વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 1.5

યથા સસર્જ દેવો ઽસૌ દેવર્ષિપિતૃદાનવાન્
મનુષ્યતિર્યગ્વૃક્ષાદીન્ ભૂવ્યોમસલિલૌકસઃ ॥

યદ્ગુણં યત્સ્વભાવં ચ યદ્રૂપં ચ જગદ્ દ્વિજ
સર્ગાદૌ સૃષ્ટવાન્ બ્રહ્મા તન્ મમાચક્ષ્વ વિસ્તરાત્ ॥

મૈત્રેય કથયામ્ય્ એષ શૃણુષ્વ સુસમાહિતઃ
યથા સસર્જ દેવો ઽસૌ દેવાદીન્ અખિલાન્ વિભુઃ ॥

સૃષ્ટિં ચિન્તયતસ્ તસ્ય કલ્પાદિષુ યથા પુરા
અબુદ્ધિપૂર્વકઃ સર્ગઃ પ્રાદુર્ભૂતસ્ તમોમયઃ ॥

તમો મોહો મહામોહસ્ તામિસ્રો હ્ય્ અન્ધસંજ્ઞિતઃ
અવિદ્યા પઞ્ચપર્વૈષા પ્રાદુર્ભૂતા મહાત્મનઃ ॥

પઞ્ચધાવસ્થિતઃ સર્ગો ધ્યાયતો ઽપ્રતિબોધવાન્
બહિર્ અન્તશ્ ચાપ્રકાશઃ સંવૃતાત્મા નગાત્મકઃ ॥

મુખ્યા નગા યતશ્ ચોક્તા મુખ્યસર્ગસ્ તતસ્ ત્વ્ અયમ્ ॥

તં દૃષ્ટ્વાસાધકં સર્ગમ્ અમન્યદ્ અપરં પુનઃ ॥

તસ્યાભિધ્યાયતઃ સર્ગં તિર્યક્સ્રોતો ઽભ્યવર્તત
યસ્માત્ તિર્યક્પ્રવૃત્તઃ સ તિર્યક્સ્રોતસ્ તતઃ સ્મૃતઃ ॥

પશ્વાદયસ્ તે વિખ્યાતાસ્ તમઃપ્રાયા હ્ય્ અવેદિનઃ
ઉત્પથગ્રાહિણશ્ ચૈવ તે ઽજ્ઞાને જ્ઞાનમાનિનઃ ॥

અહંકૃતા અહંમાના અષ્ટાવિંશદ્વધાત્મકાઃ
અન્તઃપ્રકાશાસ્ તે સર્વે આવૃતાશ્ ચ પરસ્પરમ્ ॥

તમ્ અપ્ય્ અસાધકં મત્વા ધ્યાયતો ઽન્યસ્ તતો ઽભવત્
ઊર્ધ્વસ્રોતસ્ તૃતીયસ્ તુ સાત્ત્વિકોર્ધ્વમ્ અવર્તત ॥

તે સુખપ્રીતિબહુલા બહિર્ અન્તશ્ ચ નાવૃતાઃ
પ્રકાશા બહિર્ અન્તશ્ ચ ઊર્ધ્વસ્રોતોદ્ભવાઃ સ્મૃતાઃ ॥

તુષ્ટ્યાત્મકસ્ તૃતીયસ્ તુ દેવસર્ગસ્ તુ સ સ્મૃતઃ
તસ્મિન્ સર્ગે ઽભવત્ પ્રીતિર્ નિષ્પન્ને બ્રહ્મણસ્ તથા ॥

તતો ઽન્યં સ તદા દધ્યૌ સાધકં સર્ગમ્ ઉત્તમમ્
અસાધકાંસ્ તુ તાઞ્ જ્ઞાત્વા મુખ્યસર્ગાદિસંભવાન્ ॥

તથાભિધ્યાયતસ્ તસ્ય સત્યાભિધ્યાયિનસ્ તતઃ
પ્રાદુર્ભૂતસ્ તદાવ્યક્તાદ્ અર્વાક્સ્રોતસ્ તુ સાધકઃ ॥

યસ્માદ્ અર્વાગ્ વ્યવર્તન્ત તતો ઽર્વાક્સ્રોતસસ્ તુ તે
તે ચ પ્રકાશબહુલાસ્ તમોઉદ્રિક્તા રજોઽધિકાઃ ॥

તસ્માત્ તે દુઃખબહુલા ભૂયો ભૂયશ્ ચ કારિણઃ
પ્રકાશા બહિર્ અન્તશ્ ચ મનુષ્યાઃ સાધકાસ્ તુ તે ॥

પઞ્ચમો ઽનુગ્રહઃ સર્ગઃ સ ચતુર્ધા વ્યવસ્થિતઃ ॥

વિપર્યયેણ ચાશક્ત્યા સિદ્ધ્યા તુષ્ટ્યા તથૈવ ચ ॥

નિવૃત્તં વર્તમાનં ચ સર્વે જાનન્તિ વૈ પુનઃ ॥

ભૂતાદિકાનાં ભૂતાનાં ષષ્ઠઃ સર્ગઃ સ ઉચ્યતે ॥

તે પરિગ્રાહિણઃ સર્ગે સંવિભાગનતાઃ સદા ॥

ક્રોધનાશ્ ચાપ્ય્ અશીલાશ્ ચ જ્ઞેયા ભૂતાદિકાસ્ તુ તે ॥

ઇત્ય્ એતે કથિતાઃ સર્ગાઃ ષડ્ અત્ર મુનિસત્તમ
પ્રથમો મહતઃ સર્ગો વિજ્ઞેયો બ્રહ્મણસ્ તુ સઃ ॥

તન્માત્રાણાં દ્વિતીયશ્ ચ ભૂતસર્ગસ્ તુ સ સ્મૃતઃ
વૈકારિકસ્ તૃતીયસ્ તુ સર્ગ ઐન્દ્રિયકઃ સ્મૃતઃ ॥

ઇત્ય્ એષ પ્રાકૃતઃ સર્ગઃ સંભૂતો બુદ્ધિપૂર્વકઃ
મુખ્યસર્ગશ્ ચતુર્થસ્ તુ મુખ્યા વૈ સ્થાવરાઃ સ્મૃતાઃ ॥

પઞ્ચમસ્ તુ ચ યઃ પ્રોક્તસ્ તૈર્યગ્યોન્યઃ સ ઉચ્યતે
તતોર્ધ્વસ્રોતસાં ષષ્ઠો દેવસર્ગસ્ તુ સ સ્મૃતઃ ॥

તતો ઽર્વાક્સ્રોતસાં સર્ગઃ સપ્તમઃ સ તુ માનુષઃ ॥

અષ્ટમો ઽનુગ્રહઃ સર્ગઃ સાત્ત્વિકસ્ તામસશ્ ચ સઃ
પઞ્ચૈતે વૈકૃતાઃ સર્ગાઃ પ્રાકૃતાસ્ તુ ત્રયઃ સ્મૃતાઃ ॥

પ્રાકૃતો વૈકૃતશ્ ચૈવ કૌમારો નવમઃ સ્મૃતઃ
ઇત્ય્ એતે વૈ સમાખ્યાતા નવ સર્ગાઃ પ્રજાપતેઃ ॥

પ્રાકૃતા વૈકૃતાશ્ ચૈવ જગતો મૂલહેતવઃ
સૃજતો જગદીશસ્ય કિમ્ અન્યચ્ છ્રોતુમ્ ઇચ્છસિ ॥

સંક્ષેપાત્ કથિતઃ સર્ગો દેવાદીનાં મુને ત્વયા
વિસ્તરાચ્ છ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ ત્વત્તો મુનિવરોત્તમ ॥

કર્મભિર્ ભાવિતાઃ પૂર્વૈઃ કુશલાકુશલૈસ્ તુ તાઃ
ખ્યાત્યા તયા હ્ય્ અનિર્મુક્તાઃ સંહારે ઽપ્ય્ ઉપસંહૃતાઃ ॥

સ્થાવરાન્તાઃ સુરાદ્યાસ્ તુ પ્રજા બ્રહ્મંશ્ ચતુર્વિધાઃ
બ્રહ્મણઃ કુર્વતઃ સૃષ્ટિં જજ્ઞિરે માનસાસ્ તુ તાઃ ॥

તતો દેવાસુરપિતૄન્ મનુષ્યાંશ્ ચ ચતુષ્ટયમ્
સિસૃક્ષુર્ અમ્ભાંસ્ય્ એતાનિ સ્વમ્ આત્માનમ્ અયૂયુજત્ ॥

યુક્તાત્મનસ્ તમોમાત્રા ઉદ્રિક્તાભૂત્ પ્રજાપતેઃ
સિસૃક્ષોર્ જઘનાત્ પૂર્વમ્ અસુરા જજ્ઞિરે તતઃ ॥

ઉત્સસર્જ તતસ્ તાં તુ તમોમાત્રાત્મિકાં તનુમ્
સા તુ ત્યક્તા તતસ્ તેન મૈત્રેયાભૂદ્ વિભાવરી ॥

સિસૃક્ષુર્ અન્યદેહસ્થઃ પ્રીતિમ્ આપ તતઃ સુરાઃ
સત્ત્વોદ્રિક્તાઃ સમુદ્ભૂતા મુખતો બ્રહ્મણો દ્વિજ ॥

ત્યક્તા સાપિ તનુસ્ તેન સત્ત્વપ્રાયમ્ અભૂદ્ દિનમ્
તતો હિ બલિનો રાત્રાવ્ અસુરા દેવતા દિવા ॥

સત્ત્વમાત્રાત્મિકામ્ એવ તતો ઽન્યાં જગૃહે તનુમ્
પિતૃવન્ મન્યમાનસ્ય પિતરસ્ તસ્ય જજ્ઞિરે ॥

ઉત્સસર્જ પિતૄન્ સૃષ્ટ્વા તતસ્ તામ્ અપિ સ પ્રભુઃ
સા ચોત્સૃષ્ટાભવત્ સંધ્યા દિનનક્તાન્તરસ્થિતા ॥

રજોમાત્રાત્મિકામ્ અન્યાં જગૃહે સ તનું તતઃ
રજોમાત્રોત્કટા જાતા મનુષ્યા દ્વિજસત્તમ ॥

તામ્ અપ્ય્ આશુ સ તત્યાજ તનું સદ્યઃ પ્રજાપતિઃ
જ્યોત્સ્ના સમભવત્ સાપિ પ્રાક્સંધ્યા યાભિધીયતે ॥

જ્યોત્સ્નાગમે તુ બલિનો મનુષ્યાઃ પિતરસ્ તથા
મૈત્રેય સંધ્યાસમયે તસ્માદ્ એતે ભવન્તિ વૈ ॥

જ્યોત્સ્ના રાત્ર્યહની સંધ્યા ચત્વાર્ય્ એતાનિ વૈ વિભોઃ
બ્રહ્મણસ્ તુ શરીરાણિ ત્રિગુણોપાશ્રયાણિ તુ ॥

રજોમાત્રાત્મિકામ્ એવ તતો ઽન્યાં જગૃહે તનુમ્
તતઃ ક્ષુદ્ બ્રહ્મણો જાતા જજ્ઞે કોપસ્ તયા તતઃ ॥

ક્ષુત્ક્ષામાન્ અન્ધકારે ઽથ સો ઽસૃજદ્ ભગવાન્ પ્રભુઃ
વિરૂપાઃ શ્મશ્રુલા જાતાસ્ તે ઽભ્યધાવન્ત તં પ્રભુમ્ ॥

મૈવં ભો રક્ષ્યતામ્ એષ યૈર્ ઉક્તં રાક્ષસાસ્ તુ તે
ઊચુઃ ખાદામ ઇત્ય્ અન્યે યે તે યક્ષાસ્ તુ જક્ષણાત્ ॥

અપ્રિયાન્ અથ તાન્ દૃષ્ટ્વા કેશાઃ શીર્યન્ત વેધસઃ
હીનાશ્ ચ શિરસો ભૂયઃ સમારોહન્ત તચ્છિરઃ ॥

સર્પણાત્ તે ઽભવન્ સર્પા હીનત્વાદ્ અહયઃ સ્મૃતાઃ
તતઃ ક્રુદ્ધો જગત્સ્રષ્ટા ક્રોધાત્માનો વિનિર્મમે
વર્ણેન કપિશેનોગ્રા ભૂતાસ્ તે પિશિતાશનાઃ ॥

ધ્યાયતો ઽઙ્ગાત્ સમુદ્ભૂતા ગન્ધર્વાસ્ તસ્ય તત્ક્ષણાત્
પિબન્તો જજ્ઞિરે વાચં ગન્ધર્વાસ્ તેન તે દ્વિજ ॥

એતાનિ સૃષ્ટ્વા ભગવાન્ બ્રહ્મા તચ્છક્તિચોદિતઃ
તતઃ સ્વચ્છન્દતો ઽન્યાનિ વયાંસિ વયસો ઽસૃજત્ ॥

અવયો વક્ષસશ્ ચક્રે મુખતો ઽજાઃ સ સૃષ્ટવાન્
સૃષ્ટવાન્ ઉદરાદ્ ગાશ્ ચ પાર્શ્વાભ્યાં ચ પ્રજાપતિઃ ॥

પદ્ભ્યાં ચાશ્વાન્ સમાતઙ્ગાન્ રાસભાન્ ગવયાન્ મૃગાન્
ઉષ્ટ્રાન્ અશ્વતરાંશ્ ચૈવ ન્યઙ્કૂન્ અન્યાશ્ ચ જાતયઃ ॥

ઓષધ્યઃ ફલમૂલિન્યો રોમભ્યસ્ તસ્ય જજ્ઞિરે
ત્રેતાયુગમુખે બ્રહ્મા કલ્પસ્યાદૌ દ્વિજોત્તમ
સૃષ્ટ્વા પશ્વોષધીઃ સમ્યગ્ યુયોજ સ તદાધ્વરે ॥

ગૌર્ અજઃ પુરુષો મેષા અશ્વાશ્વતરગર્દભાઃ
એતાન્ ગ્રામ્યાન્ પશૂન્ આહુર્ આરણ્યાંશ્ ચ નિબોધ મે ॥

શ્વાપદો દ્વિખુરો હસ્તી વાનરઃ પક્ષિપઞ્ચમાઃ
ઔદકાઃ પશવઃ ષષ્ઠાઃ સપ્તમાસ્ તુ સરીસૃપાઃ ॥

ગાયત્રં ચ ઋચશ્ ચૈવ ત્રિવૃત્સામ રથન્તરમ્
અગ્નિષ્ટોમં ચ યજ્ઞાનાં નિર્મમે પ્રથમાન્ મુખાત્ ॥

યજૂંષિ ત્રૈષ્ટુભં છન્દઃ સ્તોમં પઞ્ચદશં તથા
બૃહત્ સામ તથોક્થં ચ દક્ષિણાદ્ અસૃજન્ મુખાત્ ॥

સામાનિ જગતીછન્દઃ સ્તોમં સપ્તદશં તથા
વૈરૂપમ્ અતિરાત્રં ચ પશ્ચિમાદ્ અસૃજન્ મુખાત્ ॥

એકવિંશમ્ અથર્વાણમ્ આપ્તોર્યામાણમ્ એવ ચ
અનુષ્ટુભં સ વૈરાજમ્ ઉત્તરાદ્ અસૃજન્ મુખાત્ ॥

ઉચ્ચાવચાનિ ભૂતાનિ ગાત્રેભ્યસ્ તસ્ય જજ્ઞિરે
દેવાસુરપિતૄન્ સૃષ્ટ્વા મનુષ્યાંશ્ ચ પ્રજાપતિઃ ॥

તતઃ પુનઃ સસર્જાદૌ સ કલ્પસ્ય પિતામહઃ
યક્ષાન્ પિશાચાન્ ગન્ધર્વાન્ તથૈવાપ્સરસાં ગણાન્ ॥

નરકિંનરરક્ષાંસિ વયઃપશુમૃગોરગાન્
અવ્યયં ચ વ્યયં ચૈવ યદ્ ઇદં સ્થાણુજઙ્ગમમ્ ॥

તત્ સસર્જ તદા બ્રહ્મા ભગવાન્ આદિકૃદ્ વિભુઃ
તેષાં યે યાનિ કર્માણિ પ્રાક્સૃષ્ટ્યાં પ્રતિપેદિરે
તાન્ય્ એવ પ્રતિપદ્યન્તે સૃજ્યમાનાઃ પુનઃ પુનઃ ॥

હિંસ્રાહિંસ્રે મૃદુક્રૂરે ધર્માધર્માવ્ ઋતાનૃતે
તદ્ભાવિતાઃ પ્રપદ્યન્તે તસ્માત્ તત્ તસ્ય રોચતે ॥

ઇન્દ્રિયાર્થેષુ ભૂતેષુ શરીરેષુ ચ સ પ્રભુઃ
નાનાત્વં વિનિયોગાંશ્ ચ ધાતૈવં વ્યસૃજત્ સ્વયમ્ ॥

નામરૂપં ચ ભૂતાનાં કૃત્યાનાં ચ પ્રપઞ્ચનમ્
વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ દેવાદીનાં ચકાર સઃ ॥

ઋષીણાં નામધેયાનિ યથા વેદશ્રુતાનિ વૈ
યથા નિયોગયોગ્યાનિ સર્વેષામ્ અપિ સો ઽકરોત્ ॥

યથર્તુષ્વ્ ઋતુલિઙ્ગાનિ નાનારૂપાણિ પર્યયે
દૃશ્યન્તે તાનિ તાન્ય્ એવ તથા ભાવા યુગાદિષુ ॥

કરોત્ય્ એવંવિધાં સૃષ્ટિં કલ્પાદૌ સ પુનઃ પુનઃ
સિસૃક્ષાશક્તિયુક્તો ઽસૌ સૃજ્યશક્તિપ્રચોદિતઃ ॥