Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 1.13

dhruvāc chiṣṭiṃ ca bhavyaṃ ca bhavyāc chaṃbhur vyajāyata
śiṣṭer ādhatta succhāyā pañca putrān akalmaṣān //

ripuṃ ripuñjayaṃ vipraṃ vṛkalaṃ vṛkatejasam
ripor ādhatta bṛhatī cākṣuṣaṃ sarvatejasam //

ajījanat puṣkariṇyāṃ vāruṇyāṃ cākṣuṣo manum
prajāpater ātmajāyāṃ vīraṇasya mahātmanaḥ //

manor ajāyanta daśa naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ
kanyāyāṃ tapatāṃ śreṣṭha vairājasya prajāpateḥ //

kuruḥ puruḥ śatadyumnas tapasvī satyavāñ chuciḥ
agniṣṭud atirātraś ca sudyumnaś ceti te nava
abhimanyuś ca daśamo naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ //

kuror ajanayat putrān ṣaḍ āgneyī mahāprabhān
aṅgaṃ sumanasaṃ khyātiṃ kratum aṅgirasaṃ śibim //

aṅgāt sunīthāpatyaṃ vai venam ekam ajāyata
prajārtham ṛṣayas tasya mamanthur dakṣiṇaṃ karam //

venasya pāṇau mathite saṃbabhūva mahāmune
vainyo nāma mahīpālo yaḥ pṛthuḥ parikīrtyate //

yena dugdhā mahī pūrvaṃ prajānāṃ hitakāraṇāt //

kimarthaṃ mathitaḥ pāṇir venasya paramarṣibhiḥ
yatra jajñe mahāvīryaḥ sa pṛthur munisattama //

sunīthā nāma yā kanyā mṛtyoḥ prathamajābhavat
aṅgasya bhāryā sā dattā tasyāṃ veno vyajāyata //

sa mātāmahadoṣeṇa tena mṛtyoḥ sutātmajaḥ
nisargād eva maitreya duṣṭabhāvo vyajāyata //

abhiṣikto yadā rājye sa venaḥ paramarṣibhiḥ
ghoṣayām āsa sa tadā pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ //

na yaṣṭavyaṃ na hotavyaṃ na dātavyaṃ kathaṃcana
bhoktā yajñasya kas tv anyo hy ahaṃ yajñapatiḥ prabhuḥ //

tatas tam ṛṣayaḥ pūrvaṃ saṃpūjya pṛthivīpatim
ūcuḥ sāmakalaṃ samyaṅ maitreya samupasthitāḥ //

bho bho rājañ chṛṇuṣva tvaṃ yad vadāmas tava prabho
rājyadehopakārāya prajānāṃ ca hitaṃ param //

dīrghasatreṇa deveśaṃ sarvayajñeśvaraṃ harim
pūjayiṣyāma bhadraṃ te tatrāṃśas te bhaviṣyati //

yajñena yajñapuruṣo viṣṇuḥ saṃprīṇito nṛpa
asmābhir bhavataḥ kāmān sarvān eva pradāsyati //

yajñair yajñeśvaro yeṣāṃ rāṣṭre saṃpūjyate hariḥ
teṣāṃ sarvepsitāvāptiṃ dadāti nṛpa bhūbhṛtām //

mattaḥ ko 'bhyadhiko 'nyo 'sti kaś cārādhyo mamāparaḥ
ko 'yaṃ harir iti khyāto yo vai yajñeśvaro mataḥ //

brahmā janārdanaḥ śaṃbhur indro vāyur yamo raviḥ
hutabhug varuṇo dhātā pūṣā bhūmir niśākaraḥ //

ete cānye ca ye devāḥ śāpānugrahakāriṇaḥ
nṛpasyaite śarīrasthāḥ sarvadevamayo nṛpaḥ //

etaj jñātvā mayājñaptaṃ yad yathā kriyatāṃ tathā
na dātavyaṃ na hotavyaṃ na yaṣṭavyaṃ ca bho dvijāḥ //

bhartṛśuśrūṣaṇaṃ dharmo yathā strīṇāṃ paro mataḥ
mamājñāpālanaṃ dharmo bhavatāṃ ca tathā dvijāḥ //

dehy anujñāṃ mahārāja mā dharmo yātu saṃkṣayam
haviṣāṃ pariṇāmo 'yaṃ yad etad akhilaṃ jagat //

dharme ca saṃkṣayaṃ yāte kṣīyate cākhilaṃ jagat //

iti vijñāpyamāno 'pi sa venaḥ paramarṣibhiḥ
pāpo dadāti nānujñāṃ tadā proktaḥ punaḥ punaḥ //

tatas te munayaḥ sarve kopāmarṣasamanvitāḥ
hanyatāṃ hanyatāṃ pāpa ity ūcus te parasparam //

yo yajñapuruṣaṃ viṣṇum anādinidhanaṃ prabhum
vinindaty adhamācāro na sa yogyo bhuvaḥ patiḥ //

ity uktvā mantrapūtais taiḥ kuśair munigaṇā nṛpam
nijaghnur nihataṃ pūrvaṃ bhagavannindanādinā //

tataś ca munayo reṇuṃ dadṛśuḥ sarvato dvija
kim etad iti cāsannaṃ papracchus te janaṃ tadā //

ākhyātaṃ ca janais teṣāṃ caurībhūtair arājake
rāṣṭre tu lokair ārabdhaṃ parasvādānam āturaiḥ //

teṣām udīrṇavegānāṃ caurāṇāṃ munisattamāḥ
sumahān dṛśyate reṇuḥ paravittāpahāriṇām //

tataḥ saṃmantrya te sarve munayas tasya bhūbhṛtaḥ
mamanthur ūruṃ putrārtham anapatyasya yatnataḥ //

mathyataś ca samuttasthau tasyoroḥ puruṣaḥ kila
dagdhasthūṇāpratīkāśaḥ kharvaṭāsyo 'tihrasvakaḥ //

kiṃ karomīti tān sarvān viprān āha tvarānvitaḥ
niṣīdeti tam ūcus te niṣādas tena so 'bhavat //

tatas tatsaṃbhavā jātā vindhyaśailanivāsinaḥ
niṣādā muniśārdūla pāpakarmopalakṣaṇāḥ //

tena dvāreṇa tat pāpaṃ niṣkrāntaṃ tasya bhūpateḥ
niṣādās te tato jātā venakalmaṣanāśanāḥ //

tato 'sya dakṣiṇaṃ hastaṃ mamanthus te dvijottamāḥ //

mathyamāne ca tatrābhūt pṛthur vainyaḥ pratāpavān
dīpyamānaḥ svavapuṣā sākṣād agnir iva jvalan //

ādyam ājagavaṃ nāma khāt papāta tato dhanuḥ
śarāś ca divyā nabhasaḥ kavacaṃ ca papāta ha //

tasmiñ jāte tu bhūtāni saṃprahṛṣṭāni sarvaśaḥ //

satputreṇa ca jātena veno 'pi tridivaṃ yayau
punnāmno narakāt trātaḥ sa tena sumahātmanā //

taṃ samudrāś ca nadyaś ca ratnāny ādāya sarvaśaḥ
toyāni cābhiṣekārthaṃ sarvāṇy evopatasthire //

pitāmahaś ca bhagavān devair āṅgirasaiḥ saha
sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṅgamāni ca sarvaśaḥ
samāgamya tadā vainyam abhyaṣiñcan narādhipam //

haste tu dakṣiṇe cakraṃ dṛṣṭvā tasya pitāmahaḥ
viṣṇor aṃśaṃ pṛthuṃ matvā paritoṣaṃ paraṃ yayau //

viṣṇucihnaṃ kare cakraṃ sarveṣāṃ cakravartinām
bhavaty avyāhato yasya prabhāvas tridaśair api //

mahatā rājarājyena pṛthur vainyaḥ pratāpavān
so 'bhiṣikto mahātejā vidhivad dharmakovidaiḥ //

pitrāparañjitās tasya prajās tenānurañjitāḥ
anurāgāt tatas tasya nāma rājety ajāyata //

āpas tastambhire cāsya samudram abhiyāsyataḥ
parvatāś ca dadur mārgaṃ dhvajabhaṅgaś ca nābhavat //

akṛṣṭapacyā pṛthivī siddhyanty annāni cintayā
sarvakāmadughā gāvaḥ puṭake puṭake madhu //

tasya vai jātamātrasya yajñe paitāmahe śubhe
sūtaḥ sūtyāṃ samutpannaḥ sautye 'hani mahāmatiḥ //

pṛthur evābhavat tasmāt tataḥ pṛthur ajāyata //

tasminn eva mahāyajño jajñe prājño 'tha māgadhaḥ
proktau tadā munivarais tāv ubhau sūtamāgadhau //

stūyatām eṣa nṛpatiḥ pṛthur vainyaḥ pratāpavān
karmaitad anurūpaṃ ca pātraṃ stotrasya cāpy ayam //

tatas tāv ūcatur viprān sarvān eva kṛtāñjalī
adyajātasya no karma jñāyate 'sya mahīpateḥ //

guṇā na cāsya jñāyante na cāsya prathitaṃ yaśaḥ
stotraṃ kimāśrayaṃ tv asya kāryam asmābhir ucyatām //

kariṣyaty eṣa yat karma cakravartī mahābalaḥ
guṇā bhaviṣyā ye cāsya tair ayaṃ stūyatāṃ nṛpaḥ //

tataḥ sa nṛpatis toṣaṃ tac chrutvā paramaṃ yayau
sadguṇaiḥ ślāghyatām eti stavyāś cābhyāṃ guṇā mama //

tasmād yad atra stotre me guṇanirvarṇanaṃ tv imau
kariṣyete kariṣyāmi tad evāhaṃ samāhitaḥ //

yad imau varjanīyaṃ ca kiṃcid atra vadiṣyataḥ
tad ahaṃ varjayiṣyāmīty evaṃ cakre matiṃ nṛpaḥ //

atha tau cakratuḥ stotraṃ pṛthor vainyasya dhīmataḥ
bhaviṣyaiḥ karmabhiḥ samyak susvarau sūtamāgadhau //

satyavāg dānaśīlo 'yaṃ satyasandho nareśvaraḥ
hrīmān maitraḥ kṣamāśīlo vikrānto duṣṭaśāsanaḥ //

dharmajñāś ca kṛtajñāś ca dayāvān priyabhāṣakaḥ
mānyān mānayitā yajvā brahmaṇyaḥ sādhuvatsalaḥ //

samaḥ śatrau ca mitre ca vyavahārasthitau nṛpaḥ //

sūtenoktān guṇān itthaṃ sa tadā māgadhena ca
cakāra hṛdi tādṛk ca karmaṇā kṛtavān asau //

tataḥ sa pṛthivīpālaḥ pālayan vasudhām imām
iyāja vividhair yajñair mahadbhir bhūridakṣiṇaiḥ //

taṃ prajāḥ pṛthivīnātham upatasthuḥ kṣudhārditāḥ
oṣadhīṣu praṇaṣṭāsu tasmin kāle hy arājake
tam ūcus tena tāḥ pṛṣṭās tatrāgamanakāraṇam //

prajāpatiguṇaṃ śūraṃ pṛthuṃ satyaparākramam //

arājake nṛpaśreṣṭha dharitryā sakalauṣadhīḥ
grastās tataḥ kṣayaṃ yānti prajāḥ sarvāḥ prajeśvara //

tvaṃ no vṛttiprado dhātrā prajāpālo nirūpitaḥ
dehi naḥ kṣutparītānāṃ prajānāṃ jīvanauṣadhīḥ //

tato 'tha nṛpatir divyam ādāyājagavaṃ dhanuḥ
śarāṃś ca divyān kupitaḥ so 'nvadhāvad vasuṃdharām //

tato nanāśa tvaritā gaur bhūtvā tu vasuṃdharā
sā lokān brahmalokādīn saṃtrāsād agaman mahī //

yatra yatra yayau devī sā tadā bhūtadhāriṇī
tatra tatra tu sā vainyaṃ dadṛśe 'bhyudyatāyudham //

tatas taṃ prāha vasudhā pṛthuṃ pṛthuparākramam
pravepamānā tadbāṇa paritrāṇaparāyaṇā //

strīvadhe tvaṃ mahāpāpaṃ kiṃ narendra na paśyasi
yena māṃ hantum atyarthaṃ prakaroṣi nṛpodyamam //

ekasmin yatra nidhanaṃ prāpite duṣṭacāriṇi
bahūnāṃ bhavati kṣemaṃ tasya puṇyaprado vadhaḥ //

prajānām upakārāya yadi māṃ tvaṃ haniṣyasi
ādhāraḥ kaḥ prajānāṃ te nṛpaśreṣṭha bhaviṣyati //

tvāṃ hatvā vasudhe bāṇair macchāsanaparāṅmukhīm
ātmayogabalenemā dhārayiṣyāmy ahaṃ prajāḥ //

tataḥ praṇamya vasudhā taṃ bhūyaḥ prāha pārthivam
pravepitāṅgī paramaṃ sādhvasaṃ samupāgatā //

upāyataḥ samārabdhāḥ sarve siddhyanty upakramāḥ
tasmād vadāmy upāyaṃ te taṃ kuruṣva yadīcchasi //

samastā yā mayā jīrṇā naranātha mahauṣadhīḥ
yadīcchasi pradāsyāmi tāḥ kṣīrapariṇāminīḥ //

tasmāt prajāhitārthāya mama dharmabhṛtāṃ vara
taṃ tu vatsaṃ prayaccha tvaṃ kṣareyaṃ yena vatsalā //

samāṃ ca kuru sarvatra yena kṣīraṃ samantataḥ
varauṣadhībījabhūtaṃ vīra sarvatra bhāvaye //

tata utsārayām āsa śailāñ chatasahasraśaḥ
dhanuṣkoṭyā tadā vainyas tena śailā vivardhitāḥ //

na hi pūrvavisarge vai viṣame pṛthivītale
pravibhāgaḥ purāṇāṃ vā grāmāṇāṃ vā tadābhavat //

na sasyāni na gorakṣyaṃ na kṛṣir na vaṇikpathaḥ
vainyāt prabhṛti maitreya sarvasyaitasya saṃbhavaḥ //

yatra yatra samaṃ tv asyā bhūmer āsīn narādhipaḥ
tatra tatra prajānāṃ hi nivāsaṃ samarocayat //

āhāraḥ phalamūlāni prajānām abhavat tadā
kṛcchreṇa mahatā so 'pi praṇaṣṭāsv oṣadhīṣu vai //

sa kalpayitvā vatsaṃ tu manuṃ svāyambhuvaṃ prabhum
sve pāṇau pṛthivīnātho dudoha pṛthivīṃ pṛthuḥ
sasyajātāni sarvāṇi prajānāṃ hitakāmyayā //

tenānnena prajās tāta vartante 'dyāpi nityaśaḥ //

prāṇapradānāt sa pṛthur yasmād bhūmer abhūt pitā
tatas tu pṛthivīsaṃjñām avāpākhiladhāriṇī //

tataś ca devair munibhir daityai rakṣobhir adribhiḥ
gandharvair uragair yakṣaiḥ pitṛbhis tarubhis tathā //

tat tat pātram upādāya tat tad dugdhaṃ mune payaḥ
vatsadogdhṛviśeṣāś ca teṣāṃ tadyonayo 'bhavan //

saiṣā dhātrī vidhātrī ca dhāriṇī poṣaṇī tathā
sarvasya jagataḥ pṛthvī viṣṇupādatalodbhavā //

evaṃprabhāvaḥ sa pṛthuḥ putro venasya vīryavān
jajñe mahīpatiḥ pūrvaṃ rājābhūj janarañjanāt //

ya idaṃ janma vainyasya pṛthoḥ saṃkīrtayen naraḥ
na tasya duṣkṛtaṃ kiṃcit phaladāyi prajāyate //

duḥsvapnopaśamaṃ nṝṇāṃ śṛṇvatāṃ caitad uttamam
pṛthor janma prabhāvaś ca karoti satataṃ nṛṇām //