Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 1.22

yadābhiṣiktaḥ sa pṛthuḥ pūrvaṃ rājye maharṣibhiḥ
tataḥ krameṇa rājyāni dadau lokapitāmahaḥ //

nakṣatragrahaviprāṇāṃ vīrudhāṃ cāpy aśeṣataḥ
somaṃ rājye 'dadhad brahmā yajñānāṃ tapasām api //

rājñāṃ vaiśravaṇaṃ rājye jalānāṃ varuṇaṃ tathā
ādityānāṃ patiṃ viṣṇuṃ vasūnām atha pāvakam //

prajāpatīnāṃ dakṣaṃ tu vāsavaṃ marutām api
daityānāṃ dānavānāṃ ca prahlādam adhipaṃ dadau //

marutāṃ ditiputrāṇāṃ vāsavam adhipaṃ dadau //

pitṝṇāṃ dharmarājānaṃ yamaṃ rājye 'bhyaṣecayat
airāvataṃ gajendrāṇām aśeṣāṇāṃ patiṃ dadau //

patatriṇāṃ ca garuḍaṃ devānām api vāsavam
uccaiḥśravasam aśvānāṃ vṛṣabhaṃ tu gavām api //

himālayaṃ sthāvaraṇāṃ munīnāṃ kapilaṃ munim //

śeṣaṃ tu nāgarājānaṃ mṛgāṇāṃ siṃham īśvaram //

mṛgāṇām api sarveṣāṃ rājye siṃhaṃ dadau vibhuḥ //

kravyādānāṃ daṃṣṭriṇāṃ ca mṛgāṇāṃ vyāghram īśvaram //

vanaspatīnāṃ rājānaṃ plakṣam evābhyaṣecayat //

evaṃ vibhajya jātīnāṃ prādhānyenākarot prabhūn //

evaṃ vibhajya rājyāni diśāṃ pālān anantaram
prajāpatipatir brahmā sthāpayām āsa sarvataḥ //

pūrvasyāṃ diśi rājānaṃ vairājasya prajāpateḥ
diśāpālaṃ sudhanvānaṃ rājānaṃ so 'bhyaṣecayat //

dakṣiṇasyāṃ diśi tathā kardamasya prajāpateḥ
putraṃ śaṅkhapadaṃ nāma rājānaṃ so 'bhyaṣecayat //

paścimasyāṃ diśi tathā rajasaḥ putram acyutam
ketumantaṃ mahātmānaṃ rājānam abhiṣiktavān //

tathā hiraṇyaromāṇaṃ parjanyasya prajāpateḥ
udīcyāṃ diśi durdharṣaṃ rājānaṃ so 'bhyaṣecayat //

tair iyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sakānanā
yathāpradeśam adyāpi dharmataḥ paripālyate //

ete sarve pravṛttasya sthitau viṣṇor mahātmanaḥ
vibhūtibhūtā rājāno ye cānye munisattama //

ye bhaviṣyanti ye bhūtāḥ sarvabhūteśvarā dvija
te sarve sarvabhūtasya viṣṇor aṃśā dvijottama //

ye tu devādhipatayo ye ca daityādhipās tathā
dānavānāṃ ca ye nāthā ye nāthāḥ piśitāśinām //

paśūnāṃ ye ca patayaḥ patayo ye ca pakṣiṇām
manuṣyāṇāṃ ca sarpāṇāṃ nāgānāṃ cādhipās tu ye //

vṛkṣāṇāṃ parvatānāṃ ca grahāṇāṃ cāpi ye 'dhipāḥ
atītā vartamānāś ca ye bhaviṣyanti cāpare
te sarve sarvabhūtasya viṣṇor aṃśasamudbhavāḥ //

na hi pālanasāmarthyam ṛte sarveśvaraṃ harim
sthitau sthitaṃ mahāprājña bhavaty anyasya kasyacit //

sṛjaty eṣa jagat sṛṣṭau sthitau pāti sanātanaḥ
hanti caivāntakatve ca rajaḥsattvādisaṃśrayaḥ //

caturvibhāgaḥ saṃsṛṣṭau caturdhā saṃsthitaḥ sthitau
pralayaṃ ca karoty ante caturbhedo janārdanaḥ //

ekenāṃśena brahmāsau bhavaty avyaktamūrtimān
marīcimiśrāḥ patayaḥ prajānām anyabhāgataḥ //

kālas tṛtīyas tasyāṃśaḥ sarvabhūtāni cāparaḥ
itthaṃ caturdhā saṃsṛṣṭau vartate 'sau rajoguṇaḥ //

ekāṃśenāsthito viṣṇuḥ karoti paripālanam
manvādirūpī cānyena kālarūpo 'pareṇa ca //

sarvabhūteṣu cānyena saṃsthitaḥ kurute sthitim
sattvaṃ guṇaṃ samāśritya jagataḥ puruṣottamaḥ //

āśritya tamaso vṛttim antakāle tathā prabhuḥ
rudrasvarūpī bhagavān ekāṃśena bhavaty ajaḥ //

agnyantakādirūpeṇa bhāgenānyena vartate
kālasvarūpo bhāgo 'nyaḥ sarvabhūtāni cāparaḥ //

vināśaṃ kurvatas tasya caturdhaivaṃ mahātmanaḥ
vibhāgakalpanā brahman kathyate sārvakālikī //

brahmā dakṣādayaḥ kālas tathaivākhilajantavaḥ
vibhūtayo harer etā jagataḥ sṛṣṭihetavaḥ //

viṣṇur manvādayaḥ kālaḥ sarvabhūtāni ca dvija
sthiter nimittabhūtasya viṣṇor etā vibhūtayaḥ //

rudraḥ kālo 'ntakādyāś ca samastāś caiva jantavaḥ
caturdhā pralayāyaitā janārdanavibhūtayaḥ //

jagadādau tathā madhye sṛṣṭir āpralayād dvija
dhātrā marīcimiśraiś ca kriyate jantubhis tathā //

brahmā sṛjaty ādikāle marīcipramukhās tataḥ
utpādayanty apatyāni jantavaś ca pratikṣaṇam //

kālena na vinā brahmā sṛṣṭiniṣpādako dvija
na prajāpatayaḥ sarve na caivākhilajantavaḥ //

evam eva vibhāgo 'yaṃ sthitāv apy upadiśyate
caturdhā devadevasya maitreya pralaye tathā //

yat kiṃcit sṛjyate yena sattvajātena vai dvija
tasya sṛjyasya saṃbhūtau tat sarvaṃ vai hares tanuḥ //

hanti yāvat kvacit kiṃcit bhūtaṃ sthāvarajaṅgamam
janārdanasya tad raudraṃ maitreyāntakaraṃ vapuḥ //

evam eva jagatsraṣṭā jagatpātā tathā jagat
jagadbhakṣayitā devaḥ samastasya janārdanaḥ //

sargasthityantakāleṣu tridhaivaṃ saṃpravartate
guṇapravṛttyā paramaṃ padaṃ tasyāguṇaṃ mahat //

tac ca jñānamayaṃ vyāpi svasaṃvedyam anaupamam
catuṣprakāraṃ tad api svarūpaṃ paramātmanaḥ //

catuṣprakāratāṃ tasya brahmabhūtasya vai mune
tvām ācakṣva yathānyāyaṃ yad uktaṃ paramaṃ padam //

maitreya kāraṇaṃ proktaṃ sādhanaṃ sarvavastuṣu
sādhyaṃ ca vastv abhimataṃ yat sādhayitum ātmanaḥ //

yogino muktikāmasya prāṇāyāmādi sādhanam
sādhyaṃ ca paramaṃ brahma punar nāvartate yataḥ //

sādhanālambanaṃ jñānaṃ muktaye yogināṃ hi yat
sa bhedaḥ prathamas tasya jñānabhūtasya vai mune //

yuñjataḥ kleśamuktyarthaṃ sādhyaṃ yad brahmayoginaḥ
tadālambanavijñānaṃ dvitīyo 'ṃśo mahāmune //

ubhayos tv avibhāgena sādhyasādhanayor hi yat
vijñānam advaitamayaṃ tadbhāgo 'nyo mayoditaḥ //

jñānatrayasya caitasya viśeṣo yo mahāmune
tan nirākaraṇadvāra darśitātmasvarūpavat //

nirvyāpāram anākhyeyaṃ vyāptimātram anaupamam
ātmasaṃbodhaviṣayaṃ sattāmātram alakṣaṇam //

praśāntam abhayaṃ śuddhaṃ durvibhāvyam asaṃśrayam
viṣṇor jñānamayasyoktaṃ taj jñānaṃ paramaṃ padam //

tatrājñānanirodhena yogino yānti ye layam
saṃsārakarṣaṇoptau te yānti nirbījatāṃ dvija //

evaṃprakāram amalaṃ nityaṃ vyāpakam akṣayam
samastaheyarahitaṃ viṣṇvākhyaṃ paramaṃ padam //

tad brahma paramaṃ yogī yato nāvartate punaḥ
apuṇyapuṇyoparame kṣīṇakleśo 'tinirmalaḥ //

dve rūpe brahmaṇas tasya mūrtaṃ cāmūrtam eva ca
kṣarākṣarasvarūpe te sarvabhūteṣu ca sthite //

akṣaraṃ tat paraṃ brahma kṣaraṃ sarvam idaṃ jagat
ekadeśasthitasyendor jyotsnā vistāriṇī yathā
parasya brahmaṇaḥ śaktis tathaitad akhilaṃ jagat //

tatrāpy āsannadūratvād bahutvasvalpatāmayaḥ
jyotsnābhedo 'sti tacchaktes tadvan maitreya vidyate //

brahmaviṣṇuśivā brahman pradhānā brahmaśaktayaḥ
tataś ca devā maitreya nyūnā dakṣādayas tataḥ //

tato manuṣyāḥ paśavo mṛgapakṣisarīsṛpāḥ
nyūnā nyūnatarāś caiva vṛkṣagulmādayas tataḥ //

tad etad akṣayaṃ nityaṃ jagan munivarākhilam
āvirbhāvatirobhāva janmanāśavikalpavat //

sarvaśaktimayo viṣṇuḥ svarūpaṃ brahmaṇo 'param
mūrtaṃ yad yogibhiḥ pūrvaṃ yogārambheṣu cintyate //

sālambano mahāyogaḥ sabījo yatra saṃsthitaḥ
manasy avyāhate samyag yuñjatāṃ jāyate mune //

sa paraḥ sarvaśaktīnāṃ brahmaṇaḥ samanantaraḥ
mūrtaṃ brahma mahābhāga sarvabrahmamayo hariḥ //

tatra sarvam idaṃ protam otaṃ caivākhilaṃ jagat
tato jagaj jagat tasmin sa jagac cākhilaṃ mune //

kṣarākṣaramayo viṣṇur bibharty akhilam īśvaraḥ
puruṣāvyākṛtamayaṃ bhūṣaṇāstrasvarūpavat //

bhūṣaṇāstrasvarūpasthaṃ yad etad akhilaṃ jagat
bibharti bhagavān viṣṇus tan mamākhyātum arhasi //

namas kṛtvāprameyāya viṣṇave prabhaviṣṇave
kathayāmi yathākhyātaṃ vasiṣṭhena mamābhavat //

ātmānam asya jagato nirlepam aguṇāmalam
bibharti kaustubhamaṇi svarūpaṃ bhagavān hariḥ //

asya jagata ātmānaṃ puruṣaṃ śuddhaṃ kṣatrajñam //

śrīvatsasaṃsthānadharam anante ca samāśritam
pradhānaṃ buddhir apy āste gadārūpeṇa mādhave //

bhūtādim indriyādiṃ ca dvidhāhaṃkāram īśvaraḥ
bibharti śaṅkharūpeṇa śārṅgarūpeṇa ca sthitam //

calatsvarūpam atyantaṃ javenāntaritānilam
cakrasvarūpaṃ ca mano dhatte viṣṇukare sthitam //

pañcarūpā tu yā mālā vaijayantī gadābhṛtaḥ
sā bhūtahetusaṃghātā bhūtamālā ca vai dvija //

yānīndriyāṇy aśeṣāṇi buddhikarmātmakāni vai
śararūpāṇy aśeṣāṇi tāni dhatte janārdanaḥ //

bibharti yac cāsiratnam acyuto 'tyantanirmalam
vidyāmayaṃ tu taj jñānam avidyācarmasaṃsthitam //

itthaṃ pumān pradhānaṃ ca buddhyahaṃkāram eva ca
bhūtāni ca hṛṣīkeśe manaḥ sarvendriyāṇi ca
vidyāvidye ca maitreya sarvam etat samāśritam //

astrabhūṣaṇasaṃsthāna svarūpaṃ rūpavarjitaḥ
bibharti māyārūpo 'sau śreyase prāṇināṃ hariḥ //

savikāraṃ pradhānaṃ ca pumāṃsaṃ cākhilaṃ jagat
bibharti puṇḍarīkākṣas tad evaṃ parameśvaraḥ //

yā vidyā yā tathāvidyā yat sad yac cāsad avyaye
tat sarvaṃ sarvabhūteśe maitreya madhusūdane //

kalākāṣṭhānimeṣādi dinartvayanahāyanaiḥ
kālasvarūpo bhagavān apāro harir avyayaḥ //

bhūrloko 'tha bhuvarlokaḥ svarloko munisattama
mahar janas tapaḥ satyaṃ saptalokān imān vibhuḥ //

lokātmamūrtiḥ sarveṣāṃ pūrveṣām api pūrvajaḥ
ādhāraḥ sarvavidyānāṃ svayam eva hariḥ sthitaḥ //

devamānuṣapaśvādi svarūpair bahubhir vibhuḥ
sthitaḥ sarveśvaro 'nanto bhūtamūrtir amūrtimān //

ṛco yajūṃṣi sāmāni tathaivātharvaṇāni ca
itihāsopavedāś ca vedānteṣu tathoktayaḥ //

vedāṅgāni samastāni manvādigaditāni ca
śāstrāṇy aśeṣāṇy ākhyānāny anuvākāś ca ye kvacit //

kāvyālāpāś ca ye kecid gītakāny akhilāni ca
śabdamūrtidharasyaitad vapur viṣṇor mahātmanaḥ //

yāni mūrtāny amūrtāni yāny atrānyatra vā kvacit
santi vai vastujātāni tāni sarvāṇi tadvapuḥ //

ahaṃ hariḥ sarvam idaṃ janārdano nānyat tataḥ kāraṇakāryajātam
īdṛṅ mano yasya na tasya bhūyo bhavodbhavā dvandvagadā bhavanti //

ity eṣa te 'ṃśaḥ prathamaḥ purāṇasyāsya vai dvija
yathāvat kathito yasmiñ śrute pāpair vimucyate //

kārttikyāṃ puṣkarasnāne dvādaśābde tu yat phalam
tad asya śravaṇe sarvaṃ maitreyāpnoti mānavaḥ //

devarṣipitṛgandharva yakṣādīnāṃ ca saṃbhavam
bhavanti śṛṇvataḥ puṃso devādyā varadā mune //