Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 1.1

jitaṃ te puṇḍarīkākṣa namas te viśvabhāvana
namas te 'stu hṛṣīkeśa mahāpuruṣa pūrvaja //

sadakṣaraṃ brahma ya īśvaraḥ pumān guṇormisṛṣṭisthitikālasaṃlayaḥ
pradhānabuddhyādijagatprapañcasūḥ sa no 'stu viṣṇur matibhūtimuktidaḥ //

praṇamya viṣṇuṃ viśveśaṃ brahmādīn praṇipatya ca
guruṃ praṇamya vakṣyāmi purāṇaṃ vedasaṃmitam //

itihāsapurāṇajñaṃ vedavedāṅgapāragam
dharmaśāstrāditattvajñaṃ vasiṣṭhatanayātmajam //

samastacetobhimatārthasiddhaye gaṇaiḥ surāṇām api saṃstutau yaḥ
aśeṣavighnendhanajātavedasaṃ namāmi taṃ śuddhadhiyaṃ gaṇādhipam //

padmāsanaṃ padmasamānanaṃ ca padmasya yoniś caturānanaṃ ca
ṣaḍaṅgavedaiś ca vibhūṣitāṅgaṃ pitāmahaṃ taṃ praṇato 'smi nityam //

.... .... .... .tātmane [lacuna]
itihāsapurāṇānām ādikartre namo namaḥ //

kṛtvā tan narasiṃharūpam atulaṃ lokatrayavyāpi yad vyālaṃ visphuṭacārukesarasaṭāsaṃghātaramyākṛtiḥ
vakṣo vajraśilāsamūhakaṭhinaṃ vistāri devadviṣo bhinnaṃ yena nakhair mudes tu bhagavān devaḥ sa vaḥ keśavaḥ //

jayati kamalodaravapuḥ kama[la]mukhaḥ kamalagarbhasaṃbhūtaḥ /
suranamitacaraṇakamalaḥ kamalāsanasaṃsthito brahmā //

jayati jalabhāragarbhitanilāmbudanīlavapuḥ /
mandaragiriparivartanaviṣamaśilālāñchano vibhuḥ //

jayati śaśikhaṇḍamaṇḍitavikaṭajaṭāmukuṭasaṃkaṭalalāṭam /
sphuṭadaśanakiraṇavikasitamukhakamalacatuṣṭayaṃ śaṃbhoḥ //

śuklāmbaradharaṃ viṣṇuṃ śaśivarṇaṃ caturbhujam
prasannavadanaṃ dhyāyet sarvavighnopaśāntaye //

agajānanapadmārkaṃ gajānanam aharniśam
anekadantaṃ bhaktānām ekadantam upāsmahe //

yā kundendutuṣārahāradhavalā yā śubhravastrāvṛtā yā vīṇāvaradaṇḍamaṇḍitakarā yā śvetapadmāsana
ya brahmācyutaśaṃkaraprabhṛtibhir devaiḥ sadā pūjitā sā māṃ pātu sarasvatī bhagavatī niḥśeṣajāḍyāpahā //

yasmād idaṃ jagad ajāyata yatra tiṣṭhaty ante samastam idaṃ astam upaiti yatra /
tasmai namaḥ sadasadādivikalpaśūnya caitanyamātravapuṣe puruṣottamāya //

tattvena yaś ca dadhadīśvaratatsvabhāva bhogāpavargatadupāyagatīr udāraḥ /
saṃdarśayan niramimīta purāṇaratnaṃ tasmai namo munivarāya parāśarāya //

aṃśaiḥ ṣaḍbhiḥ samākīṇam aṅgair vedam ivāparam
purāṇaṃ vaiṣṇavaṃ cakre yas tam vande parāśaram //

paṅkeruhākṣāya bhavauṣadhāya bhaktārtināśāya parāt parāya
tārkṣyādhirūḍhāya sukhapradāya akṣmīvarāhāya namaḥ parasmai //

yasyāsīt prapitāmaho guṇanidher devaḥ purāṇo jagat sṛṣṭā yasya pitāmaho matimatāṃ śreṣṭho vasiṣṭhaḥ pitā
śaktir yasya jagaddhitāya bhagavān vyāso hariḥ putratāṃ yāto yasya parāśaraṃ tam atulam vandāmahe nirmalam //

parāśaraṃ munivaraṃ kṛtapūrvāhṇikakriyam
maitreyaḥ paripapraccha praṇipatyābhivādya ca //

tvatto hi vedādhyayanam adhītam akhilaṃ guro
dharmaśāstrāṇi sarvāṇi vedāṅgāni yathākramam //

tvatprasādān muniśreṣṭha mām anye nākṛtaśramam
vakṣyanti sarvaśāstreṣu prāyaśo ye 'pi vidviṣaḥ //

so 'ham icchāmi dharmajña śrotuṃ tvatto yathā jagat
babhūva bhūyaś ca yathā mahābhāga bhaviṣyati //

yanmayaṃ ca jagad brahman yataś caitac carācaram
līnam āsīd yathā yatra layam eṣyati yatra ca //

yatpramāṇāni bhūtāni devādīnāṃ ca saṃbhavam
samudraparvatānāṃ ca saṃsthānaṃ ca yathā bhuvaḥ //

sūryādīnāṃ ca saṃsthānaṃ pramāṇaṃ munisattama
devādīnāṃ tathā vaṃśān manūn manvantarāṇi ca //

kalpān kalpavikalpāṃś ca caturyugavikalpitān
kalpāntasya svarūpaṃ ca yugadharmāṃś ca kṛtsnaśaḥ //

devarṣipārthivānāṃ ca caritaṃ yan mahāmune
vedaśākhāpraṇayanaṃ yathāvad vyāsakartṛkam //

dharmāṃś ca brāhmaṇādīnāṃ tathā cāśramavāsinām
śrotum icchāmy ahaṃ sarvaṃ tvatto vāsiṣṭhanandana //

brahman prasādapravaṇaṃ kuruṣva mayi mānasam
yenāham etaj jānīyāṃ tvatprasādān mahāmune //

sādhu maitreya dharmajña smārito 'smi purātanam
pituḥ pitā me bhagavān vasiṣṭho yad uvāca ha //

viśvāmitraprayuktena rakṣasā bhakṣito mayā
śrutas tātas tataḥ krodho maitreyāsīn mamātulaḥ //

tato 'haṃ rakṣasāṃ satraṃ vināśāya samārabham
bhasmīkṛtāś ca śataśas tasmin satre niśācarāḥ //

tataḥ saṃkṣīyamāṇeṣu teṣu rakṣaḥsv aśeṣataḥ
mām uvāca mahābhāgo vasiṣṭho 'smatpitāmahaḥ //

alam atyantakopena tāta manyum imaṃ jahi
rākṣasā nāparādhyante pitus te vihitaṃ tathā //

mūḍhānām eṣa bhavati krodho jñānavatāṃ kutaḥ
hanyate tāta kaḥ kena yataḥ svakṛtabhuk pumān //

saṃcitasyāpi mahatā vatsa kleśena mānavaiḥ
yaśasas tapasaś caiva krodho nāśakaraḥ paraḥ //

svargāpavargavyāsedha kāraṇaṃ paramarṣayaḥ
varjayanti sadā krodhaṃ tāta mā tadvaśo bhava //

alaṃ niśācarair dagdhair dīnair anaparādhibhiḥ
satraṃ te viramatv etat kṣamāsārā hi sādhavaḥ //

evaṃ tātena tenāham anunīto mahātmanā
upasaṃhṛtavān satraṃ sadyas tadvākyagauravāt //

tataḥ prītaḥ sa bhagavān vasiṣṭho munisattamaḥ
saṃprāptaś ca tadā tatra pulastyo brahmaṇaḥ sutaḥ //

pitāmahena dattārghyaḥ kṛtāsanaparigrahaḥ
mām uvāca mahābhāgo maitreya pulahāgrajaḥ //

vaire mahati yad vākyād guror asyāśritā kṣamā
tvayā tasmāt samastāni bhavāñ chāstrāṇi vetsyati //

saṃtater na mamocchedaḥ kruddhenāpi yataḥ kṛtaḥ
tvayā tasmān mahābhāga dadāmy anyaṃ mahāvaram //

purāṇasaṃhitākartā bhavān vatsa bhaviṣyati
devatāpāramārthyaṃ ca yathāvad vetsyate bhavān //

pravṛtte ca nivṛtte ca karmaṇy astamalā matiḥ
matprasādād asaṃdigdhā tava vatsa bhaviṣyati //

tataś ca bhagavān prāha vasiṣṭho me pitāmahaḥ
pulastyena yad uktaṃ te sarvam etad bhaviṣyati //

iti pūrvaṃ vasiṣṭhena pulastyena ca dhīmatā
yad uktaṃ tat smṛtiṃ yātaṃ tvatpraśnād akhilaṃ mama //

so 'haṃ vadāmy aśeṣaṃ te maitreya paripṛcchate
purāṇasaṃhitāṃ samyak tāṃ nibodha yathātatham //

viṣṇoḥ sakāśād udbhūtaṃ jagat tatraiva ca sthitam
sthitisaṃyamakartāsau jagato 'sya jagac ca saḥ //

mitrāputravaco niśamya sakalaṃ smṛtvātmanas tad varam satraṃ caiva nivāritaṃ sa sumahābhāgo 'bhavat tāraṇam
kṛtvā vaiṣṇavam uttamaṃ munivaraṃ maitreyam adhyāpayat tattvārthapratipādanaṃ pravadatāṃ sarvārthadaṃ śṛṇvatām //