વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 2.13

ભગવન્ સમ્યગ્ આખ્યાતં યત્ પૃષ્ટો ઽસિ મયાખિલમ્
ભૂસમુદ્રાદિસરિતાં સંસ્થાનં ગ્રહસંસ્થિતિઃ ॥

વિષ્ણ્વાધારં યથા ચૈતત્ ત્રૈલોક્યં સમવસ્થિતમ્
પરમાર્થશ્ ચ મે પ્રોક્તો યથા જ્ઞાનં પ્રધાનતઃ ॥

યત્ તુ તદ્ ભગવાન્ આહ ભરતસ્ય મહીપતેઃ
કથયિષ્યામિ ચરિતં તન્ મમાખ્યાતુમ્ અર્હસિ ॥

ભરતઃ સ મહીપાલઃ સાલગ્રામે ઽવસત્ કિલ
યોગયુક્તઃ સમાધાય વાસુદેવે મનઃ સદા ॥

પુણ્યદેશપ્રભાવેન ધ્યાયતશ્ ચ સદા હરિમ્
કથં તુ નાભવન્ મુક્તિર્ યદાભૂત્ સ દ્વિજઃ પુનઃ ॥

વિપ્રત્વે ચ કૃતં તેન યદ્ ભૂયઃ સુમહાત્મના
પૂર્વકર્મસ્વભાવેન તન્ મમાખ્યાતુમ્ અર્હસિ ॥

સાલગ્રામે મહાભાગો ભગવન્ન્યસ્તમાનસઃ
ઉવાસ સુચિરં કાલં મૈત્રેય પૃથિવીપતિઃ ॥

અહિંસાદિષ્વ્ અશેષેષુ ગુણેષુ ગુણિનાં વરઃ
અવાપ પરમાં કાષ્ઠાં મનસશ્ ચાપિ સંયમે ॥

યજ્ઞેશાચ્યુત ગોવિન્દ માધવાનન્ત કેશવ
કૃષ્ણ વિષ્ણો હૃષીકેશેત્ય્ આહ રાજા સ કેવલમ્ ॥

.... .... વાસુદેવ નમો ઽસ્તુ તે ॥

ઇતિ રાજાહ ભરતો ... ॥

નાન્યજ્ જગાદ મૈત્રેય કિંચિત્ સ્વપ્નાન્તરેષ્વ્ અપિ
એતત્ પદં તદર્થં ચ વિના નાન્યદ્ અચિન્તયત્ ॥

સમિત્પુષ્પકુશાદાનં ચક્રે દેવક્રિયાકૃતે
નાન્યાનિ ચક્રે કર્માણિ નિઃસઙ્ગો યોગતાપસઃ ॥

જગામ સો ઽભિષેકાર્થમ્ એકદા તુ મહાનદીમ્
સસ્નૌ તત્ર તદા ચક્રે સ્નાનસ્યાનન્તરક્રિયાઃ ॥

અથાજગામ તત્ તીર્થં જલં પાતું પિપાસિતા
આસન્નપ્રસવા બ્રહ્મન્ન્ એકૈવ હરિણી વનાત્ ॥

તતઃ સમભવત્ તત્ર પીતપ્રાયે જલે તયા
સિંહસ્ય નાદઃ સુમહાન્ સર્વપ્રાણિભયંકરઃ ॥

તતઃ સા સહસા ત્રાસાદ્ આપ્લુતા નિમ્નગાતટમ્
અત્યુચ્ચારોહણેનાસ્યા નદ્યાં ગર્ભઃ પપાત સઃ ॥

તમ્ ઊહ્યમાનં વેગેન વીચિમાલાપરિપ્લુતમ્
જગ્રાહ સ નૃપો ગર્ભાત્ પતિતં મૃગપોતકમ્ ॥

ગર્ભપ્રચ્યુતિદુઃખેન પ્રોત્તુઙ્ગાક્રમણેન ચ
મૈત્રેય સાપિ હરિણી પપાત ચ મમાર ચ ॥

હરિણીં તાં વિલોક્યાથ વિપન્નાં નૃપતાપસઃ
મૃગપોતં સમાદાય પુનર્ આશ્રમમ્ આગતઃ ॥

ચકારાનુદિનં ચાસૌ મૃગપોતસ્ય વૈ નૃપઃ
પોષણં પુષ્યમાણશ્ ચ સ તેન વવૃધે મુને ॥

ચચારાશ્રમપર્યન્તે તૃણાનિ ગહનેષુ સઃ
દૂરં ગત્વા ચ શાર્દૂલ ત્રાસાદ્ અભ્યાયયૌ પુનઃ ॥

પ્રાતર્ ગત્વાતિદૂરં ચ સાયમ્ આયાત્ તદાશ્રમમ્
પુનશ્ ચ ભરતસ્યાભૂદ્ આશ્રમસ્યોટજાજિરે ॥

તસ્ય તસ્મિન્ મૃગે દૂર સમીપપરિવર્તિનિ
આસીચ્ ચેતઃ સમાસક્તં ન યયાવ્ અન્યતો દ્વિજ ॥

વિમુક્તરાજ્યતનયઃ પ્રોજ્ઝિતાશેષબાન્ધવઃ
મમત્વં સ ચકારોચ્ચૈસ્ તસ્મિન્ હરિણબાલકે ॥

કિં વૃકૈર્ ભક્ષિતો વ્યાઘ્રૈઃ કિં સિંહેન નિપાતિતઃ
ચિરાયમાણે નિષ્ક્રાન્તે તસ્યાસીદ્ ઇતિ માનસમ્ ॥

એષા વસુમતી તસ્ય ખુરાગ્રક્ષતકર્બુરા ॥

પ્રીતયે મમ યાતો ઽસૌ ક્વ મમૈણકબાલકઃ
વિષાણાગ્રેણ મદ્બાહુ કણ્ડૂયનપરો હિ સઃ
ક્ષેમેણાભ્યાગતો ઽરણ્યાદ્ અપિ માં સુખયિષ્યતિ ॥

એતે લૂનશિખાસ્ તસ્ય દશનૈર્ અચિરોદ્ગતૈઃ
કુશકાશા વિરાજન્તે બટવઃ સામગા ઇવ ॥

ઇત્થં ચિરગતે તસ્મિન્ સ ચક્રે માનસં મુનિઃ
પ્રીતિપ્રસન્નવદનઃ પાર્શ્વસ્થે ચાભવન્ મૃગે ॥

સમાધિભઙ્ગસ્ તસ્યાસીત્ તન્મયત્વાદૃતાત્મનઃ
સંત્યક્તરાજ્યભોગર્દ્ધિ સ્વજનસ્યાપિ ભૂપતેઃ ॥

ચપલે ચપલં તસ્મિન્ દૂરગં દૂરગામિનિ
મૃગપોતે ઽભવચ્ ચિત્તં સ્થૈર્યવત્ તસ્ય ભૂપતેઃ ॥

કાલેન ગચ્છતા સો ઽથ કાલં ચક્રે મહીપતિઃ
પિતેવ સાસ્રં પુત્રેણ મૃગપોતેન વીક્ષિતઃ ॥

મૃગમ્ એષ તદાદ્રાક્ષીત્ ત્યજન્ પ્રાણાન્ અસાવ્ અપિ
તન્મયત્વેન મૈત્રેય નાન્યત્ કિંચિદ્ અચિન્તયત્ ॥

તતશ્ ચ તત્કાલકૃતાં ભાવનાં પ્રાપ્ય તાદૃશીમ્
જમ્બૂમાર્ગે મહારણ્યે જજ્ઞે જાતિસ્મરો મૃગઃ ॥

જાતિસ્મરત્વાદ્ ઉદ્વિગ્નઃ સંસારાત્ સ દ્વિજોત્તમ
વિહાય માતરં ભૂયઃ સાલગ્રામમ્ ઉપાયયૌ ॥

શુષ્કૈસ્ તૃણૈસ્ તથા પર્ણૈઃ સ કુર્વન્ન્ આત્મપોષણમ્
મૃગત્વહેતુભૂતસ્ય કર્મણો નિષ્કૃતિં યયૌ ॥

તત્ર ચોત્સૃષ્ટદેહો ઽસૌ જજ્ઞે જાતિસ્મરો દ્વિજઃ
સદાચારવતાં શુદ્ધે યોગિનાં પ્રવરે કુલે ॥

સર્વવિજ્ઞાનસંપન્નઃ સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વવિત્
અપશ્યત્ સ ચ મૈત્રેય આત્માનં પ્રકૃતેઃ પરમ્ ॥

આત્મનો ઽધિગતજ્ઞાનો દેવાદીનિ મહામુને
સર્વભૂતાન્ય્ અભેદેન દદર્શ સ મહામતિઃ ॥

ન પપાઠ ગુરુપ્રોક્તાં કૃતોપનયનઃ શ્રુતિમ્
ન દદર્શ ચ કર્માણિ શાસ્ત્રાણિ જગૃહે ન ચ ॥

ઉક્તો ઽપિ બહુશઃ કિંચિજ્ જડવાક્યમ્ અભાષત
તદ્ અપ્ય્ અસંસ્કારગુણં ગ્રામ્યવાક્યોક્તિસંશ્રિતમ્ ॥

અપધ્વસ્તવપુઃ સો ઽથ મલિનામ્બરધૃગ્ દ્વિજઃ
ક્લિન્નદન્તાન્તરઃ સર્વૈઃ પરિભૂતઃ સ નાગરૈઃ ॥

સંમાનના પરાં હાનિં યોગર્દ્ધેઃ કુરુતે યતઃ
જનેનાવમતો યોગી યોગસિદ્ધિં ચ વિન્દતિ ॥

તસ્માચ્ ચરેત વૈ યોગી સતાં ધર્મમ્ અદૂષયન્
જના યથાવમન્યેરન્ ગચ્છેયુર્ નૈવ સંગતિમ્ ॥

હિરણ્યગર્ભવચનં વિચિન્ત્યેત્થં મહામતિઃ
આત્માનં દર્શયામ્ આસ જડોન્મત્તાકૃતિં જને ॥

ભુઙ્ક્તે કુલ્માષવાટ્યાદિ શાકં વન્યં ફલં કણાન્
યદ્ યદ્ આપ્નોતિ સુબહુ તદ્ અત્તે કાલસંયમમ્ ॥

પિતર્ય્ ઉપરતે સો ઽથ ભ્રાતૃભ્રાતૃવ્યબાન્ધવૈઃ
કારિતઃ ક્ષેત્રકર્માદિ કદન્નાહારપોષિતઃ ॥

સ રૂક્ષપીનાવયવો જડકારી ચ કર્મણિ
સર્વલોકોપકરણં બભૂવાહારવેતનઃ ॥

તં તાદૃશમ્ અસંસ્કારં વિપ્રાકૃતિવિચેષ્ટિતમ્
ક્ષત્તા સૌવીરરાજસ્ય વિષ્ટિયોગ્યમ્ અમન્યત ॥

.... .... કાલ્યૈ પશુમ્ અયોજયત્ ॥

રાત્રૌ તં સમલંકૃત્ય વૈશંસનવિધાનતઃ ॥

અધિષ્ઠિતં મહાકાલી જ્ઞાત્વા યોગેશ્વરં તદા ॥

તતઃ ખડ્ગં સમાદાય નિશિતં નિશિ સા તદા ॥

ક્ષત્તારં ક્રૂરકર્માણમ્ અચ્છિનત્ કણ્ઠમૂલતઃ ॥

પિશિતાર્થપરિકરૈઃ પપૌ રુધિરમ્ ઉલ્બણમ્ ॥

તતઃ સૌવીરરાજસ્ય પ્રયાતસ્ય મહાત્મનઃ ॥

વિષ્ટિકર્તાથ તં તત્ર વિષ્ટિયોગ્યો ઽયમ્ ઇત્ય્ અપિ ॥

ક્ષત્તા સૌવીરરાજસ્ય .... .... ॥

સ રાજા શિબિકારૂઢો ગન્તું કૃતમતિર્ દ્વિજ
બભૂવેક્ષુમતીતીરે કપિલર્ષેર્ વરાશ્રમમ્ ॥

શ્રેયઃ કિમ્ અત્ર સંસારે દુઃખપ્રાયે નૃણામ્ ઇતિ
પ્રષ્ટું તં મોક્ષધર્મજ્ઞં કપિલાખ્યં મહામુનિમ્ ॥

ઉવાહ શિબિકાં તસ્ય ક્ષત્તુર્ વચનચોદિતઃ
નૃણાં વિષ્ટિગૃહીતાનામ્ અન્યેષાં સો ઽપિ મધ્યગઃ ॥

ગૃહીતો વિષ્ટિના વિપ્રઃ સર્વજ્ઞાનૈકભાજનઃ
જાતિસ્મરો ઽસૌ પાપસ્ય ક્ષયકામ ઉવાહ તામ્ ॥

યયૌ જડગતિઃ સો ઽથ યુગમાત્રાવલોકનમ્
કુર્વન્ મતિમતાં શ્રેષ્ઠસ્ તે ત્વ્ અન્યે ત્વરિતં યયુઃ ॥

વિલોક્ય નૃપતિઃ સો ઽપિ વિષમાં શિબિકાગતિમ્
કિમ્ એતદ્ ઇત્ય્ આહ સમં ગમ્યતાં શિબિકાવહાઃ ॥

પુનસ્ તથૈવ શિબિકાં વિલોક્ય વિષમાં હસન્
નૃપઃ કિમ્ એતદ્ ઇત્ય્ આહ ભવદ્ભિર્ ગમ્યતે ઽન્યથા ॥

ભૂપતેર્ વદતસ્ તસ્ય શ્રુત્વેત્થં બહુશો વચઃ
શિબિકોદ્વાહકાઃ પ્રોચુર્ અયં યાતીત્ય્ અસત્વરમ્ ॥

કિં શ્રાન્તો ઽસ્ય્ અલ્પમ્ અધ્વાનં ત્વયોઢા શિબિકા મમ
કિમ્ આયાસસહો ન ત્વં પીવાન્ અસિ નિરીક્ષ્યસે ॥

નાહં પીવા ન ચૈવોઢા શિબિકા ભવતો મયા
ન શ્રાન્તો ઽસ્મિ ન ચાયાસઃ સોઢવ્યો ઽસ્તિ મહીપતે ॥

પ્રત્યક્ષં દૃશ્યસે પીવાન્ અદ્યાપિ શિબિકા ત્વયિ
શ્રમશ્ ચ ભારોદ્વહને ભવત્ય્ એવ હિ દેહિનામ્ ॥

પ્રત્યક્ષં ભવતા ભૂપ યદ્ દૃષ્ટં મમ તદ્ વદ
બલવાન્ અબલશ્ ચેતિ વાચ્યં પશ્ચાદ્ વિશેષણમ્ ॥

ત્વયોઢા શિબિકા ચેતિ ત્વય્ય્ અદ્યાપિ ચ સંસ્થિતા
મિથ્યૈતદ્ અત્ર તુ ભવાઞ્ શૃણોતુ વચનં મમ ॥

ભૂમૌ પાદયુગસ્યાસ્થા જઙ્ઘે પાદદ્વયે સ્થિતે
ઊરૂ જઙ્ઘાદ્વયાવસ્થૌ તદાધારં તથોદરમ્ ॥

વક્ષઃસ્થલં તથા બાહૂ સ્કન્ધૌ ચોદરસંસ્થિતૌ
સ્કન્ધાશ્રિતેયં શિબિકા મમ ભારો ઽત્ર કિં કૃતઃ ॥

શિબિકાયાં સ્થિતં ચેદં દેહં ત્વદુપલક્ષિતમ્
તત્ર ત્વમ્ અહમ્ અપ્ય્ અત્ર પ્રોચ્યતે ચેદમ્ અન્યથા ॥

અહં ત્વં ચ તથાન્યે ચ ભૂતૈર્ ઉહ્યામ પાર્થિવ
ગુણપ્રવાહપતિતો ભૂતવર્ગો ઽપિ યાત્ય્ અયમ્ ॥

કર્મવશ્યા ગુણા હ્ય્ એતે સત્ત્વાદ્યાઃ પૃથિવીપતે
અવિદ્યાસંચિતં કર્મ તચ્ ચાશેષેષુ જન્તુષુ ॥

આત્મા શુદ્ધો ઽક્ષરઃ શાન્તો નિર્ગુણઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ
પ્રવૃદ્ધ્યપચયૌ નાસ્ય એકસ્યાખિલજન્તુષુ ॥

યદા નોપચયસ્ તસ્ય ન ચૈવાપચયો નૃપ
તદા પીવાન્ અસીતીત્થં કયા યુક્ત્યા ત્વયેરિતમ્ ॥

ભૂપાદજઙ્ઘાકટ્યૂરુ જઠરાદિષુ સંસ્થિતે
શિબિકેયં યદા સ્કન્ધે તદા ભારઃ સમસ્ ત્વયા ॥

તથાન્યૈર્ જન્તુભિર્ ભૂપ શિબિકોત્થો ન કેવલમ્
શૈલદ્રુમગૃહોત્થો ઽપિ પૃથિવીસંભવો ઽપિ વા ॥

યદા પુંસઃ પૃથગ્ભાવઃ પ્રાકૃતૈઃ કારણૈર્ નૃપ
વોઢવ્યસ્ તુ તદા ભારઃ કતમો નૃપતે મયા ॥

યદ્દ્રવ્યા શિબિકા ચેયં તદ્દ્રવ્યો ભૂતસંગ્રહઃ
ભવતો મે ઽખિલસ્યાસ્ય મમત્વેનોપબૃંહિતઃ ॥

એવમ્ ઉક્ત્વાભવન્ મૌની સ વહઞ્ છિબિકાં દ્વિજઃ
સો ઽપિ રાજાવતીર્યોર્વ્યાં તત્પાદૌ જગૃહે ત્વરન્ ॥

ભો ભો વિસૃજ્ય શિબિકાં પ્રસાદં કુરુ મે દ્વિજ
કથ્યતાં કો ભવાન્ અત્ર જાલ્મરૂપધરઃ સ્થિતઃ ॥

યો ભવાન્ યન્ નિમિત્તં વા યદ્ આગમનકારણમ્
તત્ સર્વં કથ્યતાં વિદ્વન્ મહ્યં શુશ્રૂષવે ત્વયા ॥

શ્રૂયતાં કો ઽહમ્ ઇત્ય્ એતદ્ વક્તું ભૂપ ન શક્યતે
ઉપભોગનિમિત્તં ચ સર્વત્રાગમનક્રિયા ॥

સુખદુઃખોપભોગૌ તુ તૌ દેહાદ્યુપપાદકૌ
ધર્માધર્મોદ્ભવૌ ભોક્તું જન્તુર્ દેહાદિમ્ ઋચ્છતિ ॥

સર્વસ્યૈવ હિ ભૂપાલ જન્તોઃ સર્વત્ર કારણમ્
ધર્માધર્મૌ યતસ્ તસ્માત્ કારણં પૃચ્છ્યતે કુતઃ ॥

ધર્માધર્મૌ ન સંદેહઃ સર્વકાર્યેષુ કારણમ્
ઉપભોગનિમિત્તં ચ દેહીદેશાન્તરાગમઃ ॥

યત્ ત્વ્ એતદ્ ભવતા પ્રોક્તં કો ઽહમ્ ઇત્ય્ એતદ્ આત્મનઃ
વક્તું ન શક્યતે શ્રોતું તન્ મમેચ્છા પ્રવર્તતે ॥

યો ઽસ્તિ સો ઽહમ્ ઇતિ બ્રહ્મન્ કથં વક્તું ન શક્યતે
આત્મન્ય્ એવ ન દોષાય શબ્દો ઽહમ્ ઇતિ યો દ્વિજ ॥

શબ્દો ઽહમ્ ઇતિ દોષાય નાત્મન્ય્ એષ તથૈવ તત્
અનાત્મન્ય્ આત્મવિજ્ઞાનં શબ્દો વા ભ્રાન્તિલક્ષણઃ ॥

જિહ્વા બ્રવીત્ય્ અહમ્ ઇતિ દન્તૌષ્ઠૌ તાલુકં નૃપ
એતે નાહં યતઃ સર્વે વાઙ્નિષ્પાદનહેતવઃ ॥

કિં હેતુભિર્ વદત્ય્ એષા વાગ્ એવાહમ્ ઇતિ સ્વયમ્
તથાપિ વાઙ્ નાહમ્ એતદ્ વક્તુમ્ ઇત્થં ન યુજ્યતે ॥

પિણ્ડઃ પૃથગ્ યતઃ પુંસઃ શિરઃપાણ્યાદિલક્ષણઃ
તતો ઽહમ્ ઇતિ કુત્રૈતાં સંજ્ઞાં રાજન્ કરોમ્ય્ અહમ્ ॥

યદ્ય્ અન્યો ઽસ્તિ પરઃ કો ઽપિ મત્તઃ પાર્થિવસત્તમ
તદૈષો ઽહમ્ અયં ચાન્યો વક્તુમ્ એવમ્ અપીષ્યતે ॥

યદા સમસ્તદેહેષુ પુમાન્ એકો વ્યવસ્થિતઃ
તદા હિ કો ભવાન્ કો ઽહમ્ ઇત્ય્ એતદ્ વિફલં વચઃ ॥

ત્વં રાજા શિબિકા ચેયમ્ વયં વાહાઃ પુરઃસરાઃ
અયં ચ ભવતો લોકો ન સદ્ એતન્ નૃપોચ્યતે ॥

વૃક્ષાદ્ દારુ તતશ્ ચેયં શિબિકા ત્વદધિષ્ઠિતા
ક્વ વૃક્ષસંજ્ઞા યાતા સ્યાદ્ દારુસંજ્ઞાથ વા નૃપ ॥

વૃક્ષારૂઢો મહારાજો નાયં વદતિ તે જનઃ
ન ચ દારુણિ સર્વસ્ ત્વાં બ્રવીતિ શિબિકાગતમ્ ॥

શિબિકાદારુસંઘાતો રચનાસ્થિતિસંસ્થિતિઃ
અન્વિષ્યતાં નૃપશ્રેષ્ઠ તદ્ભેદે શિબિકા ત્વયા ॥

એવં છત્રશલાકાનાં પૃથગ્ભાવો વિમૃશ્યતામ્
ક્વ યાતં છત્રમ્ ઇત્ય્ એષ ન્યાયસ્ ત્વયિ તથા મયિ ॥

પુમાન્ સ્ત્રી ગૌર્ અયં વાજી કુઞ્જરો વિહગસ્ તરુઃ
દેહેષુ લોકસંજ્ઞેયં વિજ્ઞેયા કર્મહેતુષુ ॥

પુમાન્ ન દેવો ન નરો ન પશુર્ ન ચ પાદપઃ
શરીરાકૃતિભેદાસ્ તુ ભૂપૈતે કર્મયોનયઃ ॥

વસ્તુ રાજેતિ યલ્ લોકે યચ્ ચ રાજભટાત્મકમ્
તથાન્યચ્ ચ નૃપેત્થં તન્ ન સત્સંકલ્પનામયમ્ ॥

યત્ તુ કાલાન્તરેણાપિ નાન્યસંજ્ઞામ્ ઉપૈતિ વૈ
પરિણામાદિસંભૂતં તદ્ વસ્તુ નૃપ તચ્ ચ કિમ્ ॥

ત્વં રાજા સર્વલોકસ્ય પિતુઃ પુત્રો રિપો રિપુઃ
પત્ન્યાઃ પતિઃ પિતા સૂનોઃ કં ત્વાં ભૂપ વદામ્ય્ અહમ્ ॥

ત્વં કિમ્ એતચ્ છિરઃ કિં નુ શિરસ્ તવ તથોદરમ્
કિમ્ ઉ પાદાદિકં ત્વં વૈ તવૈતત્ કિં મહીપતે ॥

સમસ્તાવયવેભ્યસ્ ત્વં પૃથગ્ ભૂપ વ્યવસ્થિતઃ
કો ઽહમ્ ઇત્ય્ એવ નિપુણો ભૂત્વા ચિન્તય પાર્થિવ ॥

એવં વ્યવસ્થિતે તત્ત્વે મયાહમ્ ઇતિ ભાષિતુમ્
પૃથક્કરણનિષ્પાદ્યં શક્યતે નૃપતે કથમ્ ॥