Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 2.13

bhagavan samyag ākhyātaṃ yat pṛṣṭo 'si mayākhilam
bhūsamudrādisaritāṃ saṃsthānaṃ grahasaṃsthitiḥ //

viṣṇvādhāraṃ yathā caitat trailokyaṃ samavasthitam
paramārthaś ca me prokto yathā jñānaṃ pradhānataḥ //

yat tu tad bhagavān āha bharatasya mahīpateḥ
kathayiṣyāmi caritaṃ tan mamākhyātum arhasi //

bharataḥ sa mahīpālaḥ sālagrāme 'vasat kila
yogayuktaḥ samādhāya vāsudeve manaḥ sadā //

puṇyadeśaprabhāvena dhyāyataś ca sadā harim
kathaṃ tu nābhavan muktir yadābhūt sa dvijaḥ punaḥ //

vipratve ca kṛtaṃ tena yad bhūyaḥ sumahātmanā
pūrvakarmasvabhāvena tan mamākhyātum arhasi //

sālagrāme mahābhāgo bhagavannyastamānasaḥ
uvāsa suciraṃ kālaṃ maitreya pṛthivīpatiḥ //

ahiṃsādiṣv aśeṣeṣu guṇeṣu guṇināṃ varaḥ
avāpa paramāṃ kāṣṭhāṃ manasaś cāpi saṃyame //

yajñeśācyuta govinda mādhavānanta keśava
kṛṣṇa viṣṇo hṛṣīkeśety āha rājā sa kevalam //

.... .... vāsudeva namo 'stu te //

iti rājāha bharato ... //

nānyaj jagāda maitreya kiṃcit svapnāntareṣv api
etat padaṃ tadarthaṃ ca vinā nānyad acintayat //

samitpuṣpakuśādānaṃ cakre devakriyākṛte
nānyāni cakre karmāṇi niḥsaṅgo yogatāpasaḥ //

jagāma so 'bhiṣekārtham ekadā tu mahānadīm
sasnau tatra tadā cakre snānasyānantarakriyāḥ //

athājagāma tat tīrthaṃ jalaṃ pātuṃ pipāsitā
āsannaprasavā brahmann ekaiva hariṇī vanāt //

tataḥ samabhavat tatra pītaprāye jale tayā
siṃhasya nādaḥ sumahān sarvaprāṇibhayaṃkaraḥ //

tataḥ sā sahasā trāsād āplutā nimnagātaṭam
atyuccārohaṇenāsyā nadyāṃ garbhaḥ papāta saḥ //

tam ūhyamānaṃ vegena vīcimālāpariplutam
jagrāha sa nṛpo garbhāt patitaṃ mṛgapotakam //

garbhapracyutiduḥkhena prottuṅgākramaṇena ca
maitreya sāpi hariṇī papāta ca mamāra ca //

hariṇīṃ tāṃ vilokyātha vipannāṃ nṛpatāpasaḥ
mṛgapotaṃ samādāya punar āśramam āgataḥ //

cakārānudinaṃ cāsau mṛgapotasya vai nṛpaḥ
poṣaṇaṃ puṣyamāṇaś ca sa tena vavṛdhe mune //

cacārāśramaparyante tṛṇāni gahaneṣu saḥ
dūraṃ gatvā ca śārdūla trāsād abhyāyayau punaḥ //

prātar gatvātidūraṃ ca sāyam āyāt tadāśramam
punaś ca bharatasyābhūd āśramasyoṭajājire //

tasya tasmin mṛge dūra samīpaparivartini
āsīc cetaḥ samāsaktaṃ na yayāv anyato dvija //

vimuktarājyatanayaḥ projjhitāśeṣabāndhavaḥ
mamatvaṃ sa cakāroccais tasmin hariṇabālake //

kiṃ vṛkair bhakṣito vyāghraiḥ kiṃ siṃhena nipātitaḥ
cirāyamāṇe niṣkrānte tasyāsīd iti mānasam //

eṣā vasumatī tasya khurāgrakṣatakarburā //

prītaye mama yāto 'sau kva mamaiṇakabālakaḥ
viṣāṇāgreṇa madbāhu kaṇḍūyanaparo hi saḥ
kṣemeṇābhyāgato 'raṇyād api māṃ sukhayiṣyati //

ete lūnaśikhās tasya daśanair acirodgataiḥ
kuśakāśā virājante baṭavaḥ sāmagā iva //

itthaṃ ciragate tasmin sa cakre mānasaṃ muniḥ
prītiprasannavadanaḥ pārśvasthe cābhavan mṛge //

samādhibhaṅgas tasyāsīt tanmayatvādṛtātmanaḥ
saṃtyaktarājyabhogarddhi svajanasyāpi bhūpateḥ //

capale capalaṃ tasmin dūragaṃ dūragāmini
mṛgapote 'bhavac cittaṃ sthairyavat tasya bhūpateḥ //

kālena gacchatā so 'tha kālaṃ cakre mahīpatiḥ
piteva sāsraṃ putreṇa mṛgapotena vīkṣitaḥ //

mṛgam eṣa tadādrākṣīt tyajan prāṇān asāv api
tanmayatvena maitreya nānyat kiṃcid acintayat //

tataś ca tatkālakṛtāṃ bhāvanāṃ prāpya tādṛśīm
jambūmārge mahāraṇye jajñe jātismaro mṛgaḥ //

jātismaratvād udvignaḥ saṃsārāt sa dvijottama
vihāya mātaraṃ bhūyaḥ sālagrāmam upāyayau //

śuṣkais tṛṇais tathā parṇaiḥ sa kurvann ātmapoṣaṇam
mṛgatvahetubhūtasya karmaṇo niṣkṛtiṃ yayau //

tatra cotsṛṣṭadeho 'sau jajñe jātismaro dvijaḥ
sadācāravatāṃ śuddhe yogināṃ pravare kule //

sarvavijñānasaṃpannaḥ sarvaśāstrārthatattvavit
apaśyat sa ca maitreya ātmānaṃ prakṛteḥ param //

ātmano 'dhigatajñāno devādīni mahāmune
sarvabhūtāny abhedena dadarśa sa mahāmatiḥ //

na papāṭha guruproktāṃ kṛtopanayanaḥ śrutim
na dadarśa ca karmāṇi śāstrāṇi jagṛhe na ca //

ukto 'pi bahuśaḥ kiṃcij jaḍavākyam abhāṣata
tad apy asaṃskāraguṇaṃ grāmyavākyoktisaṃśritam //

apadhvastavapuḥ so 'tha malināmbaradhṛg dvijaḥ
klinnadantāntaraḥ sarvaiḥ paribhūtaḥ sa nāgaraiḥ //

saṃmānanā parāṃ hāniṃ yogarddheḥ kurute yataḥ
janenāvamato yogī yogasiddhiṃ ca vindati //

tasmāc careta vai yogī satāṃ dharmam adūṣayan
janā yathāvamanyeran gaccheyur naiva saṃgatim //

hiraṇyagarbhavacanaṃ vicintyetthaṃ mahāmatiḥ
ātmānaṃ darśayām āsa jaḍonmattākṛtiṃ jane //

bhuṅkte kulmāṣavāṭyādi śākaṃ vanyaṃ phalaṃ kaṇān
yad yad āpnoti subahu tad atte kālasaṃyamam //

pitary uparate so 'tha bhrātṛbhrātṛvyabāndhavaiḥ
kāritaḥ kṣetrakarmādi kadannāhārapoṣitaḥ //

sa rūkṣapīnāvayavo jaḍakārī ca karmaṇi
sarvalokopakaraṇaṃ babhūvāhāravetanaḥ //

taṃ tādṛśam asaṃskāraṃ viprākṛtiviceṣṭitam
kṣattā sauvīrarājasya viṣṭiyogyam amanyata //

.... .... kālyai paśum ayojayat //

rātrau taṃ samalaṃkṛtya vaiśaṃsanavidhānataḥ //

adhiṣṭhitaṃ mahākālī jñātvā yogeśvaraṃ tadā //

tataḥ khaḍgaṃ samādāya niśitaṃ niśi sā tadā //

kṣattāraṃ krūrakarmāṇam acchinat kaṇṭhamūlataḥ //

piśitārthaparikaraiḥ papau rudhiram ulbaṇam //

tataḥ sauvīrarājasya prayātasya mahātmanaḥ //

viṣṭikartātha taṃ tatra viṣṭiyogyo 'yam ity api //

kṣattā sauvīrarājasya .... .... //

sa rājā śibikārūḍho gantuṃ kṛtamatir dvija
babhūvekṣumatītīre kapilarṣer varāśramam //

śreyaḥ kim atra saṃsāre duḥkhaprāye nṛṇām iti
praṣṭuṃ taṃ mokṣadharmajñaṃ kapilākhyaṃ mahāmunim //

uvāha śibikāṃ tasya kṣattur vacanacoditaḥ
nṛṇāṃ viṣṭigṛhītānām anyeṣāṃ so 'pi madhyagaḥ //

gṛhīto viṣṭinā vipraḥ sarvajñānaikabhājanaḥ
jātismaro 'sau pāpasya kṣayakāma uvāha tām //

yayau jaḍagatiḥ so 'tha yugamātrāvalokanam
kurvan matimatāṃ śreṣṭhas te tv anye tvaritaṃ yayuḥ //

vilokya nṛpatiḥ so 'pi viṣamāṃ śibikāgatim
kim etad ity āha samaṃ gamyatāṃ śibikāvahāḥ //

punas tathaiva śibikāṃ vilokya viṣamāṃ hasan
nṛpaḥ kim etad ity āha bhavadbhir gamyate 'nyathā //

bhūpater vadatas tasya śrutvetthaṃ bahuśo vacaḥ
śibikodvāhakāḥ procur ayaṃ yātīty asatvaram //

kiṃ śrānto 'sy alpam adhvānaṃ tvayoḍhā śibikā mama
kim āyāsasaho na tvaṃ pīvān asi nirīkṣyase //

nāhaṃ pīvā na caivoḍhā śibikā bhavato mayā
na śrānto 'smi na cāyāsaḥ soḍhavyo 'sti mahīpate //

pratyakṣaṃ dṛśyase pīvān adyāpi śibikā tvayi
śramaś ca bhārodvahane bhavaty eva hi dehinām //

pratyakṣaṃ bhavatā bhūpa yad dṛṣṭaṃ mama tad vada
balavān abalaś ceti vācyaṃ paścād viśeṣaṇam //

tvayoḍhā śibikā ceti tvayy adyāpi ca saṃsthitā
mithyaitad atra tu bhavāñ śṛṇotu vacanaṃ mama //

bhūmau pādayugasyāsthā jaṅghe pādadvaye sthite
ūrū jaṅghādvayāvasthau tadādhāraṃ tathodaram //

vakṣaḥsthalaṃ tathā bāhū skandhau codarasaṃsthitau
skandhāśriteyaṃ śibikā mama bhāro 'tra kiṃ kṛtaḥ //

śibikāyāṃ sthitaṃ cedaṃ dehaṃ tvadupalakṣitam
tatra tvam aham apy atra procyate cedam anyathā //

ahaṃ tvaṃ ca tathānye ca bhūtair uhyāma pārthiva
guṇapravāhapatito bhūtavargo 'pi yāty ayam //

karmavaśyā guṇā hy ete sattvādyāḥ pṛthivīpate
avidyāsaṃcitaṃ karma tac cāśeṣeṣu jantuṣu //

ātmā śuddho 'kṣaraḥ śānto nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ
pravṛddhyapacayau nāsya ekasyākhilajantuṣu //

yadā nopacayas tasya na caivāpacayo nṛpa
tadā pīvān asītītthaṃ kayā yuktyā tvayeritam //

bhūpādajaṅghākaṭyūru jaṭharādiṣu saṃsthite
śibikeyaṃ yadā skandhe tadā bhāraḥ samas tvayā //

tathānyair jantubhir bhūpa śibikottho na kevalam
śailadrumagṛhottho 'pi pṛthivīsaṃbhavo 'pi vā //

yadā puṃsaḥ pṛthagbhāvaḥ prākṛtaiḥ kāraṇair nṛpa
voḍhavyas tu tadā bhāraḥ katamo nṛpate mayā //

yaddravyā śibikā ceyaṃ taddravyo bhūtasaṃgrahaḥ
bhavato me 'khilasyāsya mamatvenopabṛṃhitaḥ //

evam uktvābhavan maunī sa vahañ chibikāṃ dvijaḥ
so 'pi rājāvatīryorvyāṃ tatpādau jagṛhe tvaran //

bho bho visṛjya śibikāṃ prasādaṃ kuru me dvija
kathyatāṃ ko bhavān atra jālmarūpadharaḥ sthitaḥ //

yo bhavān yan nimittaṃ vā yad āgamanakāraṇam
tat sarvaṃ kathyatāṃ vidvan mahyaṃ śuśrūṣave tvayā //

śrūyatāṃ ko 'ham ity etad vaktuṃ bhūpa na śakyate
upabhoganimittaṃ ca sarvatrāgamanakriyā //

sukhaduḥkhopabhogau tu tau dehādyupapādakau
dharmādharmodbhavau bhoktuṃ jantur dehādim ṛcchati //

sarvasyaiva hi bhūpāla jantoḥ sarvatra kāraṇam
dharmādharmau yatas tasmāt kāraṇaṃ pṛcchyate kutaḥ //

dharmādharmau na saṃdehaḥ sarvakāryeṣu kāraṇam
upabhoganimittaṃ ca dehīdeśāntarāgamaḥ //

yat tv etad bhavatā proktaṃ ko 'ham ity etad ātmanaḥ
vaktuṃ na śakyate śrotuṃ tan mamecchā pravartate //

yo 'sti so 'ham iti brahman kathaṃ vaktuṃ na śakyate
ātmany eva na doṣāya śabdo 'ham iti yo dvija //

śabdo 'ham iti doṣāya nātmany eṣa tathaiva tat
anātmany ātmavijñānaṃ śabdo vā bhrāntilakṣaṇaḥ //

jihvā bravīty aham iti dantauṣṭhau tālukaṃ nṛpa
ete nāhaṃ yataḥ sarve vāṅniṣpādanahetavaḥ //

kiṃ hetubhir vadaty eṣā vāg evāham iti svayam
tathāpi vāṅ nāham etad vaktum itthaṃ na yujyate //

piṇḍaḥ pṛthag yataḥ puṃsaḥ śiraḥpāṇyādilakṣaṇaḥ
tato 'ham iti kutraitāṃ saṃjñāṃ rājan karomy aham //

yady anyo 'sti paraḥ ko 'pi mattaḥ pārthivasattama
tadaiṣo 'ham ayaṃ cānyo vaktum evam apīṣyate //

yadā samastadeheṣu pumān eko vyavasthitaḥ
tadā hi ko bhavān ko 'ham ity etad viphalaṃ vacaḥ //

tvaṃ rājā śibikā ceyam vayaṃ vāhāḥ puraḥsarāḥ
ayaṃ ca bhavato loko na sad etan nṛpocyate //

vṛkṣād dāru tataś ceyaṃ śibikā tvadadhiṣṭhitā
kva vṛkṣasaṃjñā yātā syād dārusaṃjñātha vā nṛpa //

vṛkṣārūḍho mahārājo nāyaṃ vadati te janaḥ
na ca dāruṇi sarvas tvāṃ bravīti śibikāgatam //

śibikādārusaṃghāto racanāsthitisaṃsthitiḥ
anviṣyatāṃ nṛpaśreṣṭha tadbhede śibikā tvayā //

evaṃ chatraśalākānāṃ pṛthagbhāvo vimṛśyatām
kva yātaṃ chatram ity eṣa nyāyas tvayi tathā mayi //

pumān strī gaur ayaṃ vājī kuñjaro vihagas taruḥ
deheṣu lokasaṃjñeyaṃ vijñeyā karmahetuṣu //

pumān na devo na naro na paśur na ca pādapaḥ
śarīrākṛtibhedās tu bhūpaite karmayonayaḥ //

vastu rājeti yal loke yac ca rājabhaṭātmakam
tathānyac ca nṛpetthaṃ tan na satsaṃkalpanāmayam //

yat tu kālāntareṇāpi nānyasaṃjñām upaiti vai
pariṇāmādisaṃbhūtaṃ tad vastu nṛpa tac ca kim //

tvaṃ rājā sarvalokasya pituḥ putro ripo ripuḥ
patnyāḥ patiḥ pitā sūnoḥ kaṃ tvāṃ bhūpa vadāmy aham //

tvaṃ kim etac chiraḥ kiṃ nu śiras tava tathodaram
kim u pādādikaṃ tvaṃ vai tavaitat kiṃ mahīpate //

samastāvayavebhyas tvaṃ pṛthag bhūpa vyavasthitaḥ
ko 'ham ity eva nipuṇo bhūtvā cintaya pārthiva //

evaṃ vyavasthite tattve mayāham iti bhāṣitum
pṛthakkaraṇaniṣpādyaṃ śakyate nṛpate katham //