Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 1.2

avikārāya śuddhāya nityāya paramātmane
sadaikarūparūpāya viṣṇave sarvajiṣṇave //

namo hiraṇyagarbhāya haraye śaṃkarāya ca
vāsudevāya tārāya sargasthityantakāriṇe //

ekānekasvarūpāya sthūlasūkṣmātmane namaḥ
avyaktavyaktarūpāya viṣṇave muktihetave //

sargasthitivināśānāṃ jagato yo jaganmayaḥ
mūlabhūto namas tasmai viṣṇave paramātmane //

ādhārabhūtaṃ viśvasyāpy aṇīyāṃsam aṇīyasām
praṇamya sarvabhūtastham acyutaṃ puruṣottamam //

jñānasvarūpam atyanta nirmalaṃ paramārthataḥ
tam evārthasvarūpeṇa bhrāntidarśanataḥ sthitam //

viṣṇuṃ grasiṣṇuṃ viśvasya sthitisarge tathā prabhum
praṇamya jagatām īśam ajam akṣayam avyayam //

kathayāmi yathāpūrvaṃ dakṣādyair munisattamaiḥ
pṛṣṭaḥ provāca bhagavān abjayoniḥ pitāmahaḥ //

taiś coktaṃ purukutsāya bhūbhuje narmadātaṭe
sārasvatāya tenāpi mama sārasvatena ca //

paraḥ parāṇāṃ paramaḥ paramātmātmasaṃsthitaḥ
rūpavarṇādinirdeśa viśeṣaṇavivarjitaḥ //

apakṣayavināśābhyāṃ pariṇāmarddhijanmabhiḥ
varjitaḥ śakyate vaktuṃ yaḥ sadāstīti kevalam //

sarvatrāsau samastaṃ ca vasaty atreti vai yataḥ
tataḥ sa vāsudeveti vidvadbhiḥ paripaṭhyate //

tad brahma paramaṃ nityam ajam akṣayam avyayam
ekasvarūpaṃ ca sadā heyābhāvāc ca nirmalam //

tad eva sarvam evaitad vyaktāvyaktasvarūpavat
tathā puruṣarūpeṇa kālarūpeṇa ca sthitam //

parasya brahmaṇo rūpaṃ puruṣaḥ prathamaṃ dvija
vyaktāvyakte tathaivānye rūpe kālas tathāparam //

pradhānapuruṣavyakta kālānāṃ paramaṃ hi yat
paśyanti sūrayaḥ śuddhaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam //

pradhānapuruṣavyakta kālās tu pravibhāgaśaḥ
rūpāṇi sthitisargānta vyaktisadbhāvahetavaḥ //

vyaktaṃ viṣṇus tathāvyaktaṃ puruṣaḥ kāla eva ca
krīḍato bālakasyeva ceṣṭāṃ tasya niśāmaya //

avyaktaṃ kāraṇaṃ yat tat pradhānam ṛṣisattamaiḥ
procyate prakṛtiḥ sūkṣmā nityā sadasadātmikā //

akṣayaṃ nānyadādhāram ameyam ajaraṃ dhruvam
śabdasparśavihīnaṃ tad rūpādibhir asaṃhatam //

triguṇaṃ taj jagadyonir anādiprabhavāvyayam
tenāgre sarvam evāsīd vyāptaṃ vai pralayād anu //

vedavādavido vidvan niyatā brahmavādinaḥ
paṭhanti caitam evārthaṃ pradhānapratipādakam //

nāho na rātrir na nabho na bhūmir nāsīt tamo jyotir abhūn na cānyat
śrotrādibuddhyānupalabhyam ekaṃ prādhānikaṃ brahma pumāṃs tadāsīt //

viṣṇoḥ svarūpāt parato hi te 'nye rūpe pradhānaṃ puruṣaś ca vipra
tasyaiva te 'nyena dhṛte viyukte rūpāntaraṃ tad dvija kālasaṃjñam //

prakṛtau ca sthitaṃ vyaktam atītapralaye tu yat
tasmāt prākṛtasaṃjño 'yam ucyate pratisaṃcaraḥ //

anādir bhagavān kālo nānto 'sya dvija vidyate
avyucchinnās tatas tv ete sargasthityantasaṃyamāḥ //

guṇasāmye tatas tasmin pṛthak puṃsi vyavasthite
kālasvarūpaṃ tad viṣṇor maitreya parivartate //

kālasvarūparūpaṃ tad viṣṇor maitreya vartate //

tatas tat paramaṃ brahma paramātmā jaganmayaḥ
sarvagaḥ sarvabhūteśaḥ sarvātmā parameśvaraḥ //

pradhānaṃ puruṣaṃ cāpi praviśyātmecchayā hariḥ
kṣobhayām āsa saṃprāpte sargakāle vyayāvyayau //

yathā saṃnidhimātreṇa gandhaḥ kṣobhāya jāyate
manaso nopakartṛtvāt tathāsau parameśvaraḥ //

sa eva kṣobhako brahman kṣobhyaś ca puruṣottamaḥ
sa saṃkocavikāsābhyāṃ pradhānatve 'pi ca sthitaḥ //

vikāsāṇusvarūpaiś ca brahmarūpādibhis tathā
vyaktasvarūpaś ca tathā viṣṇuḥ sarveśvareśvaraḥ //

guṇasāmyāt tatas tasmāt kṣetrajñādhiṣṭhitān mune
guṇavyañjanasaṃbhūtiḥ sargakāle dvijottama //

pradhānatattvam udbhūtaṃ mahāntaṃ tat samāvṛṇot
sāttviko rājasaś caiva tāmasaś ca tridhā mahān
pradhānatattvena samaṃ tvacā bījam ivāvṛtam //

vaikārikas taijasaś ca bhūtādiś caiva tāmasaḥ
trividho 'yam ahaṃkāro mahattattvād ajāyata //

bhūtendriyāṇāṃ hetuḥ sa triguṇatvān mahāmune
yathā pradhānena mahān mahatā sa tathāvṛtaḥ //

bhūtādis tu vikurvāṇaḥ śabdatanmātrakaṃ tataḥ
sasarja śabdatanmātrād ākāśaṃ śabdalakṣaṇam //

śabdamātraṃ tathākāśaṃ bhūtādiḥ sa samāvṛṇot
ākāśas tu vikurvāṇaḥ sparśamātraṃ sasarja ha //

balavān abhavad vāyus tasya sparśo guṇo mataḥ
ākāśaṃ śabdamātraṃ tu sparśamātraṃ samāvṛṇot //

tato vāyur vikurvāṇo rūpamātraṃ sasarja ha
jyotir utpadyate vāyos tad rūpaguṇam ucyate //

sparśamātras tato vāyū rūpamātraṃ samāvṛṇot
jyotiś cāpi vikurvāṇaṃ rasamātraṃ sasarja ha //

saṃbhavanti tato 'mbhāṃsi rasādhārāṇi tāni ca
rasamātrāṇi cāmbhāṃsi rūpamātraṃ samāvṛṇot //

vikurvāṇāni cāmbhāṃsi gandhamātraṃ sasarjire
saṃghāto jāyate tasmāt tasya gandho guṇo mataḥ //

tasmiṃs tasmiṃs tu tanmātrā tena tanmātratā smṛtā
tanmātrāṇy aviśeṣāṇi aviśeṣās tato hi te //

na śāntā nāpi ghorās te na mūḍhāś cāviśeṣiṇaḥ
bhūtatanmātrasargo 'yam ahaṃkārāt tu tāmasāt //

taijasānīndriyāṇy āhur devā vaikārikā daśa
ekādaśaṃ manaś cātra devā vaikārikāḥ smṛtāḥ //

tvak cakṣur nāsikā jihvā śrotram atra ca pañcamam
śabdādīnām avāptyarthaṃ buddhiyuktāni vai dvija //

pāyūpasthau karau pādau vāk ca maitreya pañcamī
visargaśilpagatyukti karma teṣāṃ ca kathyate //

ākāśavāyutejāṃsi salilaṃ pṛthivī tathā
śabdādibhir guṇair brahman saṃyuktāny uttarottaraiḥ //

śāntā ghorāś ca mūḍhāś ca viśeṣās tena te smṛtāḥ //

nānāvīryāḥ pṛthagbhūtās tatas te saṃhatiṃ vinā
nāśaknuvan prajāḥ sraṣṭum asamāgamya kṛtsnaśaḥ //

sametyānyonyasaṃyogaṃ parasparasamāśrayāḥ
ekasaṃghātalakṣyāś ca saṃprāpyaikyam aśeṣataḥ //

puruṣādhiṣṭhitatvāc ca avyaktānugraheṇa ca
mahadādyā viśeṣāntā hy aṇḍam utpādayanti te //

tat krameṇa vivṛddhaṃ tu jalabudbudavat samam
bhūtebhyo 'ṇḍaṃ mahābuddhe bṛhat tad udakeśayam
prākṛtaṃ brahmarūpasya viṣṇoḥ sthānam anuttamam //

tatrāvyaktasvarūpo 'sau vyaktarūpī jagatpatiḥ
viṣṇur brahmasvarūpeṇa svayam eva vyavasthitaḥ //

merur ulbam abhūt tasya jarāyuś ca mahīdharāḥ
garbhodakaṃ samudrāś ca tasyāsan sumahātmanaḥ //

sādridvīpasamudrāś ca sajyotir lokasaṃgrahaḥ
tasminn aṇḍe 'bhavad vipra sadevāsuramānuṣaḥ //

vārivahnyanilākāśais tato bhūtādinā bahiḥ
vṛtaṃ daśaguṇair aṇḍaṃ bhūtādir mahatā tathā //

avyaktenāvṛto brahmaṃs taiḥ sarvaiḥ sahito mahān
ebhir āvaraṇair aṇḍaṃ saptabhiḥ prākṛtair vṛtam
nālikeraphalasyāntar bījaṃ bāhyadalair iva //

juṣan rajoguṇaṃ tatra svayaṃ viśveśvaro hariḥ
brahmā bhūtvāsya jagato visṛṣṭau saṃpravartate //

sṛṣṭaṃ ca pāty anuyugaṃ yāvat kalpavikalpanā
sattvabhṛd bhagavān viṣṇur aprameyaparākramaḥ //

tamoudrekī ca kalpānte rudrarūpī janārdanaḥ
maitreyākhilabhūtāni bhakṣayaty atibhīṣaṇaḥ //

saṃbhakṣayitvā bhūtāni jagaty ekārṇavīkṛte
nāgaparyaṅkaśayane śete 'sau parameśvaraḥ //

prabuddhaś ca punaḥ sṛṣṭiṃ karoti brahmarūpadhṛk //

sṛṣṭisthityantakaraṇād brahmaviṣṇuśivātmikām
sa saṃjñāṃ yāti bhagavān eka eva janārdanaḥ //

sraṣṭā sṛjati cātmānaṃ viṣṇuḥ pālyaṃ ca pāti ca
upasaṃharate cānte saṃhartā ca svayaṃ prabhuḥ //

pṛthivy āpas tathā tejo vāyur ākāśam eva ca
sarvendriyāntaḥkaraṇaṃ puruṣākhyaṃ hi yaj jagat //

sa eva sarvabhūteśo viśvarūpo yato 'vyayaḥ
sargādikaṃ tato 'syaiva bhūtastham upakārakam //

sa eva sṛjyaḥ sa ca sargakartā sa eva pāty atti ca pālyate ca
brahmādyavasthābhir aśeṣamūrtir viṣṇur variṣṭho varado vareṇyaḥ //