વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 1.6

અર્વાક્સ્રોતસ્ તુ કથિતો ભવતા યસ્ તુ માનુષઃ
બ્રહ્મન્ વિસ્તરતો બ્રૂહિ બ્રહ્મા તમ્ અસૃજદ્ યથા ॥

યથા ચ વર્ણાન્ અસૃજદ્ યદ્ગુણાંશ્ ચ મહામુને
યચ્ ચ તેષાં સ્મૃતં કર્મ વિપ્રાદીનાં તદ્ ઉચ્યતામ્ ॥

સત્યાભિધ્યાયિનઃ પૂર્વં સિસૃક્ષોર્ બ્રહ્મણો જગત્
અજાયન્ત દ્વિજશ્રેષ્ઠ સત્ત્વોદ્રિક્તા મુખાત્ પ્રજાઃ ॥

વક્ષસો રજસોદ્રિક્તાસ્ તથાન્યા બ્રહ્મણો ઽભવન્
રજસા તમસા ચૈવ સમુદ્રિક્તાસ્ તથોરુતઃ ॥

પદ્ભ્યામ્ અન્યાઃ પ્રજા બ્રહ્મા સસર્જ દ્વિજસત્તમ
તમઃપ્રધાનાસ્ તાઃ સર્વાશ્ ચાતુર્વર્ણ્યમ્ ઇદં તતઃ ॥

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ ચ દ્વિજસત્તમ
પાદોરુવક્ષઃસ્થલતો મુખતશ્ ચ સમુદ્ગતાઃ ॥

યજ્ઞનિષ્પત્તયે સર્વમ્ એતદ્ બ્રહ્મા ચકાર વૈ
ચાતુર્વર્ણ્યં મહાભાગ યજ્ઞસાધનમ્ ઉત્તમમ્ ॥

યજ્ઞૈર્ આપ્યાયિતા દેવા વૃષ્ટ્યુત્સર્ગેણ વૈ પ્રજાઃ
આપ્યાયયન્તે ધર્મજ્ઞ યજ્ઞાઃ કલ્યાણહેતવઃ ॥

નિષ્પાદ્યન્તે નરૈસ્ તૈસ્ તુ સ્વકર્માભિરતૈઃ સદા
વિશુદ્ધાચરણોપેતૈઃ સદ્ભિઃ સન્માર્ગગામિભિઃ ॥

સ્વર્ગાપવર્ગૌ માનુષ્યાત્ પ્રાપ્નુવન્તિ નરા મુને
યદ્ વાભિરુચિતં સ્થાનં તદ્ યાન્તિ મનુજા દ્વિજ ॥

પ્રજાસ્ તા બ્રહ્મણા સૃષ્ટાશ્ ચાતુર્વર્ણ્યવ્યવસ્થિતૌ
સમ્યક્છ્રદ્ધાઃ સમાચાર પ્રવણા મુનિસત્તમ ॥

યથેચ્છાવાસનિરતાઃ સર્વબાધાવિવર્જિતાઃ
શુદ્ધાન્તઃકરણાઃ શુદ્ધાઃ સર્વાનુષ્ઠાનનિર્મલાઃ ॥

શુદ્ધે ચ તાસાં મનસિ શુદ્ધે ઽન્તઃસંસ્થિતે હરૌ
શુદ્ધજ્ઞાનં પ્રપશ્યન્તિ વિષ્ણ્વાખ્યં યેન તત્ પદમ્ ॥

તતઃ કાલાત્મકો યો ઽસૌ સ ચાંશઃ કથિતો હરેઃ
સ પાતયત્ય્ અઘં ઘોરમ્ અલ્પમ્ અલ્પાલ્પસારવત્ ॥

અધર્મબીજમ્ ઉદ્ભૂતં તમોલોભસમુદ્ભવમ્
પ્રજાસુ તાસુ મૈત્રેય રાગાદિકમ્ અસાધકમ્ ॥

તતઃ સા સહજા સિદ્ધિસ્ તેષાં નાતીવ જાયતે
રસોલ્લાસાદયશ્ ચાન્યાઃ સિદ્ધયો ઽષ્ટૌ ભવન્તિ યાઃ ॥

તાસુ ક્ષીણાસ્વ્ અશેષાસુ વર્ધમાને ચ પાતકે
દ્વન્દ્વાભિભવદુઃખાર્તાસ્ તા ભવન્તિ તતઃ પ્રજાઃ ॥

તતો દુર્ગાણિ તાશ્ ચક્રુર્ વાર્ક્ષં પાર્વતમ્ ઔદકમ્
કૃત્રિમં ચ તથા દુર્ગં પુરખર્વટકાદિ યત્ ॥

ગૃહાણિ ચ યથાન્યાયં તેષુ ચક્રુઃ પુરાદિષુ
શીતાતપાદિબાધાનાં પ્રશમાય મહામતે ॥

પ્રતીકારમ્ ઇમં કૃત્વા શીતાદેસ્ તાઃ પ્રજાઃ પુનઃ
વાર્તોપાયં તતશ્ ચક્રુર્ હસ્તસિદ્ધિં ચ કર્મજામ્ ॥

વ્રીહયશ્ ચ યવાશ્ ચૈવ ગોધૂમા અણવસ્ તિલાઃ
પ્રિયંગવો હ્ય્ ઉદારાશ્ ચ કોરદૂષાઃ સતીનકાઃ ॥

માષા મુદ્ગા મસૂરાશ્ ચ નિષ્પાવાઃ સકુલત્થકાઃ
આઢક્યશ્ ચણકાશ્ ચૈવ શણાઃ સપ્તદશ સ્મૃતાઃ ॥

ઇત્ય્ એતા ઓષધીનાં તુ ગ્રામ્યાનાં જાતયો મુને
ઓષધ્યો યજ્ઞિયાશ્ ચૈવ ગ્રામ્યારણ્યાશ્ ચતુર્દશ ॥

વ્રીહયઃ સયવા માષા ગોધૂમા અણવસ્ તિલાઃ
પ્રિયંગુસપ્તમા હ્ય્ એતા અષ્ટમાસ્ તુ કુલત્થકાઃ ॥

શ્યામાકાસ્ ત્વ્ અથ નીવારા જર્તિલાઃ સગવેધુકાઃ
તથા વેણુયવાઃ પ્રોક્તાસ્ તદ્વન્ મર્કટકા મુને ॥

ગ્રામ્યારણ્યાઃ સ્મૃતા હ્ય્ એતા ઓષધ્યસ્ તુ ચતુર્દશ
યજ્ઞનિષ્પત્તયે યજ્ઞસ્ તથાસાં હેતુર્ ઉત્તમઃ ॥

એતાશ્ ચ સહ યજ્ઞેન પ્રજાનાં કારણં પરમ્
પરાવરવિદઃ પ્રાજ્ઞાસ્ તતો યજ્ઞાન્ વિતન્વતે ॥

અહન્ય્ અહન્ય્ અનુષ્ઠાનં યજ્ઞાનાં મુનિસત્તમ
ઉપકારકરં પુંસાં ક્રિયમાણાઘશાન્તિદમ્ ॥

યેષાં તુ કાલસૃષ્ટો ઽસૌ પાપબિન્દુર્ મહામતે
ચેતઃસુ વવૃધે ચક્રુસ્ તે ન યજ્ઞેષુ માનસમ્ ॥

વેદવાદાંસ્ તથા વેદાન્ યજ્ઞકર્માદિકં ચ યત્
તત્ સર્વં નિન્દમાનાસ્ તે યજ્ઞવ્યાસેધકારિણઃ ॥

પ્રવૃત્તિમાર્ગવ્યુચ્છિત્તિ કારિણો વેદનિન્દકાઃ
દુરાત્માનો દુરાચારા બભૂવુઃ કુટિલાશયાઃ ॥

સંસિદ્ધાયાં તુ વાર્તાયાં પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા પ્રજાપતિઃ
મર્યાદાં સ્થાપયામ્ આસ યથાસ્થાનં યથાગુણમ્ ॥

વર્ણાનામ્ આશ્રમાણાં ચ ધર્માન્ ધર્મભૃતાં વર
લોકાંશ્ ચ સર્વવર્ણાનાં સમ્યગ્ધર્માનુપાલિનામ્ ॥

પ્રાજાપત્યં બ્રાહ્મણાનાં સ્મૃતં સ્થાનં ક્રિયાવતામ્
સ્થાનમ્ ઐન્દ્રં ક્ષત્રિયાણાં સંગ્રામેષ્વ્ અનિવર્તિનામ્ ॥

વૈશ્યાનાં મારુતં સ્થાનં સ્વધર્મનિરતાત્મનામ્
ગાન્ધર્વં શૂદ્રજાતીનાં પરિચર્યાનુવર્તિનામ્ ॥

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ મુનીનામ્ ઊર્ધ્વરેતસામ્
સ્મૃતં તેષાં તુ યત્ સ્થાનં તદ્ એવ ગુરુવાસિનામ્ ॥

સપ્તર્ષીણાં તુ યત્ સ્થાનં સ્મૃતં તદ્ વૈ વનૌકસામ્
પ્રાજાપત્યં ગૃહસ્થાનાં બ્રાહ્મં સંન્યાસિનાં સ્મૃતમ્ ॥

યોગિનામ્ અમૃતં સ્થાનં યદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ॥

એકાન્તિનઃ સદા બ્રહ્મ ધ્યાયિનો યોગિનો હિ યે
તેષાં તત્ પરમં સ્થાનં યદ્ વૈ પશ્યન્તિ સૂરયઃ ॥

ગત્વા ગત્વા નિવર્તન્તે ચન્દ્રસૂર્યાદયો ગ્રહાઃ
અદ્યાપિ ન નિવર્તન્તે દ્વાદશાક્ષરચિન્તકાઃ ॥

તામિસ્રમ્ અન્ધતામિસ્રં મહારૌરવરૌરવૌ
અસિપત્રવનં ઘોરં કાલસૂત્રમ્ અવીચિમત્ ॥

વિનિન્દકાનાં વેદસ્ય યજ્ઞવ્યાસેધકારિણામ્
સ્થાનમ્ એતત્ સમાખ્યાતં સ્વધર્મત્યાગિનશ્ ચ યે ॥