Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 1.5

yathā sasarja devo 'sau devarṣipitṛdānavān
manuṣyatiryagvṛkṣādīn bhūvyomasalilaukasaḥ //

yadguṇaṃ yatsvabhāvaṃ ca yadrūpaṃ ca jagad dvija
sargādau sṛṣṭavān brahmā tan mamācakṣva vistarāt //

maitreya kathayāmy eṣa śṛṇuṣva susamāhitaḥ
yathā sasarja devo 'sau devādīn akhilān vibhuḥ //

sṛṣṭiṃ cintayatas tasya kalpādiṣu yathā purā
abuddhipūrvakaḥ sargaḥ prādurbhūtas tamomayaḥ //

tamo moho mahāmohas tāmisro hy andhasaṃjñitaḥ
avidyā pañcaparvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ //

pañcadhāvasthitaḥ sargo dhyāyato 'pratibodhavān
bahir antaś cāprakāśaḥ saṃvṛtātmā nagātmakaḥ //

mukhyā nagā yataś coktā mukhyasargas tatas tv ayam //

taṃ dṛṣṭvāsādhakaṃ sargam amanyad aparaṃ punaḥ //

tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ tiryaksroto 'bhyavartata
yasmāt tiryakpravṛttaḥ sa tiryaksrotas tataḥ smṛtaḥ //

paśvādayas te vikhyātās tamaḥprāyā hy avedinaḥ
utpathagrāhiṇaś caiva te 'jñāne jñānamāninaḥ //

ahaṃkṛtā ahaṃmānā aṣṭāviṃśadvadhātmakāḥ
antaḥprakāśās te sarve āvṛtāś ca parasparam //

tam apy asādhakaṃ matvā dhyāyato 'nyas tato 'bhavat
ūrdhvasrotas tṛtīyas tu sāttvikordhvam avartata //

te sukhaprītibahulā bahir antaś ca nāvṛtāḥ
prakāśā bahir antaś ca ūrdhvasrotodbhavāḥ smṛtāḥ //

tuṣṭyātmakas tṛtīyas tu devasargas tu sa smṛtaḥ
tasmin sarge 'bhavat prītir niṣpanne brahmaṇas tathā //

tato 'nyaṃ sa tadā dadhyau sādhakaṃ sargam uttamam
asādhakāṃs tu tāñ jñātvā mukhyasargādisaṃbhavān //

tathābhidhyāyatas tasya satyābhidhyāyinas tataḥ
prādurbhūtas tadāvyaktād arvāksrotas tu sādhakaḥ //

yasmād arvāg vyavartanta tato 'rvāksrotasas tu te
te ca prakāśabahulās tamoudriktā rajo'dhikāḥ //

tasmāt te duḥkhabahulā bhūyo bhūyaś ca kāriṇaḥ
prakāśā bahir antaś ca manuṣyāḥ sādhakās tu te //

pañcamo 'nugrahaḥ sargaḥ sa caturdhā vyavasthitaḥ //

viparyayeṇa cāśaktyā siddhyā tuṣṭyā tathaiva ca //

nivṛttaṃ vartamānaṃ ca sarve jānanti vai punaḥ //

bhūtādikānāṃ bhūtānāṃ ṣaṣṭhaḥ sargaḥ sa ucyate //

te parigrāhiṇaḥ sarge saṃvibhāganatāḥ sadā //

krodhanāś cāpy aśīlāś ca jñeyā bhūtādikās tu te //

ity ete kathitāḥ sargāḥ ṣaḍ atra munisattama
prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇas tu saḥ //

tanmātrāṇāṃ dvitīyaś ca bhūtasargas tu sa smṛtaḥ
vaikārikas tṛtīyas tu sarga aindriyakaḥ smṛtaḥ //

ity eṣa prākṛtaḥ sargaḥ saṃbhūto buddhipūrvakaḥ
mukhyasargaś caturthas tu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ //

pañcamas tu ca yaḥ proktas tairyagyonyaḥ sa ucyate
tatordhvasrotasāṃ ṣaṣṭho devasargas tu sa smṛtaḥ //

tato 'rvāksrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ //

aṣṭamo 'nugrahaḥ sargaḥ sāttvikas tāmasaś ca saḥ
pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtās tu trayaḥ smṛtāḥ //

prākṛto vaikṛtaś caiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ
ity ete vai samākhyātā nava sargāḥ prajāpateḥ //

prākṛtā vaikṛtāś caiva jagato mūlahetavaḥ
sṛjato jagadīśasya kim anyac chrotum icchasi //

saṃkṣepāt kathitaḥ sargo devādīnāṃ mune tvayā
vistarāc chrotum icchāmi tvatto munivarottama //

karmabhir bhāvitāḥ pūrvaiḥ kuśalākuśalais tu tāḥ
khyātyā tayā hy anirmuktāḥ saṃhāre 'py upasaṃhṛtāḥ //

sthāvarāntāḥ surādyās tu prajā brahmaṃś caturvidhāḥ
brahmaṇaḥ kurvataḥ sṛṣṭiṃ jajñire mānasās tu tāḥ //

tato devāsurapitṝn manuṣyāṃś ca catuṣṭayam
sisṛkṣur ambhāṃsy etāni svam ātmānam ayūyujat //

yuktātmanas tamomātrā udriktābhūt prajāpateḥ
sisṛkṣor jaghanāt pūrvam asurā jajñire tataḥ //

utsasarja tatas tāṃ tu tamomātrātmikāṃ tanum
sā tu tyaktā tatas tena maitreyābhūd vibhāvarī //

sisṛkṣur anyadehasthaḥ prītim āpa tataḥ surāḥ
sattvodriktāḥ samudbhūtā mukhato brahmaṇo dvija //

tyaktā sāpi tanus tena sattvaprāyam abhūd dinam
tato hi balino rātrāv asurā devatā divā //

sattvamātrātmikām eva tato 'nyāṃ jagṛhe tanum
pitṛvan manyamānasya pitaras tasya jajñire //

utsasarja pitṝn sṛṣṭvā tatas tām api sa prabhuḥ
sā cotsṛṣṭābhavat saṃdhyā dinanaktāntarasthitā //

rajomātrātmikām anyāṃ jagṛhe sa tanuṃ tataḥ
rajomātrotkaṭā jātā manuṣyā dvijasattama //

tām apy āśu sa tatyāja tanuṃ sadyaḥ prajāpatiḥ
jyotsnā samabhavat sāpi prāksaṃdhyā yābhidhīyate //

jyotsnāgame tu balino manuṣyāḥ pitaras tathā
maitreya saṃdhyāsamaye tasmād ete bhavanti vai //

jyotsnā rātryahanī saṃdhyā catvāry etāni vai vibhoḥ
brahmaṇas tu śarīrāṇi triguṇopāśrayāṇi tu //

rajomātrātmikām eva tato 'nyāṃ jagṛhe tanum
tataḥ kṣud brahmaṇo jātā jajñe kopas tayā tataḥ //

kṣutkṣāmān andhakāre 'tha so 'sṛjad bhagavān prabhuḥ
virūpāḥ śmaśrulā jātās te 'bhyadhāvanta taṃ prabhum //

maivaṃ bho rakṣyatām eṣa yair uktaṃ rākṣasās tu te
ūcuḥ khādāma ity anye ye te yakṣās tu jakṣaṇāt //

apriyān atha tān dṛṣṭvā keśāḥ śīryanta vedhasaḥ
hīnāś ca śiraso bhūyaḥ samārohanta tacchiraḥ //

sarpaṇāt te 'bhavan sarpā hīnatvād ahayaḥ smṛtāḥ
tataḥ kruddho jagatsraṣṭā krodhātmāno vinirmame
varṇena kapiśenogrā bhūtās te piśitāśanāḥ //

dhyāyato 'ṅgāt samudbhūtā gandharvās tasya tatkṣaṇāt
pibanto jajñire vācaṃ gandharvās tena te dvija //

etāni sṛṣṭvā bhagavān brahmā tacchakticoditaḥ
tataḥ svacchandato 'nyāni vayāṃsi vayaso 'sṛjat //

avayo vakṣasaś cakre mukhato 'jāḥ sa sṛṣṭavān
sṛṣṭavān udarād gāś ca pārśvābhyāṃ ca prajāpatiḥ //

padbhyāṃ cāśvān samātaṅgān rāsabhān gavayān mṛgān
uṣṭrān aśvatarāṃś caiva nyaṅkūn anyāś ca jātayaḥ //

oṣadhyaḥ phalamūlinyo romabhyas tasya jajñire
tretāyugamukhe brahmā kalpasyādau dvijottama
sṛṣṭvā paśvoṣadhīḥ samyag yuyoja sa tadādhvare //

gaur ajaḥ puruṣo meṣā aśvāśvataragardabhāḥ
etān grāmyān paśūn āhur āraṇyāṃś ca nibodha me //

śvāpado dvikhuro hastī vānaraḥ pakṣipañcamāḥ
audakāḥ paśavaḥ ṣaṣṭhāḥ saptamās tu sarīsṛpāḥ //

gāyatraṃ ca ṛcaś caiva trivṛtsāma rathantaram
agniṣṭomaṃ ca yajñānāṃ nirmame prathamān mukhāt //

yajūṃṣi traiṣṭubhaṃ chandaḥ stomaṃ pañcadaśaṃ tathā
bṛhat sāma tathokthaṃ ca dakṣiṇād asṛjan mukhāt //

sāmāni jagatīchandaḥ stomaṃ saptadaśaṃ tathā
vairūpam atirātraṃ ca paścimād asṛjan mukhāt //

ekaviṃśam atharvāṇam āptoryāmāṇam eva ca
anuṣṭubhaṃ sa vairājam uttarād asṛjan mukhāt //

uccāvacāni bhūtāni gātrebhyas tasya jajñire
devāsurapitṝn sṛṣṭvā manuṣyāṃś ca prajāpatiḥ //

tataḥ punaḥ sasarjādau sa kalpasya pitāmahaḥ
yakṣān piśācān gandharvān tathaivāpsarasāṃ gaṇān //

narakiṃnararakṣāṃsi vayaḥpaśumṛgoragān
avyayaṃ ca vyayaṃ caiva yad idaṃ sthāṇujaṅgamam //

tat sasarja tadā brahmā bhagavān ādikṛd vibhuḥ
teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāksṛṣṭyāṃ pratipedire
tāny eva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ //

hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharmāv ṛtānṛte
tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāt tat tasya rocate //

indriyārtheṣu bhūteṣu śarīreṣu ca sa prabhuḥ
nānātvaṃ viniyogāṃś ca dhātaivaṃ vyasṛjat svayam //

nāmarūpaṃ ca bhūtānāṃ kṛtyānāṃ ca prapañcanam
vedaśabdebhya evādau devādīnāṃ cakāra saḥ //

ṛṣīṇāṃ nāmadheyāni yathā vedaśrutāni vai
yathā niyogayogyāni sarveṣām api so 'karot //

yathartuṣv ṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye
dṛśyante tāni tāny eva tathā bhāvā yugādiṣu //

karoty evaṃvidhāṃ sṛṣṭiṃ kalpādau sa punaḥ punaḥ
sisṛkṣāśaktiyukto 'sau sṛjyaśaktipracoditaḥ //