વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 1.13

ધ્રુવાચ્ છિષ્ટિં ચ ભવ્યં ચ ભવ્યાચ્ છંભુર્ વ્યજાયત
શિષ્ટેર્ આધત્ત સુચ્છાયા પઞ્ચ પુત્રાન્ અકલ્મષાન્ ॥

રિપું રિપુઞ્જયં વિપ્રં વૃકલં વૃકતેજસમ્
રિપોર્ આધત્ત બૃહતી ચાક્ષુષં સર્વતેજસમ્ ॥

અજીજનત્ પુષ્કરિણ્યાં વારુણ્યાં ચાક્ષુષો મનુમ્
પ્રજાપતેર્ આત્મજાયાં વીરણસ્ય મહાત્મનઃ ॥

મનોર્ અજાયન્ત દશ નડ્વલાયાં મહૌજસઃ
કન્યાયાં તપતાં શ્રેષ્ઠ વૈરાજસ્ય પ્રજાપતેઃ ॥

કુરુઃ પુરુઃ શતદ્યુમ્નસ્ તપસ્વી સત્યવાઞ્ છુચિઃ
અગ્નિષ્ટુદ્ અતિરાત્રશ્ ચ સુદ્યુમ્નશ્ ચેતિ તે નવ
અભિમન્યુશ્ ચ દશમો નડ્વલાયાં મહૌજસઃ ॥

કુરોર્ અજનયત્ પુત્રાન્ ષડ્ આગ્નેયી મહાપ્રભાન્
અઙ્ગં સુમનસં ખ્યાતિં ક્રતુમ્ અઙ્ગિરસં શિબિમ્ ॥

અઙ્ગાત્ સુનીથાપત્યં વૈ વેનમ્ એકમ્ અજાયત
પ્રજાર્થમ્ ઋષયસ્ તસ્ય મમન્થુર્ દક્ષિણં કરમ્ ॥

વેનસ્ય પાણૌ મથિતે સંબભૂવ મહામુને
વૈન્યો નામ મહીપાલો યઃ પૃથુઃ પરિકીર્ત્યતે ॥

યેન દુગ્ધા મહી પૂર્વં પ્રજાનાં હિતકારણાત્ ॥

કિમર્થં મથિતઃ પાણિર્ વેનસ્ય પરમર્ષિભિઃ
યત્ર જજ્ઞે મહાવીર્યઃ સ પૃથુર્ મુનિસત્તમ ॥

સુનીથા નામ યા કન્યા મૃત્યોઃ પ્રથમજાભવત્
અઙ્ગસ્ય ભાર્યા સા દત્તા તસ્યાં વેનો વ્યજાયત ॥

સ માતામહદોષેણ તેન મૃત્યોઃ સુતાત્મજઃ
નિસર્ગાદ્ એવ મૈત્રેય દુષ્ટભાવો વ્યજાયત ॥

અભિષિક્તો યદા રાજ્યે સ વેનઃ પરમર્ષિભિઃ
ઘોષયામ્ આસ સ તદા પૃથિવ્યાં પૃથિવીપતિઃ ॥

ન યષ્ટવ્યં ન હોતવ્યં ન દાતવ્યં કથંચન
ભોક્તા યજ્ઞસ્ય કસ્ ત્વ્ અન્યો હ્ય્ અહં યજ્ઞપતિઃ પ્રભુઃ ॥

તતસ્ તમ્ ઋષયઃ પૂર્વં સંપૂજ્ય પૃથિવીપતિમ્
ઊચુઃ સામકલં સમ્યઙ્ મૈત્રેય સમુપસ્થિતાઃ ॥

ભો ભો રાજઞ્ છૃણુષ્વ ત્વં યદ્ વદામસ્ તવ પ્રભો
રાજ્યદેહોપકારાય પ્રજાનાં ચ હિતં પરમ્ ॥

દીર્ઘસત્રેણ દેવેશં સર્વયજ્ઞેશ્વરં હરિમ્
પૂજયિષ્યામ ભદ્રં તે તત્રાંશસ્ તે ભવિષ્યતિ ॥

યજ્ઞેન યજ્ઞપુરુષો વિષ્ણુઃ સંપ્રીણિતો નૃપ
અસ્માભિર્ ભવતઃ કામાન્ સર્વાન્ એવ પ્રદાસ્યતિ ॥

યજ્ઞૈર્ યજ્ઞેશ્વરો યેષાં રાષ્ટ્રે સંપૂજ્યતે હરિઃ
તેષાં સર્વેપ્સિતાવાપ્તિં દદાતિ નૃપ ભૂભૃતામ્ ॥

મત્તઃ કો ઽભ્યધિકો ઽન્યો ઽસ્તિ કશ્ ચારાધ્યો મમાપરઃ
કો ઽયં હરિર્ ઇતિ ખ્યાતો યો વૈ યજ્ઞેશ્વરો મતઃ ॥

બ્રહ્મા જનાર્દનઃ શંભુર્ ઇન્દ્રો વાયુર્ યમો રવિઃ
હુતભુગ્ વરુણો ધાતા પૂષા ભૂમિર્ નિશાકરઃ ॥

એતે ચાન્યે ચ યે દેવાઃ શાપાનુગ્રહકારિણઃ
નૃપસ્યૈતે શરીરસ્થાઃ સર્વદેવમયો નૃપઃ ॥

એતજ્ જ્ઞાત્વા મયાજ્ઞપ્તં યદ્ યથા ક્રિયતાં તથા
ન દાતવ્યં ન હોતવ્યં ન યષ્ટવ્યં ચ ભો દ્વિજાઃ ॥

ભર્તૃશુશ્રૂષણં ધર્મો યથા સ્ત્રીણાં પરો મતઃ
મમાજ્ઞાપાલનં ધર્મો ભવતાં ચ તથા દ્વિજાઃ ॥

દેહ્ય્ અનુજ્ઞાં મહારાજ મા ધર્મો યાતુ સંક્ષયમ્
હવિષાં પરિણામો ઽયં યદ્ એતદ્ અખિલં જગત્ ॥

ધર્મે ચ સંક્ષયં યાતે ક્ષીયતે ચાખિલં જગત્ ॥

ઇતિ વિજ્ઞાપ્યમાનો ઽપિ સ વેનઃ પરમર્ષિભિઃ
પાપો દદાતિ નાનુજ્ઞાં તદા પ્રોક્તઃ પુનઃ પુનઃ ॥

તતસ્ તે મુનયઃ સર્વે કોપામર્ષસમન્વિતાઃ
હન્યતાં હન્યતાં પાપ ઇત્ય્ ઊચુસ્ તે પરસ્પરમ્ ॥

યો યજ્ઞપુરુષં વિષ્ણુમ્ અનાદિનિધનં પ્રભુમ્
વિનિન્દત્ય્ અધમાચારો ન સ યોગ્યો ભુવઃ પતિઃ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા મન્ત્રપૂતૈસ્ તૈઃ કુશૈર્ મુનિગણા નૃપમ્
નિજઘ્નુર્ નિહતં પૂર્વં ભગવન્નિન્દનાદિના ॥

તતશ્ ચ મુનયો રેણું દદૃશુઃ સર્વતો દ્વિજ
કિમ્ એતદ્ ઇતિ ચાસન્નં પપ્રચ્છુસ્ તે જનં તદા ॥

આખ્યાતં ચ જનૈસ્ તેષાં ચૌરીભૂતૈર્ અરાજકે
રાષ્ટ્રે તુ લોકૈર્ આરબ્ધં પરસ્વાદાનમ્ આતુરૈઃ ॥

તેષામ્ ઉદીર્ણવેગાનાં ચૌરાણાં મુનિસત્તમાઃ
સુમહાન્ દૃશ્યતે રેણુઃ પરવિત્તાપહારિણામ્ ॥

તતઃ સંમન્ત્ર્ય તે સર્વે મુનયસ્ તસ્ય ભૂભૃતઃ
મમન્થુર્ ઊરું પુત્રાર્થમ્ અનપત્યસ્ય યત્નતઃ ॥

મથ્યતશ્ ચ સમુત્તસ્થૌ તસ્યોરોઃ પુરુષઃ કિલ
દગ્ધસ્થૂણાપ્રતીકાશઃ ખર્વટાસ્યો ઽતિહ્રસ્વકઃ ॥

કિં કરોમીતિ તાન્ સર્વાન્ વિપ્રાન્ આહ ત્વરાન્વિતઃ
નિષીદેતિ તમ્ ઊચુસ્ તે નિષાદસ્ તેન સો ઽભવત્ ॥

તતસ્ તત્સંભવા જાતા વિન્ધ્યશૈલનિવાસિનઃ
નિષાદા મુનિશાર્દૂલ પાપકર્મોપલક્ષણાઃ ॥

તેન દ્વારેણ તત્ પાપં નિષ્ક્રાન્તં તસ્ય ભૂપતેઃ
નિષાદાસ્ તે તતો જાતા વેનકલ્મષનાશનાઃ ॥

તતો ઽસ્ય દક્ષિણં હસ્તં મમન્થુસ્ તે દ્વિજોત્તમાઃ ॥

મથ્યમાને ચ તત્રાભૂત્ પૃથુર્ વૈન્યઃ પ્રતાપવાન્
દીપ્યમાનઃ સ્વવપુષા સાક્ષાદ્ અગ્નિર્ ઇવ જ્વલન્ ॥

આદ્યમ્ આજગવં નામ ખાત્ પપાત તતો ધનુઃ
શરાશ્ ચ દિવ્યા નભસઃ કવચં ચ પપાત હ ॥

તસ્મિઞ્ જાતે તુ ભૂતાનિ સંપ્રહૃષ્ટાનિ સર્વશઃ ॥

સત્પુત્રેણ ચ જાતેન વેનો ઽપિ ત્રિદિવં યયૌ
પુન્નામ્નો નરકાત્ ત્રાતઃ સ તેન સુમહાત્મના ॥

તં સમુદ્રાશ્ ચ નદ્યશ્ ચ રત્નાન્ય્ આદાય સર્વશઃ
તોયાનિ ચાભિષેકાર્થં સર્વાણ્ય્ એવોપતસ્થિરે ॥

પિતામહશ્ ચ ભગવાન્ દેવૈર્ આઙ્ગિરસૈઃ સહ
સ્થાવરાણિ ચ ભૂતાનિ જઙ્ગમાનિ ચ સર્વશઃ
સમાગમ્ય તદા વૈન્યમ્ અભ્યષિઞ્ચન્ નરાધિપમ્ ॥

હસ્તે તુ દક્ષિણે ચક્રં દૃષ્ટ્વા તસ્ય પિતામહઃ
વિષ્ણોર્ અંશં પૃથું મત્વા પરિતોષં પરં યયૌ ॥

વિષ્ણુચિહ્નં કરે ચક્રં સર્વેષાં ચક્રવર્તિનામ્
ભવત્ય્ અવ્યાહતો યસ્ય પ્રભાવસ્ ત્રિદશૈર્ અપિ ॥

મહતા રાજરાજ્યેન પૃથુર્ વૈન્યઃ પ્રતાપવાન્
સો ઽભિષિક્તો મહાતેજા વિધિવદ્ ધર્મકોવિદૈઃ ॥

પિત્રાપરઞ્જિતાસ્ તસ્ય પ્રજાસ્ તેનાનુરઞ્જિતાઃ
અનુરાગાત્ તતસ્ તસ્ય નામ રાજેત્ય્ અજાયત ॥

આપસ્ તસ્તમ્ભિરે ચાસ્ય સમુદ્રમ્ અભિયાસ્યતઃ
પર્વતાશ્ ચ દદુર્ માર્ગં ધ્વજભઙ્ગશ્ ચ નાભવત્ ॥

અકૃષ્ટપચ્યા પૃથિવી સિદ્ધ્યન્ત્ય્ અન્નાનિ ચિન્તયા
સર્વકામદુઘા ગાવઃ પુટકે પુટકે મધુ ॥

તસ્ય વૈ જાતમાત્રસ્ય યજ્ઞે પૈતામહે શુભે
સૂતઃ સૂત્યાં સમુત્પન્નઃ સૌત્યે ઽહનિ મહામતિઃ ॥

પૃથુર્ એવાભવત્ તસ્માત્ તતઃ પૃથુર્ અજાયત ॥

તસ્મિન્ન્ એવ મહાયજ્ઞો જજ્ઞે પ્રાજ્ઞો ઽથ માગધઃ
પ્રોક્તૌ તદા મુનિવરૈસ્ તાવ્ ઉભૌ સૂતમાગધૌ ॥

સ્તૂયતામ્ એષ નૃપતિઃ પૃથુર્ વૈન્યઃ પ્રતાપવાન્
કર્મૈતદ્ અનુરૂપં ચ પાત્રં સ્તોત્રસ્ય ચાપ્ય્ અયમ્ ॥

તતસ્ તાવ્ ઊચતુર્ વિપ્રાન્ સર્વાન્ એવ કૃતાઞ્જલી
અદ્યજાતસ્ય નો કર્મ જ્ઞાયતે ઽસ્ય મહીપતેઃ ॥

ગુણા ન ચાસ્ય જ્ઞાયન્તે ન ચાસ્ય પ્રથિતં યશઃ
સ્તોત્રં કિમાશ્રયં ત્વ્ અસ્ય કાર્યમ્ અસ્માભિર્ ઉચ્યતામ્ ॥

કરિષ્યત્ય્ એષ યત્ કર્મ ચક્રવર્તી મહાબલઃ
ગુણા ભવિષ્યા યે ચાસ્ય તૈર્ અયં સ્તૂયતાં નૃપઃ ॥

તતઃ સ નૃપતિસ્ તોષં તચ્ છ્રુત્વા પરમં યયૌ
સદ્ગુણૈઃ શ્લાઘ્યતામ્ એતિ સ્તવ્યાશ્ ચાભ્યાં ગુણા મમ ॥

તસ્માદ્ યદ્ અત્ર સ્તોત્રે મે ગુણનિર્વર્ણનં ત્વ્ ઇમૌ
કરિષ્યેતે કરિષ્યામિ તદ્ એવાહં સમાહિતઃ ॥

યદ્ ઇમૌ વર્જનીયં ચ કિંચિદ્ અત્ર વદિષ્યતઃ
તદ્ અહં વર્જયિષ્યામીત્ય્ એવં ચક્રે મતિં નૃપઃ ॥

અથ તૌ ચક્રતુઃ સ્તોત્રં પૃથોર્ વૈન્યસ્ય ધીમતઃ
ભવિષ્યૈઃ કર્મભિઃ સમ્યક્ સુસ્વરૌ સૂતમાગધૌ ॥

સત્યવાગ્ દાનશીલો ઽયં સત્યસન્ધો નરેશ્વરઃ
હ્રીમાન્ મૈત્રઃ ક્ષમાશીલો વિક્રાન્તો દુષ્ટશાસનઃ ॥

ધર્મજ્ઞાશ્ ચ કૃતજ્ઞાશ્ ચ દયાવાન્ પ્રિયભાષકઃ
માન્યાન્ માનયિતા યજ્વા બ્રહ્મણ્યઃ સાધુવત્સલઃ ॥

સમઃ શત્રૌ ચ મિત્રે ચ વ્યવહારસ્થિતૌ નૃપઃ ॥

સૂતેનોક્તાન્ ગુણાન્ ઇત્થં સ તદા માગધેન ચ
ચકાર હૃદિ તાદૃક્ ચ કર્મણા કૃતવાન્ અસૌ ॥

તતઃ સ પૃથિવીપાલઃ પાલયન્ વસુધામ્ ઇમામ્
ઇયાજ વિવિધૈર્ યજ્ઞૈર્ મહદ્ભિર્ ભૂરિદક્ષિણૈઃ ॥

તં પ્રજાઃ પૃથિવીનાથમ્ ઉપતસ્થુઃ ક્ષુધાર્દિતાઃ
ઓષધીષુ પ્રણષ્ટાસુ તસ્મિન્ કાલે હ્ય્ અરાજકે
તમ્ ઊચુસ્ તેન તાઃ પૃષ્ટાસ્ તત્રાગમનકારણમ્ ॥

પ્રજાપતિગુણં શૂરં પૃથું સત્યપરાક્રમમ્ ॥

અરાજકે નૃપશ્રેષ્ઠ ધરિત્ર્યા સકલૌષધીઃ
ગ્રસ્તાસ્ તતઃ ક્ષયં યાન્તિ પ્રજાઃ સર્વાઃ પ્રજેશ્વર ॥

ત્વં નો વૃત્તિપ્રદો ધાત્રા પ્રજાપાલો નિરૂપિતઃ
દેહિ નઃ ક્ષુત્પરીતાનાં પ્રજાનાં જીવનૌષધીઃ ॥

તતો ઽથ નૃપતિર્ દિવ્યમ્ આદાયાજગવં ધનુઃ
શરાંશ્ ચ દિવ્યાન્ કુપિતઃ સો ઽન્વધાવદ્ વસુંધરામ્ ॥

તતો નનાશ ત્વરિતા ગૌર્ ભૂત્વા તુ વસુંધરા
સા લોકાન્ બ્રહ્મલોકાદીન્ સંત્રાસાદ્ અગમન્ મહી ॥

યત્ર યત્ર યયૌ દેવી સા તદા ભૂતધારિણી
તત્ર તત્ર તુ સા વૈન્યં દદૃશે ઽભ્યુદ્યતાયુધમ્ ॥

તતસ્ તં પ્રાહ વસુધા પૃથું પૃથુપરાક્રમમ્
પ્રવેપમાના તદ્બાણ પરિત્રાણપરાયણા ॥

સ્ત્રીવધે ત્વં મહાપાપં કિં નરેન્દ્ર ન પશ્યસિ
યેન માં હન્તુમ્ અત્યર્થં પ્રકરોષિ નૃપોદ્યમમ્ ॥

એકસ્મિન્ યત્ર નિધનં પ્રાપિતે દુષ્ટચારિણિ
બહૂનાં ભવતિ ક્ષેમં તસ્ય પુણ્યપ્રદો વધઃ ॥

પ્રજાનામ્ ઉપકારાય યદિ માં ત્વં હનિષ્યસિ
આધારઃ કઃ પ્રજાનાં તે નૃપશ્રેષ્ઠ ભવિષ્યતિ ॥

ત્વાં હત્વા વસુધે બાણૈર્ મચ્છાસનપરાઙ્મુખીમ્
આત્મયોગબલેનેમા ધારયિષ્યામ્ય્ અહં પ્રજાઃ ॥

તતઃ પ્રણમ્ય વસુધા તં ભૂયઃ પ્રાહ પાર્થિવમ્
પ્રવેપિતાઙ્ગી પરમં સાધ્વસં સમુપાગતા ॥

ઉપાયતઃ સમારબ્ધાઃ સર્વે સિદ્ધ્યન્ત્ય્ ઉપક્રમાઃ
તસ્માદ્ વદામ્ય્ ઉપાયં તે તં કુરુષ્વ યદીચ્છસિ ॥

સમસ્તા યા મયા જીર્ણા નરનાથ મહૌષધીઃ
યદીચ્છસિ પ્રદાસ્યામિ તાઃ ક્ષીરપરિણામિનીઃ ॥

તસ્માત્ પ્રજાહિતાર્થાય મમ ધર્મભૃતાં વર
તં તુ વત્સં પ્રયચ્છ ત્વં ક્ષરેયં યેન વત્સલા ॥

સમાં ચ કુરુ સર્વત્ર યેન ક્ષીરં સમન્તતઃ
વરૌષધીબીજભૂતં વીર સર્વત્ર ભાવયે ॥

તત ઉત્સારયામ્ આસ શૈલાઞ્ છતસહસ્રશઃ
ધનુષ્કોટ્યા તદા વૈન્યસ્ તેન શૈલા વિવર્ધિતાઃ ॥

ન હિ પૂર્વવિસર્ગે વૈ વિષમે પૃથિવીતલે
પ્રવિભાગઃ પુરાણાં વા ગ્રામાણાં વા તદાભવત્ ॥

ન સસ્યાનિ ન ગોરક્ષ્યં ન કૃષિર્ ન વણિક્પથઃ
વૈન્યાત્ પ્રભૃતિ મૈત્રેય સર્વસ્યૈતસ્ય સંભવઃ ॥

યત્ર યત્ર સમં ત્વ્ અસ્યા ભૂમેર્ આસીન્ નરાધિપઃ
તત્ર તત્ર પ્રજાનાં હિ નિવાસં સમરોચયત્ ॥

આહારઃ ફલમૂલાનિ પ્રજાનામ્ અભવત્ તદા
કૃચ્છ્રેણ મહતા સો ઽપિ પ્રણષ્ટાસ્વ્ ઓષધીષુ વૈ ॥

સ કલ્પયિત્વા વત્સં તુ મનું સ્વાયમ્ભુવં પ્રભુમ્
સ્વે પાણૌ પૃથિવીનાથો દુદોહ પૃથિવીં પૃથુઃ
સસ્યજાતાનિ સર્વાણિ પ્રજાનાં હિતકામ્યયા ॥

તેનાન્નેન પ્રજાસ્ તાત વર્તન્તે ઽદ્યાપિ નિત્યશઃ ॥

પ્રાણપ્રદાનાત્ સ પૃથુર્ યસ્માદ્ ભૂમેર્ અભૂત્ પિતા
તતસ્ તુ પૃથિવીસંજ્ઞામ્ અવાપાખિલધારિણી ॥

તતશ્ ચ દેવૈર્ મુનિભિર્ દૈત્યૈ રક્ષોભિર્ અદ્રિભિઃ
ગન્ધર્વૈર્ ઉરગૈર્ યક્ષૈઃ પિતૃભિસ્ તરુભિસ્ તથા ॥

તત્ તત્ પાત્રમ્ ઉપાદાય તત્ તદ્ દુગ્ધં મુને પયઃ
વત્સદોગ્ધૃવિશેષાશ્ ચ તેષાં તદ્યોનયો ઽભવન્ ॥

સૈષા ધાત્રી વિધાત્રી ચ ધારિણી પોષણી તથા
સર્વસ્ય જગતઃ પૃથ્વી વિષ્ણુપાદતલોદ્ભવા ॥

એવંપ્રભાવઃ સ પૃથુઃ પુત્રો વેનસ્ય વીર્યવાન્
જજ્ઞે મહીપતિઃ પૂર્વં રાજાભૂજ્ જનરઞ્જનાત્ ॥

ય ઇદં જન્મ વૈન્યસ્ય પૃથોઃ સંકીર્તયેન્ નરઃ
ન તસ્ય દુષ્કૃતં કિંચિત્ ફલદાયિ પ્રજાયતે ॥

દુઃસ્વપ્નોપશમં નૄણાં શૃણ્વતાં ચૈતદ્ ઉત્તમમ્
પૃથોર્ જન્મ પ્રભાવશ્ ચ કરોતિ સતતં નૃણામ્ ॥