વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 2.14

નિશમ્ય તસ્યેતિ વચઃ પરમાર્થસમન્વિતમ્
પ્રશ્રયાવનતો ભૂત્વા તમ્ આહ નૃપતિર્ દ્વિજમ્ ॥

નાહમ્ ઇત્યાદિવાક્યેન પ્રમાણાસંભવે ગતે ॥

પ્રમેયાસંભવાશઙ્કી ભૂયો ભૂયો ઽથ પૃચ્છતિ ॥

ભગવન્ યત્ ત્વયા પ્રોક્તં પરમાર્થમયં વચઃ
શ્રુતે તસ્મિન્ ભ્રમન્તીવ મનસો મમ વૃત્તયઃ ॥

એતદ્ વિવેકવિજ્ઞાનં યદ્ અશેષેષુ જન્તુષુ
ભવતા દર્શિતં વિપ્ર તત્ પરં પ્રકૃતેર્ મહત્ ॥

નાહં વહામિ શિબિકાં શિબિકા ન મયિ સ્થિતા
શરીરમ્ અન્યદ્ અસ્મત્તો યેનેયં શિબિકા ધૃતા ॥

ગુણપ્રવૃત્ત્યા ભૂતાનાં પ્રવૃત્તિઃ કર્મચોદિતા
પ્રવર્તન્તે ગુણાશ્ ચૈતે કિં મમેતિ ત્વયોદિતમ્ ॥

એતસ્મિન્ પરમાર્થજ્ઞ મમ શ્રોત્રપથં ગતે
મનો વિહ્વલતામ્ એતિ પરમાર્થાર્થિતાં ગતમ્ ॥

પૂર્વમ્ એવ મહાભાગં કપિલર્ષિમ્ અહં દ્વિજ
પ્રષ્ટુમ્ અભ્યુદ્યતો ગત્વા શ્રેયઃ કિં ન્વ્ ઇત્ય્ અસંશયમ્ ॥

તદન્તરે ચ ભવતા યદ્ ઇદં વાક્યમ્ ઈરિતમ્
તેનૈવ પરમાર્થાર્થં ત્વયિ ચેતઃ પ્રધાવતિ ॥

કપિલર્ષિર્ ભગવતઃ સર્વભૂતસ્ય વૈ કિલ
વિષ્ણોર્ અંશો જગન્મોહ નાશાયોર્વીમ્ ઉપાગતઃ ॥

સ એવ ભગવાન્ નૂનમ્ અસ્માકં હિતકામ્યયા
પ્રત્યક્ષતામ્ અત્ર ગતો યથૈતદ્ ભવતોચ્યતે ॥

તન્ મહ્યં પ્રણતાય ત્વં યચ્ છ્રેયઃ પરમં દ્વિજ
તદ્ વદાખિલવિજ્ઞાન જલવીચ્યુદધિર્ ભવાન્ ॥

ભૂપ પૃચ્છસિ કિં શ્રેયઃ પરમાર્થં નુ પૃચ્છસિ
શ્રેયાંસ્ય્ અપરમાર્થાનિ અશેષાણ્ય્ એવ ભૂપતે ॥

દેવતારાધનં કૃત્વા ધનસંપદમ્ ઇચ્છતિ
પુત્રાન્ ઇચ્છતિ રાજ્યં ચ શ્રેયસ્ તત્પ્રાપ્તિલક્ષણમ્ ॥

કર્મ યજ્ઞાત્મકં શ્રેયઃ સ્વર્લોકફલદાયિ યત્
શ્રેયઃ પ્રધાનં ચ ફલે તદ્ એવાનભિસંહિતે ॥

આત્મા ધ્યેયઃ સદા ભૂપ યોગયુક્તૈસ્ તથા પરમ્
શ્રેયસ્ તસ્યૈવ સંયોગઃ શ્રેયો યઃ પરમાત્મનઃ ॥

શ્રેયાંસ્ય્ એવમ્ અનેકાનિ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ
સન્ત્ય્ અત્ર પરમાર્થાસ્ તુ ન ત્વ્ એતે શ્રૂયતાં ચ મે ॥

ધર્માય ત્યજ્યતે કિં તુ પરમાર્થો ધનં યદિ
વ્યયશ્ ચ ક્રિયતે કસ્માત્ કામપ્રાપ્ત્યુપલક્ષણઃ ॥

પુત્રશ્ ચેત્ પરમાર્થાખ્યઃ સો ઽપ્ય્ અન્યસ્ય નરેશ્વર
પરમાર્થભૂતઃ સો ઽન્યસ્ય પરમાર્થો હિ તત્પિતા ॥

એવં ન પરમાર્થો ઽસ્તિ જગત્ય્ અસ્મિંશ્ ચરાચરે
પરમાર્થો હિ કાર્યાણિ કારણાનામ્ અશેષતઃ ॥

રાજ્યાદિપ્રાપ્તિર્ અત્રોક્તા પરમાર્થતયા યદિ
પરમાર્થા ભવન્ત્ય્ અત્ર ન ભવન્તિ ચ વૈ તતઃ ॥

ઋગ્યજુઃસામનિષ્પાદ્યં યજ્ઞકર્મ મતં તવ
પરમાર્થભૂતં તત્રાપિ શ્રૂયતાં ગદતો મમ ॥

યત્ તુ નિષ્પાદ્યતે કાર્યં મૃદા કારણભૂતયા
તત્ કારણાનુગમનાજ્ જ્ઞાયતે નૃપ મૃણ્મયમ્ ॥

એવં વિનાશિભિર્ દ્રવ્યૈઃ સમિદાજ્યકુશાદિભિઃ
નિષ્પાદ્યતે ક્રિયા યા તુ સા ભવિત્રી વિનાશિની ॥

અનાશી પરમાર્થશ્ ચ પ્રાજ્ઞૈર્ અભ્યુપગમ્યતે
તત્ તુ નાશિ ન સંદેહો નાશિદ્રવ્યોપપાદિતમ્ ॥

તદ્ એવાફલદં કર્મ પરમાર્થો મતસ્ તવ
મુક્તિસાધનભૂતત્વાત્ પરમાર્થો ન સાધનમ્ ॥

ધ્યાનં ચૈવાત્મનો ભૂપ પરમાર્થાર્થશબ્દિતમ્
ભેદકારિ પરેભ્યસ્ તત્ પરમાર્થો ન ભેદવાન્ ॥

પરમાત્માત્મનોર્ યોગઃ પરમાર્થ ઇતીષ્યતે
મિથ્યૈતદ્ અન્યદ્રવ્યં હિ નૈતિ તદ્દ્રવ્યતાં યતઃ ॥

તસ્માચ્ છ્રેયાંસ્ય્ અશેષાણિ નૃપૈતાનિ ન સંશયઃ
પરમાર્થસ્ તુ ભૂપાલ સંક્ષેપાચ્ છ્રૂયતાં મમ ॥

એકો વ્યાપી સમઃ શુદ્ધો નિર્ગુણઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ
જન્મવૃદ્ધ્યાદિરહિત આત્મા સર્વગતો ઽવ્યયઃ ॥

પરજ્ઞાનમયો ઽસદ્ભિર્ નામજાત્યાદિભિર્ વિભુઃ
ન યોગવાન્ ન યુક્તો ઽભૂન્ નૈવ પાર્થિવ યોક્ષ્યતિ ॥

તસ્યાત્મપરદેહેષુ સતો ઽપ્ય્ એકમયં હિ યત્
વિજ્ઞાનં પરમાર્થો ઽસૌ દ્વૈતિનો ઽતત્ત્વદર્શિનઃ ॥

વેણુરન્ધ્રવિભેદેન ભેદઃ ષડ્જાદિસંજ્ઞિતઃ
અભેદવ્યાપિનો વાયોસ્ તથા તસ્ય મહાત્મનઃ ॥

એકત્વં રૂપભેદશ્ ચ બાહ્યકર્મપ્રવૃત્તિજઃ
દેવાદિભેદે ઽપધ્વસ્તે નાસ્ત્ય્ એવાવરણો હિ સઃ ॥