વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 1.22

યદાભિષિક્તઃ સ પૃથુઃ પૂર્વં રાજ્યે મહર્ષિભિઃ
તતઃ ક્રમેણ રાજ્યાનિ દદૌ લોકપિતામહઃ ॥

નક્ષત્રગ્રહવિપ્રાણાં વીરુધાં ચાપ્ય્ અશેષતઃ
સોમં રાજ્યે ઽદધદ્ બ્રહ્મા યજ્ઞાનાં તપસામ્ અપિ ॥

રાજ્ઞાં વૈશ્રવણં રાજ્યે જલાનાં વરુણં તથા
આદિત્યાનાં પતિં વિષ્ણું વસૂનામ્ અથ પાવકમ્ ॥

પ્રજાપતીનાં દક્ષં તુ વાસવં મરુતામ્ અપિ
દૈત્યાનાં દાનવાનાં ચ પ્રહ્લાદમ્ અધિપં દદૌ ॥

મરુતાં દિતિપુત્રાણાં વાસવમ્ અધિપં દદૌ ॥

પિતૄણાં ધર્મરાજાનં યમં રાજ્યે ઽભ્યષેચયત્
ઐરાવતં ગજેન્દ્રાણામ્ અશેષાણાં પતિં દદૌ ॥

પતત્રિણાં ચ ગરુડં દેવાનામ્ અપિ વાસવમ્
ઉચ્ચૈઃશ્રવસમ્ અશ્વાનાં વૃષભં તુ ગવામ્ અપિ ॥

હિમાલયં સ્થાવરણાં મુનીનાં કપિલં મુનિમ્ ॥

શેષં તુ નાગરાજાનં મૃગાણાં સિંહમ્ ઈશ્વરમ્ ॥

મૃગાણામ્ અપિ સર્વેષાં રાજ્યે સિંહં દદૌ વિભુઃ ॥

ક્રવ્યાદાનાં દંષ્ટ્રિણાં ચ મૃગાણાં વ્યાઘ્રમ્ ઈશ્વરમ્ ॥

વનસ્પતીનાં રાજાનં પ્લક્ષમ્ એવાભ્યષેચયત્ ॥

એવં વિભજ્ય જાતીનાં પ્રાધાન્યેનાકરોત્ પ્રભૂન્ ॥

એવં વિભજ્ય રાજ્યાનિ દિશાં પાલાન્ અનન્તરમ્
પ્રજાપતિપતિર્ બ્રહ્મા સ્થાપયામ્ આસ સર્વતઃ ॥

પૂર્વસ્યાં દિશિ રાજાનં વૈરાજસ્ય પ્રજાપતેઃ
દિશાપાલં સુધન્વાનં રાજાનં સો ઽભ્યષેચયત્ ॥

દક્ષિણસ્યાં દિશિ તથા કર્દમસ્ય પ્રજાપતેઃ
પુત્રં શઙ્ખપદં નામ રાજાનં સો ઽભ્યષેચયત્ ॥

પશ્ચિમસ્યાં દિશિ તથા રજસઃ પુત્રમ્ અચ્યુતમ્
કેતુમન્તં મહાત્માનં રાજાનમ્ અભિષિક્તવાન્ ॥

તથા હિરણ્યરોમાણં પર્જન્યસ્ય પ્રજાપતેઃ
ઉદીચ્યાં દિશિ દુર્ધર્ષં રાજાનં સો ઽભ્યષેચયત્ ॥

તૈર્ ઇયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપા સકાનના
યથાપ્રદેશમ્ અદ્યાપિ ધર્મતઃ પરિપાલ્યતે ॥

એતે સર્વે પ્રવૃત્તસ્ય સ્થિતૌ વિષ્ણોર્ મહાત્મનઃ
વિભૂતિભૂતા રાજાનો યે ચાન્યે મુનિસત્તમ ॥

યે ભવિષ્યન્તિ યે ભૂતાઃ સર્વભૂતેશ્વરા દ્વિજ
તે સર્વે સર્વભૂતસ્ય વિષ્ણોર્ અંશા દ્વિજોત્તમ ॥

યે તુ દેવાધિપતયો યે ચ દૈત્યાધિપાસ્ તથા
દાનવાનાં ચ યે નાથા યે નાથાઃ પિશિતાશિનામ્ ॥

પશૂનાં યે ચ પતયઃ પતયો યે ચ પક્ષિણામ્
મનુષ્યાણાં ચ સર્પાણાં નાગાનાં ચાધિપાસ્ તુ યે ॥

વૃક્ષાણાં પર્વતાનાં ચ ગ્રહાણાં ચાપિ યે ઽધિપાઃ
અતીતા વર્તમાનાશ્ ચ યે ભવિષ્યન્તિ ચાપરે
તે સર્વે સર્વભૂતસ્ય વિષ્ણોર્ અંશસમુદ્ભવાઃ ॥

ન હિ પાલનસામર્થ્યમ્ ઋતે સર્વેશ્વરં હરિમ્
સ્થિતૌ સ્થિતં મહાપ્રાજ્ઞ ભવત્ય્ અન્યસ્ય કસ્યચિત્ ॥

સૃજત્ય્ એષ જગત્ સૃષ્ટૌ સ્થિતૌ પાતિ સનાતનઃ
હન્તિ ચૈવાન્તકત્વે ચ રજઃસત્ત્વાદિસંશ્રયઃ ॥

ચતુર્વિભાગઃ સંસૃષ્ટૌ ચતુર્ધા સંસ્થિતઃ સ્થિતૌ
પ્રલયં ચ કરોત્ય્ અન્તે ચતુર્ભેદો જનાર્દનઃ ॥

એકેનાંશેન બ્રહ્માસૌ ભવત્ય્ અવ્યક્તમૂર્તિમાન્
મરીચિમિશ્રાઃ પતયઃ પ્રજાનામ્ અન્યભાગતઃ ॥

કાલસ્ તૃતીયસ્ તસ્યાંશઃ સર્વભૂતાનિ ચાપરઃ
ઇત્થં ચતુર્ધા સંસૃષ્ટૌ વર્તતે ઽસૌ રજોગુણઃ ॥

એકાંશેનાસ્થિતો વિષ્ણુઃ કરોતિ પરિપાલનમ્
મન્વાદિરૂપી ચાન્યેન કાલરૂપો ઽપરેણ ચ ॥

સર્વભૂતેષુ ચાન્યેન સંસ્થિતઃ કુરુતે સ્થિતિમ્
સત્ત્વં ગુણં સમાશ્રિત્ય જગતઃ પુરુષોત્તમઃ ॥

આશ્રિત્ય તમસો વૃત્તિમ્ અન્તકાલે તથા પ્રભુઃ
રુદ્રસ્વરૂપી ભગવાન્ એકાંશેન ભવત્ય્ અજઃ ॥

અગ્ન્યન્તકાદિરૂપેણ ભાગેનાન્યેન વર્તતે
કાલસ્વરૂપો ભાગો ઽન્યઃ સર્વભૂતાનિ ચાપરઃ ॥

વિનાશં કુર્વતસ્ તસ્ય ચતુર્ધૈવં મહાત્મનઃ
વિભાગકલ્પના બ્રહ્મન્ કથ્યતે સાર્વકાલિકી ॥

બ્રહ્મા દક્ષાદયઃ કાલસ્ તથૈવાખિલજન્તવઃ
વિભૂતયો હરેર્ એતા જગતઃ સૃષ્ટિહેતવઃ ॥

વિષ્ણુર્ મન્વાદયઃ કાલઃ સર્વભૂતાનિ ચ દ્વિજ
સ્થિતેર્ નિમિત્તભૂતસ્ય વિષ્ણોર્ એતા વિભૂતયઃ ॥

રુદ્રઃ કાલો ઽન્તકાદ્યાશ્ ચ સમસ્તાશ્ ચૈવ જન્તવઃ
ચતુર્ધા પ્રલયાયૈતા જનાર્દનવિભૂતયઃ ॥

જગદાદૌ તથા મધ્યે સૃષ્ટિર્ આપ્રલયાદ્ દ્વિજ
ધાત્રા મરીચિમિશ્રૈશ્ ચ ક્રિયતે જન્તુભિસ્ તથા ॥

બ્રહ્મા સૃજત્ય્ આદિકાલે મરીચિપ્રમુખાસ્ તતઃ
ઉત્પાદયન્ત્ય્ અપત્યાનિ જન્તવશ્ ચ પ્રતિક્ષણમ્ ॥

કાલેન ન વિના બ્રહ્મા સૃષ્ટિનિષ્પાદકો દ્વિજ
ન પ્રજાપતયઃ સર્વે ન ચૈવાખિલજન્તવઃ ॥

એવમ્ એવ વિભાગો ઽયં સ્થિતાવ્ અપ્ય્ ઉપદિશ્યતે
ચતુર્ધા દેવદેવસ્ય મૈત્રેય પ્રલયે તથા ॥

યત્ કિંચિત્ સૃજ્યતે યેન સત્ત્વજાતેન વૈ દ્વિજ
તસ્ય સૃજ્યસ્ય સંભૂતૌ તત્ સર્વં વૈ હરેસ્ તનુઃ ॥

હન્તિ યાવત્ ક્વચિત્ કિંચિત્ ભૂતં સ્થાવરજઙ્ગમમ્
જનાર્દનસ્ય તદ્ રૌદ્રં મૈત્રેયાન્તકરં વપુઃ ॥

એવમ્ એવ જગત્સ્રષ્ટા જગત્પાતા તથા જગત્
જગદ્ભક્ષયિતા દેવઃ સમસ્તસ્ય જનાર્દનઃ ॥

સર્ગસ્થિત્યન્તકાલેષુ ત્રિધૈવં સંપ્રવર્તતે
ગુણપ્રવૃત્ત્યા પરમં પદં તસ્યાગુણં મહત્ ॥

તચ્ ચ જ્ઞાનમયં વ્યાપિ સ્વસંવેદ્યમ્ અનૌપમમ્
ચતુષ્પ્રકારં તદ્ અપિ સ્વરૂપં પરમાત્મનઃ ॥

ચતુષ્પ્રકારતાં તસ્ય બ્રહ્મભૂતસ્ય વૈ મુને
ત્વામ્ આચક્ષ્વ યથાન્યાયં યદ્ ઉક્તં પરમં પદમ્ ॥

મૈત્રેય કારણં પ્રોક્તં સાધનં સર્વવસ્તુષુ
સાધ્યં ચ વસ્ત્વ્ અભિમતં યત્ સાધયિતુમ્ આત્મનઃ ॥

યોગિનો મુક્તિકામસ્ય પ્રાણાયામાદિ સાધનમ્
સાધ્યં ચ પરમં બ્રહ્મ પુનર્ નાવર્તતે યતઃ ॥

સાધનાલમ્બનં જ્ઞાનં મુક્તયે યોગિનાં હિ યત્
સ ભેદઃ પ્રથમસ્ તસ્ય જ્ઞાનભૂતસ્ય વૈ મુને ॥

યુઞ્જતઃ ક્લેશમુક્ત્યર્થં સાધ્યં યદ્ બ્રહ્મયોગિનઃ
તદાલમ્બનવિજ્ઞાનં દ્વિતીયો ઽંશો મહામુને ॥

ઉભયોસ્ ત્વ્ અવિભાગેન સાધ્યસાધનયોર્ હિ યત્
વિજ્ઞાનમ્ અદ્વૈતમયં તદ્ભાગો ઽન્યો મયોદિતઃ ॥

જ્ઞાનત્રયસ્ય ચૈતસ્ય વિશેષો યો મહામુને
તન્ નિરાકરણદ્વાર દર્શિતાત્મસ્વરૂપવત્ ॥

નિર્વ્યાપારમ્ અનાખ્યેયં વ્યાપ્તિમાત્રમ્ અનૌપમમ્
આત્મસંબોધવિષયં સત્તામાત્રમ્ અલક્ષણમ્ ॥

પ્રશાન્તમ્ અભયં શુદ્ધં દુર્વિભાવ્યમ્ અસંશ્રયમ્
વિષ્ણોર્ જ્ઞાનમયસ્યોક્તં તજ્ જ્ઞાનં પરમં પદમ્ ॥

તત્રાજ્ઞાનનિરોધેન યોગિનો યાન્તિ યે લયમ્
સંસારકર્ષણોપ્તૌ તે યાન્તિ નિર્બીજતાં દ્વિજ ॥

એવંપ્રકારમ્ અમલં નિત્યં વ્યાપકમ્ અક્ષયમ્
સમસ્તહેયરહિતં વિષ્ણ્વાખ્યં પરમં પદમ્ ॥

તદ્ બ્રહ્મ પરમં યોગી યતો નાવર્તતે પુનઃ
અપુણ્યપુણ્યોપરમે ક્ષીણક્લેશો ઽતિનિર્મલઃ ॥

દ્વે રૂપે બ્રહ્મણસ્ તસ્ય મૂર્તં ચામૂર્તમ્ એવ ચ
ક્ષરાક્ષરસ્વરૂપે તે સર્વભૂતેષુ ચ સ્થિતે ॥

અક્ષરં તત્ પરં બ્રહ્મ ક્ષરં સર્વમ્ ઇદં જગત્
એકદેશસ્થિતસ્યેન્દોર્ જ્યોત્સ્ના વિસ્તારિણી યથા
પરસ્ય બ્રહ્મણઃ શક્તિસ્ તથૈતદ્ અખિલં જગત્ ॥

તત્રાપ્ય્ આસન્નદૂરત્વાદ્ બહુત્વસ્વલ્પતામયઃ
જ્યોત્સ્નાભેદો ઽસ્તિ તચ્છક્તેસ્ તદ્વન્ મૈત્રેય વિદ્યતે ॥

બ્રહ્મવિષ્ણુશિવા બ્રહ્મન્ પ્રધાના બ્રહ્મશક્તયઃ
તતશ્ ચ દેવા મૈત્રેય ન્યૂના દક્ષાદયસ્ તતઃ ॥

તતો મનુષ્યાઃ પશવો મૃગપક્ષિસરીસૃપાઃ
ન્યૂના ન્યૂનતરાશ્ ચૈવ વૃક્ષગુલ્માદયસ્ તતઃ ॥

તદ્ એતદ્ અક્ષયં નિત્યં જગન્ મુનિવરાખિલમ્
આવિર્ભાવતિરોભાવ જન્મનાશવિકલ્પવત્ ॥

સર્વશક્તિમયો વિષ્ણુઃ સ્વરૂપં બ્રહ્મણો ઽપરમ્
મૂર્તં યદ્ યોગિભિઃ પૂર્વં યોગારમ્ભેષુ ચિન્ત્યતે ॥

સાલમ્બનો મહાયોગઃ સબીજો યત્ર સંસ્થિતઃ
મનસ્ય્ અવ્યાહતે સમ્યગ્ યુઞ્જતાં જાયતે મુને ॥

સ પરઃ સર્વશક્તીનાં બ્રહ્મણઃ સમનન્તરઃ
મૂર્તં બ્રહ્મ મહાભાગ સર્વબ્રહ્મમયો હરિઃ ॥

તત્ર સર્વમ્ ઇદં પ્રોતમ્ ઓતં ચૈવાખિલં જગત્
તતો જગજ્ જગત્ તસ્મિન્ સ જગચ્ ચાખિલં મુને ॥

ક્ષરાક્ષરમયો વિષ્ણુર્ બિભર્ત્ય્ અખિલમ્ ઈશ્વરઃ
પુરુષાવ્યાકૃતમયં ભૂષણાસ્ત્રસ્વરૂપવત્ ॥

ભૂષણાસ્ત્રસ્વરૂપસ્થં યદ્ એતદ્ અખિલં જગત્
બિભર્તિ ભગવાન્ વિષ્ણુસ્ તન્ મમાખ્યાતુમ્ અર્હસિ ॥

નમસ્ કૃત્વાપ્રમેયાય વિષ્ણવે પ્રભવિષ્ણવે
કથયામિ યથાખ્યાતં વસિષ્ઠેન મમાભવત્ ॥

આત્માનમ્ અસ્ય જગતો નિર્લેપમ્ અગુણામલમ્
બિભર્તિ કૌસ્તુભમણિ સ્વરૂપં ભગવાન્ હરિઃ ॥

અસ્ય જગત આત્માનં પુરુષં શુદ્ધં ક્ષત્રજ્ઞમ્ ॥

શ્રીવત્સસંસ્થાનધરમ્ અનન્તે ચ સમાશ્રિતમ્
પ્રધાનં બુદ્ધિર્ અપ્ય્ આસ્તે ગદારૂપેણ માધવે ॥

ભૂતાદિમ્ ઇન્દ્રિયાદિં ચ દ્વિધાહંકારમ્ ઈશ્વરઃ
બિભર્તિ શઙ્ખરૂપેણ શાર્ઙ્ગરૂપેણ ચ સ્થિતમ્ ॥

ચલત્સ્વરૂપમ્ અત્યન્તં જવેનાન્તરિતાનિલમ્
ચક્રસ્વરૂપં ચ મનો ધત્તે વિષ્ણુકરે સ્થિતમ્ ॥

પઞ્ચરૂપા તુ યા માલા વૈજયન્તી ગદાભૃતઃ
સા ભૂતહેતુસંઘાતા ભૂતમાલા ચ વૈ દ્વિજ ॥

યાનીન્દ્રિયાણ્ય્ અશેષાણિ બુદ્ધિકર્માત્મકાનિ વૈ
શરરૂપાણ્ય્ અશેષાણિ તાનિ ધત્તે જનાર્દનઃ ॥

બિભર્તિ યચ્ ચાસિરત્નમ્ અચ્યુતો ઽત્યન્તનિર્મલમ્
વિદ્યામયં તુ તજ્ જ્ઞાનમ્ અવિદ્યાચર્મસંસ્થિતમ્ ॥

ઇત્થં પુમાન્ પ્રધાનં ચ બુદ્ધ્યહંકારમ્ એવ ચ
ભૂતાનિ ચ હૃષીકેશે મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ
વિદ્યાવિદ્યે ચ મૈત્રેય સર્વમ્ એતત્ સમાશ્રિતમ્ ॥

અસ્ત્રભૂષણસંસ્થાન સ્વરૂપં રૂપવર્જિતઃ
બિભર્તિ માયારૂપો ઽસૌ શ્રેયસે પ્રાણિનાં હરિઃ ॥

સવિકારં પ્રધાનં ચ પુમાંસં ચાખિલં જગત્
બિભર્તિ પુણ્ડરીકાક્ષસ્ તદ્ એવં પરમેશ્વરઃ ॥

યા વિદ્યા યા તથાવિદ્યા યત્ સદ્ યચ્ ચાસદ્ અવ્યયે
તત્ સર્વં સર્વભૂતેશે મૈત્રેય મધુસૂદને ॥

કલાકાષ્ઠાનિમેષાદિ દિનર્ત્વયનહાયનૈઃ
કાલસ્વરૂપો ભગવાન્ અપારો હરિર્ અવ્યયઃ ॥

ભૂર્લોકો ઽથ ભુવર્લોકઃ સ્વર્લોકો મુનિસત્તમ
મહર્ જનસ્ તપઃ સત્યં સપ્તલોકાન્ ઇમાન્ વિભુઃ ॥

લોકાત્મમૂર્તિઃ સર્વેષાં પૂર્વેષામ્ અપિ પૂર્વજઃ
આધારઃ સર્વવિદ્યાનાં સ્વયમ્ એવ હરિઃ સ્થિતઃ ॥

દેવમાનુષપશ્વાદિ સ્વરૂપૈર્ બહુભિર્ વિભુઃ
સ્થિતઃ સર્વેશ્વરો ઽનન્તો ભૂતમૂર્તિર્ અમૂર્તિમાન્ ॥

ઋચો યજૂંષિ સામાનિ તથૈવાથર્વણાનિ ચ
ઇતિહાસોપવેદાશ્ ચ વેદાન્તેષુ તથોક્તયઃ ॥

વેદાઙ્ગાનિ સમસ્તાનિ મન્વાદિગદિતાનિ ચ
શાસ્ત્રાણ્ય્ અશેષાણ્ય્ આખ્યાનાન્ય્ અનુવાકાશ્ ચ યે ક્વચિત્ ॥

કાવ્યાલાપાશ્ ચ યે કેચિદ્ ગીતકાન્ય્ અખિલાનિ ચ
શબ્દમૂર્તિધરસ્યૈતદ્ વપુર્ વિષ્ણોર્ મહાત્મનઃ ॥

યાનિ મૂર્તાન્ય્ અમૂર્તાનિ યાન્ય્ અત્રાન્યત્ર વા ક્વચિત્
સન્તિ વૈ વસ્તુજાતાનિ તાનિ સર્વાણિ તદ્વપુઃ ॥

અહં હરિઃ સર્વમ્ ઇદં જનાર્દનો નાન્યત્ તતઃ કારણકાર્યજાતમ્
ઈદૃઙ્ મનો યસ્ય ન તસ્ય ભૂયો ભવોદ્ભવા દ્વન્દ્વગદા ભવન્તિ ॥

ઇત્ય્ એષ તે ઽંશઃ પ્રથમઃ પુરાણસ્યાસ્ય વૈ દ્વિજ
યથાવત્ કથિતો યસ્મિઞ્ શ્રુતે પાપૈર્ વિમુચ્યતે ॥

કાર્ત્તિક્યાં પુષ્કરસ્નાને દ્વાદશાબ્દે તુ યત્ ફલમ્
તદ્ અસ્ય શ્રવણે સર્વં મૈત્રેયાપ્નોતિ માનવઃ ॥

દેવર્ષિપિતૃગન્ધર્વ યક્ષાદીનાં ચ સંભવમ્
ભવન્તિ શૃણ્વતઃ પુંસો દેવાદ્યા વરદા મુને ॥