વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 1.2

અવિકારાય શુદ્ધાય નિત્યાય પરમાત્મને
સદૈકરૂપરૂપાય વિષ્ણવે સર્વજિષ્ણવે ॥

નમો હિરણ્યગર્ભાય હરયે શંકરાય ચ
વાસુદેવાય તારાય સર્ગસ્થિત્યન્તકારિણે ॥

એકાનેકસ્વરૂપાય સ્થૂલસૂક્ષ્માત્મને નમઃ
અવ્યક્તવ્યક્તરૂપાય વિષ્ણવે મુક્તિહેતવે ॥

સર્ગસ્થિતિવિનાશાનાં જગતો યો જગન્મયઃ
મૂલભૂતો નમસ્ તસ્મૈ વિષ્ણવે પરમાત્મને ॥

આધારભૂતં વિશ્વસ્યાપ્ય્ અણીયાંસમ્ અણીયસામ્
પ્રણમ્ય સર્વભૂતસ્થમ્ અચ્યુતં પુરુષોત્તમમ્ ॥

જ્ઞાનસ્વરૂપમ્ અત્યન્ત નિર્મલં પરમાર્થતઃ
તમ્ એવાર્થસ્વરૂપેણ ભ્રાન્તિદર્શનતઃ સ્થિતમ્ ॥

વિષ્ણું ગ્રસિષ્ણું વિશ્વસ્ય સ્થિતિસર્ગે તથા પ્રભુમ્
પ્રણમ્ય જગતામ્ ઈશમ્ અજમ્ અક્ષયમ્ અવ્યયમ્ ॥

કથયામિ યથાપૂર્વં દક્ષાદ્યૈર્ મુનિસત્તમૈઃ
પૃષ્ટઃ પ્રોવાચ ભગવાન્ અબ્જયોનિઃ પિતામહઃ ॥

તૈશ્ ચોક્તં પુરુકુત્સાય ભૂભુજે નર્મદાતટે
સારસ્વતાય તેનાપિ મમ સારસ્વતેન ચ ॥

પરઃ પરાણાં પરમઃ પરમાત્માત્મસંસ્થિતઃ
રૂપવર્ણાદિનિર્દેશ વિશેષણવિવર્જિતઃ ॥

અપક્ષયવિનાશાભ્યાં પરિણામર્દ્ધિજન્મભિઃ
વર્જિતઃ શક્યતે વક્તું યઃ સદાસ્તીતિ કેવલમ્ ॥

સર્વત્રાસૌ સમસ્તં ચ વસત્ય્ અત્રેતિ વૈ યતઃ
તતઃ સ વાસુદેવેતિ વિદ્વદ્ભિઃ પરિપઠ્યતે ॥

તદ્ બ્રહ્મ પરમં નિત્યમ્ અજમ્ અક્ષયમ્ અવ્યયમ્
એકસ્વરૂપં ચ સદા હેયાભાવાચ્ ચ નિર્મલમ્ ॥

તદ્ એવ સર્વમ્ એવૈતદ્ વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપવત્
તથા પુરુષરૂપેણ કાલરૂપેણ ચ સ્થિતમ્ ॥

પરસ્ય બ્રહ્મણો રૂપં પુરુષઃ પ્રથમં દ્વિજ
વ્યક્તાવ્યક્તે તથૈવાન્યે રૂપે કાલસ્ તથાપરમ્ ॥

પ્રધાનપુરુષવ્યક્ત કાલાનાં પરમં હિ યત્
પશ્યન્તિ સૂરયઃ શુદ્ધં તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ॥

પ્રધાનપુરુષવ્યક્ત કાલાસ્ તુ પ્રવિભાગશઃ
રૂપાણિ સ્થિતિસર્ગાન્ત વ્યક્તિસદ્ભાવહેતવઃ ॥

વ્યક્તં વિષ્ણુસ્ તથાવ્યક્તં પુરુષઃ કાલ એવ ચ
ક્રીડતો બાલકસ્યેવ ચેષ્ટાં તસ્ય નિશામય ॥

અવ્યક્તં કારણં યત્ તત્ પ્રધાનમ્ ઋષિસત્તમૈઃ
પ્રોચ્યતે પ્રકૃતિઃ સૂક્ષ્મા નિત્યા સદસદાત્મિકા ॥

અક્ષયં નાન્યદાધારમ્ અમેયમ્ અજરં ધ્રુવમ્
શબ્દસ્પર્શવિહીનં તદ્ રૂપાદિભિર્ અસંહતમ્ ॥

ત્રિગુણં તજ્ જગદ્યોનિર્ અનાદિપ્રભવાવ્યયમ્
તેનાગ્રે સર્વમ્ એવાસીદ્ વ્યાપ્તં વૈ પ્રલયાદ્ અનુ ॥

વેદવાદવિદો વિદ્વન્ નિયતા બ્રહ્મવાદિનઃ
પઠન્તિ ચૈતમ્ એવાર્થં પ્રધાનપ્રતિપાદકમ્ ॥

નાહો ન રાત્રિર્ ન નભો ન ભૂમિર્ નાસીત્ તમો જ્યોતિર્ અભૂન્ ન ચાન્યત્
શ્રોત્રાદિબુદ્ધ્યાનુપલભ્યમ્ એકં પ્રાધાનિકં બ્રહ્મ પુમાંસ્ તદાસીત્ ॥

વિષ્ણોઃ સ્વરૂપાત્ પરતો હિ તે ઽન્યે રૂપે પ્રધાનં પુરુષશ્ ચ વિપ્ર
તસ્યૈવ તે ઽન્યેન ધૃતે વિયુક્તે રૂપાન્તરં તદ્ દ્વિજ કાલસંજ્ઞમ્ ॥

પ્રકૃતૌ ચ સ્થિતં વ્યક્તમ્ અતીતપ્રલયે તુ યત્
તસ્માત્ પ્રાકૃતસંજ્ઞો ઽયમ્ ઉચ્યતે પ્રતિસંચરઃ ॥

અનાદિર્ ભગવાન્ કાલો નાન્તો ઽસ્ય દ્વિજ વિદ્યતે
અવ્યુચ્છિન્નાસ્ તતસ્ ત્વ્ એતે સર્ગસ્થિત્યન્તસંયમાઃ ॥

ગુણસામ્યે તતસ્ તસ્મિન્ પૃથક્ પુંસિ વ્યવસ્થિતે
કાલસ્વરૂપં તદ્ વિષ્ણોર્ મૈત્રેય પરિવર્તતે ॥

કાલસ્વરૂપરૂપં તદ્ વિષ્ણોર્ મૈત્રેય વર્તતે ॥

તતસ્ તત્ પરમં બ્રહ્મ પરમાત્મા જગન્મયઃ
સર્વગઃ સર્વભૂતેશઃ સર્વાત્મા પરમેશ્વરઃ ॥

પ્રધાનં પુરુષં ચાપિ પ્રવિશ્યાત્મેચ્છયા હરિઃ
ક્ષોભયામ્ આસ સંપ્રાપ્તે સર્ગકાલે વ્યયાવ્યયૌ ॥

યથા સંનિધિમાત્રેણ ગન્ધઃ ક્ષોભાય જાયતે
મનસો નોપકર્તૃત્વાત્ તથાસૌ પરમેશ્વરઃ ॥

સ એવ ક્ષોભકો બ્રહ્મન્ ક્ષોભ્યશ્ ચ પુરુષોત્તમઃ
સ સંકોચવિકાસાભ્યાં પ્રધાનત્વે ઽપિ ચ સ્થિતઃ ॥

વિકાસાણુસ્વરૂપૈશ્ ચ બ્રહ્મરૂપાદિભિસ્ તથા
વ્યક્તસ્વરૂપશ્ ચ તથા વિષ્ણુઃ સર્વેશ્વરેશ્વરઃ ॥

ગુણસામ્યાત્ તતસ્ તસ્માત્ ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતાન્ મુને
ગુણવ્યઞ્જનસંભૂતિઃ સર્ગકાલે દ્વિજોત્તમ ॥

પ્રધાનતત્ત્વમ્ ઉદ્ભૂતં મહાન્તં તત્ સમાવૃણોત્
સાત્ત્વિકો રાજસશ્ ચૈવ તામસશ્ ચ ત્રિધા મહાન્
પ્રધાનતત્ત્વેન સમં ત્વચા બીજમ્ ઇવાવૃતમ્ ॥

વૈકારિકસ્ તૈજસશ્ ચ ભૂતાદિશ્ ચૈવ તામસઃ
ત્રિવિધો ઽયમ્ અહંકારો મહત્તત્ત્વાદ્ અજાયત ॥

ભૂતેન્દ્રિયાણાં હેતુઃ સ ત્રિગુણત્વાન્ મહામુને
યથા પ્રધાનેન મહાન્ મહતા સ તથાવૃતઃ ॥

ભૂતાદિસ્ તુ વિકુર્વાણઃ શબ્દતન્માત્રકં તતઃ
સસર્જ શબ્દતન્માત્રાદ્ આકાશં શબ્દલક્ષણમ્ ॥

શબ્દમાત્રં તથાકાશં ભૂતાદિઃ સ સમાવૃણોત્
આકાશસ્ તુ વિકુર્વાણઃ સ્પર્શમાત્રં સસર્જ હ ॥

બલવાન્ અભવદ્ વાયુસ્ તસ્ય સ્પર્શો ગુણો મતઃ
આકાશં શબ્દમાત્રં તુ સ્પર્શમાત્રં સમાવૃણોત્ ॥

તતો વાયુર્ વિકુર્વાણો રૂપમાત્રં સસર્જ હ
જ્યોતિર્ ઉત્પદ્યતે વાયોસ્ તદ્ રૂપગુણમ્ ઉચ્યતે ॥

સ્પર્શમાત્રસ્ તતો વાયૂ રૂપમાત્રં સમાવૃણોત્
જ્યોતિશ્ ચાપિ વિકુર્વાણં રસમાત્રં સસર્જ હ ॥

સંભવન્તિ તતો ઽમ્ભાંસિ રસાધારાણિ તાનિ ચ
રસમાત્રાણિ ચામ્ભાંસિ રૂપમાત્રં સમાવૃણોત્ ॥

વિકુર્વાણાનિ ચામ્ભાંસિ ગન્ધમાત્રં સસર્જિરે
સંઘાતો જાયતે તસ્માત્ તસ્ય ગન્ધો ગુણો મતઃ ॥

તસ્મિંસ્ તસ્મિંસ્ તુ તન્માત્રા તેન તન્માત્રતા સ્મૃતા
તન્માત્રાણ્ય્ અવિશેષાણિ અવિશેષાસ્ તતો હિ તે ॥

ન શાન્તા નાપિ ઘોરાસ્ તે ન મૂઢાશ્ ચાવિશેષિણઃ
ભૂતતન્માત્રસર્ગો ઽયમ્ અહંકારાત્ તુ તામસાત્ ॥

તૈજસાનીન્દ્રિયાણ્ય્ આહુર્ દેવા વૈકારિકા દશ
એકાદશં મનશ્ ચાત્ર દેવા વૈકારિકાઃ સ્મૃતાઃ ॥

ત્વક્ ચક્ષુર્ નાસિકા જિહ્વા શ્રોત્રમ્ અત્ર ચ પઞ્ચમમ્
શબ્દાદીનામ્ અવાપ્ત્યર્થં બુદ્ધિયુક્તાનિ વૈ દ્વિજ ॥

પાયૂપસ્થૌ કરૌ પાદૌ વાક્ ચ મૈત્રેય પઞ્ચમી
વિસર્ગશિલ્પગત્યુક્તિ કર્મ તેષાં ચ કથ્યતે ॥

આકાશવાયુતેજાંસિ સલિલં પૃથિવી તથા
શબ્દાદિભિર્ ગુણૈર્ બ્રહ્મન્ સંયુક્તાન્ય્ ઉત્તરોત્તરૈઃ ॥

શાન્તા ઘોરાશ્ ચ મૂઢાશ્ ચ વિશેષાસ્ તેન તે સ્મૃતાઃ ॥

નાનાવીર્યાઃ પૃથગ્ભૂતાસ્ તતસ્ તે સંહતિં વિના
નાશક્નુવન્ પ્રજાઃ સ્રષ્ટુમ્ અસમાગમ્ય કૃત્સ્નશઃ ॥

સમેત્યાન્યોન્યસંયોગં પરસ્પરસમાશ્રયાઃ
એકસંઘાતલક્ષ્યાશ્ ચ સંપ્રાપ્યૈક્યમ્ અશેષતઃ ॥

પુરુષાધિષ્ઠિતત્વાચ્ ચ અવ્યક્તાનુગ્રહેણ ચ
મહદાદ્યા વિશેષાન્તા હ્ય્ અણ્ડમ્ ઉત્પાદયન્તિ તે ॥

તત્ ક્રમેણ વિવૃદ્ધં તુ જલબુદ્બુદવત્ સમમ્
ભૂતેભ્યો ઽણ્ડં મહાબુદ્ધે બૃહત્ તદ્ ઉદકેશયમ્
પ્રાકૃતં બ્રહ્મરૂપસ્ય વિષ્ણોઃ સ્થાનમ્ અનુત્તમમ્ ॥

તત્રાવ્યક્તસ્વરૂપો ઽસૌ વ્યક્તરૂપી જગત્પતિઃ
વિષ્ણુર્ બ્રહ્મસ્વરૂપેણ સ્વયમ્ એવ વ્યવસ્થિતઃ ॥

મેરુર્ ઉલ્બમ્ અભૂત્ તસ્ય જરાયુશ્ ચ મહીધરાઃ
ગર્ભોદકં સમુદ્રાશ્ ચ તસ્યાસન્ સુમહાત્મનઃ ॥

સાદ્રિદ્વીપસમુદ્રાશ્ ચ સજ્યોતિર્ લોકસંગ્રહઃ
તસ્મિન્ન્ અણ્ડે ઽભવદ્ વિપ્ર સદેવાસુરમાનુષઃ ॥

વારિવહ્ન્યનિલાકાશૈસ્ તતો ભૂતાદિના બહિઃ
વૃતં દશગુણૈર્ અણ્ડં ભૂતાદિર્ મહતા તથા ॥

અવ્યક્તેનાવૃતો બ્રહ્મંસ્ તૈઃ સર્વૈઃ સહિતો મહાન્
એભિર્ આવરણૈર્ અણ્ડં સપ્તભિઃ પ્રાકૃતૈર્ વૃતમ્
નાલિકેરફલસ્યાન્તર્ બીજં બાહ્યદલૈર્ ઇવ ॥

જુષન્ રજોગુણં તત્ર સ્વયં વિશ્વેશ્વરો હરિઃ
બ્રહ્મા ભૂત્વાસ્ય જગતો વિસૃષ્ટૌ સંપ્રવર્તતે ॥

સૃષ્ટં ચ પાત્ય્ અનુયુગં યાવત્ કલ્પવિકલ્પના
સત્ત્વભૃદ્ ભગવાન્ વિષ્ણુર્ અપ્રમેયપરાક્રમઃ ॥

તમોઉદ્રેકી ચ કલ્પાન્તે રુદ્રરૂપી જનાર્દનઃ
મૈત્રેયાખિલભૂતાનિ ભક્ષયત્ય્ અતિભીષણઃ ॥

સંભક્ષયિત્વા ભૂતાનિ જગત્ય્ એકાર્ણવીકૃતે
નાગપર્યઙ્કશયને શેતે ઽસૌ પરમેશ્વરઃ ॥

પ્રબુદ્ધશ્ ચ પુનઃ સૃષ્ટિં કરોતિ બ્રહ્મરૂપધૃક્ ॥

સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકરણાદ્ બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાત્મિકામ્
સ સંજ્ઞાં યાતિ ભગવાન્ એક એવ જનાર્દનઃ ॥

સ્રષ્ટા સૃજતિ ચાત્માનં વિષ્ણુઃ પાલ્યં ચ પાતિ ચ
ઉપસંહરતે ચાન્તે સંહર્તા ચ સ્વયં પ્રભુઃ ॥

પૃથિવ્ય્ આપસ્ તથા તેજો વાયુર્ આકાશમ્ એવ ચ
સર્વેન્દ્રિયાન્તઃકરણં પુરુષાખ્યં હિ યજ્ જગત્ ॥

સ એવ સર્વભૂતેશો વિશ્વરૂપો યતો ઽવ્યયઃ
સર્ગાદિકં તતો ઽસ્યૈવ ભૂતસ્થમ્ ઉપકારકમ્ ॥

સ એવ સૃજ્યઃ સ ચ સર્ગકર્તા સ એવ પાત્ય્ અત્તિ ચ પાલ્યતે ચ
બ્રહ્માદ્યવસ્થાભિર્ અશેષમૂર્તિર્ વિષ્ણુર્ વરિષ્ઠો વરદો વરેણ્યઃ ॥