મનઃ ॥

તથેત્ય્ ઉક્ત્વા નિદાઘેન પ્રણિપાતપુરઃસરમ્
પૂજિતઃ પરયા ભક્ત્યા ઇચ્છાતઃ પ્રયયાવ્ ઋભુઃ ॥