Viṣṇupurāṇa (critical edition) · Chapter 1.12

niśamyaitad aśeṣeṇa maitreya nṛpateḥ sutaḥ
nirjagāma vanāt tasmāt praṇipatya sa tān ṛṣīn //

kṛtakṛtyam ivātmānaṃ manyamānas tato dvija
madhusaṃjñaṃ mahāpuṇyaṃ jagāma yamunātaṭam //

punaś ca madhusaṃjñena daityenādhiṣṭhitaṃ yataḥ
tato madhuvanaṃ nāmnā khyātam atra mahītale //

hatvā ca lavaṇaṃ rakṣo madhuputraṃ mahābalam
śatrughno madhurāṃ nāma purīṃ yatra cakāra vai //

yatra vai devadevasya sāṃnidhyaṃ harimedhasaḥ
sarvapāpahare tasmiṃs tapas tīrthe cakāra saḥ //

marīcimiśrair munibhir yathoddiṣṭam abhūt tathā
ātmany aśeṣadeveśaṃ sthitaṃ viṣṇum amanyata //

ananyacetasas tasya dhyāyato bhagavān hariḥ
sarvabhūtagato vipra sarvabhāvagato 'bhavat //

manasy avasthite tasya viṣṇau maitreya yoginaḥ
na śaśāka dharā bhāram udvoḍhuṃ bhūtadhāriṇī //

vāmapādasthite tasmin nanāmārdhena medinī
dvitīyaṃ ca nanāmārdhaṃ kṣiter dakṣiṇataḥ sthite //

pādāṅguṣṭhena saṃpīḍya yadā sa vasudhāṃ sthitaḥ
tadā sā vasudhā vipra cacāla saha parvataiḥ //

nadyo nadāḥ samudrāś ca saṃkṣobhaṃ paramaṃ yayuḥ
tatkṣobhād amarāḥ kṣobhaṃ paraṃ jagmur mahāmune //

yāmā nāma tadā devā maitreya paramākulāḥ
indreṇa saha saṃmantrya dhyānabhaṅgaṃ pracakramuḥ //

kūṣmāṇḍā vividhai rūpair mahendreṇa mahāmune
samādhibhaṅgam atyantam ārabdhāḥ kartum āturāḥ //

sunītir nāma tanmātā sāsrā tatpurataḥ sthitā
putreti karuṇāṃ vācam āha māyāmayī tadā //

putrakāsmān nivartasva śarīravyayadāruṇāt
nirbandhato mayā labdho bahubhis tvaṃ manorathaiḥ //

dīnām ekāṃ parityaktum anāthāṃ na tvam arhasi
sapatnīvacanād vatsa agates tvaṃ gatir mama //

kva ca tvaṃ pañcavarṣīyaḥ kva caitad dāruṇaṃ tapaḥ
nivartyatāṃ manaḥ kaṣṭān nirbandhāt phalavarjitāt //

kālaḥ krīḍanakānāṃ te tadante 'dhyayanasya ca
tataḥ samastabhogānāṃ tadante ceṣyate tapaḥ //

kālaḥ krīḍanakānāṃ yas tava bālasya putraka
tasmiṃs tvam itthaṃ tapasi kiṃ nāśāyātmano rataḥ //

matprītiḥ paramo dharmo vayovasthākriyākramam
anuvartasva mā mohaṃ nivartāsmād adharmataḥ //

parityajati vatsādya yady etan na bhavāṃs tapaḥ
tyakṣyāmy aham api prāṇāṃs tato vai paśyatas tava //

sa tāṃ vilapatīm evaṃ bāṣpavyākulalocanām
samāhitamanā viṣṇau paśyann api na dṛṣṭavān //

vatsa vatsa sughorāṇi rakṣāṃsy etāni bhīṣaṇe
vane 'bhyudyataśastrāṇi samāyānty apagamyatām //

ity uktvā prayayau sātha rakṣāṃsy āvirbabhus tataḥ
abhyudyatograśastrāṇi jvālāmālākulair mukhaiḥ //

tato nādān atīvogrān rājaputrasya te puraḥ
mumucur dīptaśastrāṇi bhrāmayanto niśācarāḥ //

śivāś ca śataśo neduḥ sajvālakavalair mukhaiḥ
trāsāya tasya bālasya yogayuktasya sarvataḥ //

hanyatāṃ hanyatām eṣa chidyatāṃ chidyatām ayam
bhakṣyatāṃ bhakṣyatāṃ cāyam ity ūcus te niśācarāḥ //

tato nānāvidhān nādān siṃhoṣṭramakarānanāḥ
trāsāya rājaputrasya nedus te rajanīcarāḥ //

rakṣāṃsi tāni te nādāḥ śivās tāny āyudhāni ca
govindāsaktacittasya yayur nendriyagocaram //

ekāgracetāḥ satataṃ viṣṇum evātmasaṃśrayam
dṛṣṭavān pṛthivīnātha putro nānyat kathaṃcana //

tataḥ sarvāsu māyāsu vilīnāsu punaḥ surāḥ
saṃkṣobhaṃ paramaṃ jagmus tatparābhavaśaṅkitāḥ //

te sametya jagadyonim anādinidhanaṃ harim
śaraṇyaṃ śaraṇaṃ yātās tapasā tasya tāpitāḥ //

devadeva jagannātha pareśa puruṣottama
dhruvasya tapasā taptās tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ //

dine dine kalāśeṣaiḥ śaśāṅkaḥ pūryate yathā
tathāyaṃ tapasā deva prayāty ṛddhim aharniśam //

auttānapāditapasā vayam itthaṃ janārdana
bhītās tvāṃ śaraṇaṃ yātās tapasas taṃ nivartaya //

na vidmaḥ kiṃ sa śakratvaṃ kiṃ sūryatvam abhīpsati
vittapāmbupasomānāṃ sābhilāṣaḥ padeṣu kim //

tad asmākaṃ prasīdeśa hṛdayāc chalyam uddhara
uttānapādatanayaṃ tapasaḥ saṃnivartaya //

nendratvaṃ na ca sūryatvaṃ naivāmbupadhaneśatām
prārthayaty eṣa yaṃ kāmaṃ taṃ karomy akhilaṃ surāḥ //

yāta devā yathākāmaṃ svasthānaṃ vigatajvarāḥ
nivartayāmy ahaṃ bālaṃ tapasy āsaktamānasam //

ity uktā devadevena praṇamya tridaśās tataḥ
prayayuḥ svāni dhiṣṇyāni śatakratupurogamāḥ //

bhagavān api sarvātmā tanmayatvena toṣitaḥ
gatvā dhruvam uvācedaṃ caturbhujavapur hariḥ //

auttānapāde bhadraṃ te tapasā paritoṣitaḥ
varado 'ham anuprāpto varaṃ varaya suvrata //

bāhyārthanirapekṣaṃ te mayi cittaṃ yad āhitam
tuṣṭo 'haṃ bhavatas tena tad vṛṇīṣva varaṃ param //

śrutvetthaṃ gaditaṃ tasya devadevasya bālakaḥ
unmīlitākṣo dadṛśe dhyānadṛṣṭaṃ hariṃ puraḥ //

śaṅkhacakragadāśārṅga varāsidharam acyutam
kirīṭinaṃ samālokya jagāma śirasā mahīm //

romāñcitāṅgaḥ sahasā sādhvasaṃ paramaṃ gataḥ
stavāya devadevasya sa cakre mānasaṃ dhruvaḥ //

kiṃ vadāmi stutāv asya kenoktenāsya saṃstutiḥ
ity ākulamatir devaṃ tam eva śaraṇaṃ yayau //

bhagavan yadi me toṣaṃ tapasā paramaṃ gataḥ
stotuṃ tad aham icchāmi varam enaṃ prayaccha me //

brahmādyair vedavedajñair jñāyate yasya no gatiḥ
taṃ tvāṃ katham ahaṃ deva stotuṃ śakṣyāmi bālakaḥ //

tvadbhaktipravaṇaṃ hy etat parameśvara me manaḥ
stotuṃ pravṛttaṃ tvatpādau tatra prajñāṃ prayaccha me //

śaṅkhaprāntena govindas taṃ pasparśa kṛtāñjalim
uttānapādatanayaṃ dvijavarya jagatpatiḥ //

atha prasannavadanaḥ tatkṣaṇān nṛpanandanaḥ
tuṣṭāva praṇato bhūtvā bhūtadhātāram acyutam //

bhūmir āpo 'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhir eva ca
bhūtādir ādiprakṛtir yasya rūpaṃ nato 'smi tam //

śuddhaḥ sūkṣmo 'khilavyāpī pradhānāt parataḥ pumān
yasya rūpaṃ namas tasmai puruṣāya guṇātmane //

bhūrādīnāṃ samastānāṃ gandhādīnāṃ ca śāśvataḥ
buddhyādīnāṃ pradhānasya puruṣasya ca yaḥ paraḥ //

taṃ brahmabhūtam ātmānam aśeṣajagataḥ patim
prapadye śaraṇaṃ śuddhaṃ tvadrūpaṃ parameśvara //

bṛhattvād bṛṃhaṇatvāc ca yad rūpaṃ brahmasaṃjñitam
tasmai namas te sarvātman yogicintyāvikāravat //

sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt
sarvavyāpī bhuvaḥ sparśād atyatiṣṭhad daśāṅgulam //

yad bhūtaṃ yac ca vai bhavyaṃ puruṣottama tad bhavān
tvatto virāṭ svarāṭ samrāṭ tvattaś cāpy adhipūruṣaḥ //

atyaricyata so 'dhaś ca tiryag ūrdhvaṃ ca vai bhuvaḥ
tvatto viśvam idaṃ jātaṃ tvatto bhūtabhaviṣyatī //

tvadrūpadhāriṇaś cāntaḥ sarvabhūtam idaṃ jagat
tvatto yajñaḥ sarvahutaḥ pṛṣadājyaṃ paśur dvidhā //

tvatta ṛco 'tha sāmāni tvattaś chandāṃsi jajñire
tvatto yajūṃṣy ajāyanta tvatto 'śvāś caikatodataḥ //

gāvas tvattaḥ samudbhūtās tvatto 'jā avayo mṛgāḥ
tvanmukhād brāhmaṇā bāhvos tvattaḥ kṣatram ajāyata //

vaiśyās tavorujāḥ śūdrās tava padbhyāṃ samudgatāḥ
akṣṇoḥ sūryo 'nilaḥ prāṇāc candramā manasas tava //

prāṇo 'ntaḥsuṣirāj jāto mukhād agnir ajāyata
nābhito gaganaṃ dyauś ca śirasaḥ samavartata
diśaḥ śrotrāt kṣitiḥ padbhyāṃ tvattaḥ sarvam abhūd idam //

nyagrodhaḥ sumahān alpe yathā bīje vyavasthitaḥ
saṃyame viśvam akhilaṃ bījabhūte tathā tvayi //

bījād aṅkurasaṃbhūto nyagrodhaḥ sa samucchritaḥ
vistāraṃ ca yathā yāti tvattaḥ sṛṣṭau tathā jagat //

yathā hi kadalī nānyā tvakpatrān nātha dṛśyate
evaṃ viśvasya nānyas tvaṃ tvatsthāyīśvara dṛśyate //

hlādinī saṃdhinī saṃvit tvayy ekā sarvasaṃsthitau
hlādatāpakarī miśrā tvayi no guṇavarjite //

pṛthagbhūtaikabhūtāya bhūtabhūtāya te namaḥ
prabhūtabhūtabhūtāya tubhyaṃ bhūtātmane namaḥ //

vyaktapradhānapuruṣa virāṭ saṃrāṭ svarāṭ tathā
vibhāvyate 'ntaḥkaraṇe puruṣeṣv akṣayo bhavān //

sarvasmin sarvabhūtas tvaṃ sarvaḥ sarvasvarūpadhṛk
sarvaṃ tvattas tataś ca tvaṃ namaḥ sarvātmane 'stu te //

sarvātmako 'si sarveśa sarvabhūtasthito yataḥ
kathayāmi tataḥ kiṃ te sarvaṃ vetsi hṛdi sthitam //

sarvātman sarvabhūteśa sarvasattvasamudbhava
sarvabhūto bhavān vetti sarvasattvamanoratham //

yo me manoratho nātha saphalaḥ sa tvayā kṛtaḥ
tapaś ca taptaṃ saphalaṃ yad dṛṣṭo 'si jagatpate //

tapasas tat phalaṃ prāptaṃ yad dṛṣṭo 'haṃ tvayā dhruva
maddarśanaṃ hi viphalaṃ rājaputra na jāyate //

varaṃ varaya tasmāt tvaṃ yathābhimatam ātmanaḥ
sarvaṃ saṃpadyate puṃsāṃ mayi dṛṣṭipathaṃ gate //

bhagavan sarvabhūteśa sarvasyāste bhavān hṛdi
kim ajñātaṃ tava svāmin manasā yan mayepsitam //

tathāpi tubhyaṃ deveśa kathayiṣyāmi yan mayā
prārthyate durvinītena hṛdayenātidurlabham //

kiṃ vā sarvajagatsraṣṭaḥ prasanne tvayi durlabham
tvatprasādaphalaṃ bhuṅkte trailokyaṃ maghavān api //

naitad rājāsanaṃ yogyam ajātasya mamodarāt
iti garvād avocan māṃ sapatnī mātur uccakaiḥ //

ādhārabhūtaṃ jagataḥ sarveṣām uttamottamam
prārthayāmi prabho sthānaṃ tvatprasādād ato 'vyayam //

yat tvayā prārthitaṃ sthānam etat prāpsyati vai bhavān
tvayāhaṃ toṣitaḥ pūrvam anyajanmani bālaka //

tvam āsīr brāhmaṇaḥ pūrvaṃ mayy ekāgramatiḥ sadā
mātāpitroś ca śuśrūṣur nijadharmānupālakaḥ //

kālena gacchatā mitraṃ rājaputras tavābhavat
yauvane 'khilabhogāḍhyo darśanīyojjvalākṛtiḥ //

tatsaṅgāt tasya tām ṛddhim avalokyātidurlabhām
bhaveyaṃ rājaputro 'ham iti vāñchā tvayā kṛtā //

tato yathābhilaṣitā prāptā te rājaputratā
uttānapādasya gṛhe jāto 'si dhruva durlabhe //

anyeṣāṃ tad varaṃ sthānaṃ kule svāyambhuvasya yat //

tasyaitad aparaṃ bāla yenāhaṃ paritoṣitaḥ
mām ārādhya naro muktim avāpnoty avilambitam //

mayy arpitamanā bāla kim u svargādikaṃ padam
trailokyād adhike sthāne sarvatārāgrahāśrayaḥ
bhaviṣyati na saṃdeho matprasādād bhavān dhruva //

sūryāt somāt tathā bhaumāt somaputrād bṛhaspateḥ
sitārkatanayādīnāṃ sarvarkṣāṇāṃ tathā dhruva //

saptarṣīṇām aśeṣāṇāṃ ye ca vaimānikāḥ surāḥ
sarveṣām upari sthānaṃ tava dattaṃ mayā dhruva //

kecic caturyugaṃ yāvat kecin manvantaraṃ surāḥ
tiṣṭhanti bhavato dattā mayā vai kalpasaṃsthitiḥ //

sunītir api te mātā tvadāsannātinirmalā
vimāne tārakā bhūtvā tāvatkālaṃ nivatsyati //

ye ca tvāṃ mānavāḥ prātaḥ sāyaṃ ca susamāhitāḥ
kīrtayiṣyanti teṣāṃ ca mahat puṇyaṃ bhaviṣyati //

.... .... ...tardadhe hariḥ //

dhruvo 'pi taṃ namaskṛtya jagāma svapitur gṛham //

ākarṇyātmajam āyāntaṃ saṃparetaṃ yathāgatam //

rājānaṃ śraddadhe candra sa candrasya suto mama //

satyaṃ devarṣiṇā uktam ākarṇya mudito bhavat //

vārtā hartur api prītyāṃ hīnaprādrān mahādhanam //

śaṅkhatūryaninādena brahmaghoṣeṇa bhūyasā //

niścakrāma purā tūrṇaṃ sadaśvaratham āsthitaḥ //

taṃ dṛṣṭvā pavanābhyāse āyāntaṃ tarasā rathāt //

avaruhya nṛpaxx dorbhyāṃ x parirebhire //

athābhinanditaḥ sarvair bandhuvargair dvijottama //

tenābhivāditāḥ sarve praviveśuḥ saharcix //

ity uktvā bhagavān īśaḥ tatraivāntaradhīyata //

evaṃ pūrvaṃ jagannāthād devadevāj janārdanāt
varaṃ prāpya dhruvaṃ sthānam adhyāste sa mahāmatiḥ //

svayaṃ śuśrūṣaṇād dharmyān mātāpitroś ca vai tathā //

dvādaśākṣaramāhātmyāt tapasaś ca prabhāvataḥ //

tasyābhimānam ṛddhiṃ ca mahimānaṃ nirīkṣya ca
devāsurāṇām ācāryaḥ ślokam atrośanā jagau //

aho 'sya tapaso vīryam aho 'sya tapasaḥ phalam
yad enaṃ purataḥ kṛtvā dhruvaṃ saptarṣayaḥ sthitāḥ //

dhruvasya jananī ceyaṃ sunītir nāma sūnṛtā
asyāś ca mahimānaṃ kaḥ śakto varṇayituṃ bhuvi //

trailokyāśrayatāṃ prāptaṃ paraṃ sthānaṃ sthirāyati
sthānaṃ prāptā paraṃ kṛtvā yā kukṣivivare dhruvam //

yaś caitat kīrtayen nityaṃ dhruvasyārohaṇaṃ divi
sarvapāpavinirmuktaḥ svargaloke mahīyate //

sthānabhraṃśaṃ na cāpnoti divi vā yadi vā bhuvi
sarvakalyāṇasaṃyukto dīrghakālaṃ ca jīvati //