Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 1.6

arvāksrotas tu kathito bhavatā yas tu mānuṣaḥ
brahman vistarato brūhi brahmā tam asṛjad yathā //

yathā ca varṇān asṛjad yadguṇāṃś ca mahāmune
yac ca teṣāṃ smṛtaṃ karma viprādīnāṃ tad ucyatām //

satyābhidhyāyinaḥ pūrvaṃ sisṛkṣor brahmaṇo jagat
ajāyanta dvijaśreṣṭha sattvodriktā mukhāt prajāḥ //

vakṣaso rajasodriktās tathānyā brahmaṇo 'bhavan
rajasā tamasā caiva samudriktās tathorutaḥ //

padbhyām anyāḥ prajā brahmā sasarja dvijasattama
tamaḥpradhānās tāḥ sarvāś cāturvarṇyam idaṃ tataḥ //

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca dvijasattama
pādoruvakṣaḥsthalato mukhataś ca samudgatāḥ //

yajñaniṣpattaye sarvam etad brahmā cakāra vai
cāturvarṇyaṃ mahābhāga yajñasādhanam uttamam //

yajñair āpyāyitā devā vṛṣṭyutsargeṇa vai prajāḥ
āpyāyayante dharmajña yajñāḥ kalyāṇahetavaḥ //

niṣpādyante narais tais tu svakarmābhirataiḥ sadā
viśuddhācaraṇopetaiḥ sadbhiḥ sanmārgagāmibhiḥ //

svargāpavargau mānuṣyāt prāpnuvanti narā mune
yad vābhirucitaṃ sthānaṃ tad yānti manujā dvija //

prajās tā brahmaṇā sṛṣṭāś cāturvarṇyavyavasthitau
samyakchraddhāḥ samācāra pravaṇā munisattama //

yathecchāvāsaniratāḥ sarvabādhāvivarjitāḥ
śuddhāntaḥkaraṇāḥ śuddhāḥ sarvānuṣṭhānanirmalāḥ //

śuddhe ca tāsāṃ manasi śuddhe 'ntaḥsaṃsthite harau
śuddhajñānaṃ prapaśyanti viṣṇvākhyaṃ yena tat padam //

tataḥ kālātmako yo 'sau sa cāṃśaḥ kathito hareḥ
sa pātayaty aghaṃ ghoram alpam alpālpasāravat //

adharmabījam udbhūtaṃ tamolobhasamudbhavam
prajāsu tāsu maitreya rāgādikam asādhakam //

tataḥ sā sahajā siddhis teṣāṃ nātīva jāyate
rasollāsādayaś cānyāḥ siddhayo 'ṣṭau bhavanti yāḥ //

tāsu kṣīṇāsv aśeṣāsu vardhamāne ca pātake
dvandvābhibhavaduḥkhārtās tā bhavanti tataḥ prajāḥ //

tato durgāṇi tāś cakrur vārkṣaṃ pārvatam audakam
kṛtrimaṃ ca tathā durgaṃ purakharvaṭakādi yat //

gṛhāṇi ca yathānyāyaṃ teṣu cakruḥ purādiṣu
śītātapādibādhānāṃ praśamāya mahāmate //

pratīkāram imaṃ kṛtvā śītādes tāḥ prajāḥ punaḥ
vārtopāyaṃ tataś cakrur hastasiddhiṃ ca karmajām //

vrīhayaś ca yavāś caiva godhūmā aṇavas tilāḥ
priyaṃgavo hy udārāś ca koradūṣāḥ satīnakāḥ //

māṣā mudgā masūrāś ca niṣpāvāḥ sakulatthakāḥ
āḍhakyaś caṇakāś caiva śaṇāḥ saptadaśa smṛtāḥ //

ity etā oṣadhīnāṃ tu grāmyānāṃ jātayo mune
oṣadhyo yajñiyāś caiva grāmyāraṇyāś caturdaśa //

vrīhayaḥ sayavā māṣā godhūmā aṇavas tilāḥ
priyaṃgusaptamā hy etā aṣṭamās tu kulatthakāḥ //

śyāmākās tv atha nīvārā jartilāḥ sagavedhukāḥ
tathā veṇuyavāḥ proktās tadvan markaṭakā mune //

grāmyāraṇyāḥ smṛtā hy etā oṣadhyas tu caturdaśa
yajñaniṣpattaye yajñas tathāsāṃ hetur uttamaḥ //

etāś ca saha yajñena prajānāṃ kāraṇaṃ param
parāvaravidaḥ prājñās tato yajñān vitanvate //

ahany ahany anuṣṭhānaṃ yajñānāṃ munisattama
upakārakaraṃ puṃsāṃ kriyamāṇāghaśāntidam //

yeṣāṃ tu kālasṛṣṭo 'sau pāpabindur mahāmate
cetaḥsu vavṛdhe cakrus te na yajñeṣu mānasam //

vedavādāṃs tathā vedān yajñakarmādikaṃ ca yat
tat sarvaṃ nindamānās te yajñavyāsedhakāriṇaḥ //

pravṛttimārgavyucchitti kāriṇo vedanindakāḥ
durātmāno durācārā babhūvuḥ kuṭilāśayāḥ //

saṃsiddhāyāṃ tu vārtāyāṃ prajāḥ sṛṣṭvā prajāpatiḥ
maryādāṃ sthāpayām āsa yathāsthānaṃ yathāguṇam //

varṇānām āśramāṇāṃ ca dharmān dharmabhṛtāṃ vara
lokāṃś ca sarvavarṇānāṃ samyagdharmānupālinām //

prājāpatyaṃ brāhmaṇānāṃ smṛtaṃ sthānaṃ kriyāvatām
sthānam aindraṃ kṣatriyāṇāṃ saṃgrāmeṣv anivartinām //

vaiśyānāṃ mārutaṃ sthānaṃ svadharmaniratātmanām
gāndharvaṃ śūdrajātīnāṃ paricaryānuvartinām //

aṣṭāśītisahasrāṇi munīnām ūrdhvaretasām
smṛtaṃ teṣāṃ tu yat sthānaṃ tad eva guruvāsinām //

saptarṣīṇāṃ tu yat sthānaṃ smṛtaṃ tad vai vanaukasām
prājāpatyaṃ gṛhasthānāṃ brāhmaṃ saṃnyāsināṃ smṛtam //

yoginām amṛtaṃ sthānaṃ yad viṣṇoḥ paramaṃ padam //

ekāntinaḥ sadā brahma dhyāyino yogino hi ye
teṣāṃ tat paramaṃ sthānaṃ yad vai paśyanti sūrayaḥ //

gatvā gatvā nivartante candrasūryādayo grahāḥ
adyāpi na nivartante dvādaśākṣaracintakāḥ //

tāmisram andhatāmisraṃ mahārauravarauravau
asipatravanaṃ ghoraṃ kālasūtram avīcimat //

vinindakānāṃ vedasya yajñavyāsedhakāriṇām
sthānam etat samākhyātaṃ svadharmatyāginaś ca ye //