Vishnudharmottara Purana · Chapter 3.81.85

3.81
vajra uvāca //
padmanābhasya me rūpaṃ prabrūhi jagatāmpateḥ //
yatrāsya padmasambhūto devadevaḥ pitāmahaḥ

mārkaṃḍeya uvāca//
jalamadhyagataḥ kāryaḥ śeṣaḥ pannagadarśanaḥ/
phaṇapuñjamahāratnadurnirīkṣyaśirodharaḥ

devadevastu kartavyastatra suptaścaturbhujaḥ /९
ekaḥ pādo'sya kartavyo lakṣmyutsaṅgagataḥ prabho

tathāparaśca kartavyaḥ śeṣabhogāṅkasaṃsthitaḥ //
eko bhujo'sya kartavyastatra jānau prasāritaḥ

kartavyo nābhideśasthastathā tasyāparaḥ karaḥ //
tathā cānyaḥ karaḥ kāryo devasya tu śirodhare

santānamañjarīdhārī tathaivāsyāparo bhavet //
nābhīsarasi sambhūte kamale tasya yādava

sarvapṛthvīmaye devyāḥ prāgvatkāryaḥ pitāmahaḥ //
nālalagnau ca kartavyau padmasya madhukaiṭabhau

nṛrūpadhārīṇi bhujaṅgamasya kāryāṇyathāstrāṇi tathā samīpe //
etattavoktaṃ yadupuṅgavāgrya devasya rūpaṃ paramasya tasya

iti śrīviṣṇudha० tṛ० kha० mā० va० saṃ padmanābharūpanirmāṇo nāmaikāśītitamo'dhyāyaḥ

3.82
vajra uvāca //
ācakṣva rūpaṃ lakṣmyā me bhṛguvaṃśavivardhana //
yā mātā sarvalokasya patnī viṣṇormahātmanaḥ //

mārkaṇḍeya uvāca //
hareḥ samīpe kartavyā lakṣmīstu dvibhujā nṛpa //
divyarūpāmbujakarā sarvābharaṇabhūṣitā

gaurī śuklāmbarā devī rūpeṇāpratimā bhuvi //
pṛthakcaturbhujā kāryā devī siṃhāsane śubhe

siṃhāsane'syāḥ kartavyaṃ kamalaṃ cārukarṇikam //
aṣṭapatraṃ mahābhāga karṇikāyāntu saṃsthitā

vināyakavadāsīnā devī kāryā mahābhuja //
bṛhannālaṃ kare kāryaṃ tasyāśca kamalaṃ śubham

dakṣiṇe yādava śreṣṭha keyūraprāntasaṃsthitam //
vāme'mṛtaghaṭaḥ kāryastathā rājanmanoharaḥ

tathaivānyau karau kāryau bilvaśaṅkhadharau nṛpa //
āvarjitaghaṭaṃ kāryaṃ tatpṛṣṭhe kuñjaradvayam

devyāśca mastake padmaṃ tathā kāryaṃ manoharam //
saubhāgyaṃ tadvijānīhi śaṅkhamṛddhiṃ tathā param

bilvaṃ ca sakalaṃ lokamapāṃ sārāmṛtaṃ tathā //
padmaṃ lakṣmīkare viddhi vibhavaṃ dvijapuṅgava

hastidvayaṃ vijānīhi śaṃkhapadmāvubhau nidhī //
samutthitā vā kartavyā śaṃkhāmbujakarā tathā

samukṣitā mahābhāgā padme padmāntaraprabhā //
dvibhujā cārusarvāṃgī sarvābharaṇabhūṣaṇā

dvau ca maulicarau mūrdhni kāryā vidyādharau śubhau

karābhyāṃ maulilagnābhyāṃ dakṣiṇābhyāṃ virājitau //
karābhyāṃ khaḍgadhāribhyāṃ devīvīkṣaṇatatparau

rājaśrīḥ svargalakṣmīśca brāhmī lakṣmīstathaiva ca //
jayalakṣmīśca kartavyā tasyā devyāḥ samīpagāḥ

sarvāḥ surūpāḥ kartavyāstathā ca suvibhūṣaṇāḥ

lakṣmīḥ sthitā sā kamale tu yasmim̐stāṃ keśavaṃ viddhi mahānubhāva //
vinā kṛtā sā madhusūdanena kṣaṇaṃ na santiṣṭhati lokamātā

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde lakṣmīrūpanirmāṇo nāma dvyaśītitamo'dhyāyaḥ

3.83
vajra uvāca //
rūpeṇa kena kartavyo viśvarūpadharo hariḥ //
etaṃ me saṃśayaṃ chindhi tvaṃ hi sarvaviducyase

mārkaṇḍeya uvāca //
ādau devasya kartavyāścatvāro vai stavonmukhāḥ //
teṣāmupari kartavyāstathā māheśvarāḥ punaḥ

īśānaṃ vaktrahīnāste tathā proktā mayā purā //
teṣāmupari kartavyā mukhyā brāhmī yatheritā

tataścānyamukhāḥ kāryāstiryagūrdhve tathaiva ca //
sarveṣāmapi devānāṃ tathānyānapi kārayet

ye mukhāḥ sattvajātānāṃ nānārūpā vibhāgaśaḥ //
yāvanto dṛṣṭayaḥ proktāścitrasūtre mahātmabhiḥ

darśanīyāstu tāḥ sarvāstasya mūrdhasu bhāgaśaḥ //
nānāvidhāni sattvāni mukhairanyaistathaiva ca

grasamānaḥ sa kartavyaḥ sarvaiḥ sattvabhayaṅkaraiḥ //
kāryāṇyuddhūyamānāni mukhāḥ kecana te śubhāḥ

yathā śaktyā ca kartavyāstasya devasya bāhavaḥ //
hastāni yāni dṛṣṭāni nṛttaśāstre mahātmabhiḥ

tāni sarvāṇi kāryāṇi tasya devasya bāhuṣu //
hastāḥ kāryāstathaivānye sarvāyudhavibhūṣaṇāḥ

yajñadaṇḍadharāścānye śilpabhāṇḍadharāstathā //
kālabhāṇḍadharāścānye vādyabhāṇḍadharāḥ pare

rūpamanyatprakartavyaṃ vaikuṇṭhavadato'cyute //
tatrāpi gātragāstasya darśayeccitrakarmaṇā

trailokyaṃ sakalaṃ rājanyathāśāstrānusārataḥ //
darśanīyāni varṇāni sarvāṇyeva mahātmanaḥ

bahurūpasya devasya vahumastakagāni tu

evaṃ hi śaktyā jagatāṃ pradhānaḥ samagrarūpo bhagavānhi kāryaḥ //
kārtsnyena rūpaṃ puruṣottamasya vaktuṃ na śakyaṃ kuta eva kartum

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mā० va० saṃ० viśvarūpanirmāṇo nāma tryaśītitamo'dhyāyaḥ

3.84
mārkaṇḍeya uvāca //
aiḍūkarūpanirmāṇaṃ śṛṇuṣva gadato mama //
aiḍūkapūjanātpūjā kṛtāsya jagato bhavet

bhadrapīṭhaṃ budhaḥ kuryātsopānaiḥ śobhanairyutam //
caturbhiryādavaśreṣṭha yathādiśamarindama

tasyopariṣṭādaparaṃ bhadrapīṭhaṃ tu kārayet //
tasyopariṣṭādaparaṃ tādṛgvidhamarindama

tasyopariṣṭātkartavyaṃ liṅgarūpaṃ vijānatā //
tattu tatrāpi kartavyaṃ liṃgarekhā virājitam

tasya madhye dhruvāṃ yaṣṭiṃ caturasrāṃ tu kārayet //
tasyopariṣṭātkartavyā bhūmikāstu trayodaśa

tasyopariṣṭātkartavyaṃ tathaivāmalatārakam //
tasyopari punaryaṣṭiḥ kāryā rājansuvartulā

samārdhacandramadhyasthacandrakeṇa virājitā //
bhūmikā yā mayā proktā tathaivāmalatārakam

bhuvanāste tvayā jñeyāstathā rājam̐ścaturdaśa//
liṃge maheśvaro devo vṛttā yaṣṭiḥ pitāmahaḥ

caturasrā tu yā yaṣṭiḥ sa ca devo janārdanaḥ //
guṇarūpeṇa vijñeyaṃ bhadrapīṭhatrayaṃ tathā

guṇādhānamiti proktaṃ trailokyaṃ sacarācaram //
adhastādbhuvanānāṃ tu liṅgopari tathā nṛpa

lokapālāśca kartavyāḥ śūlahastāścaturdiśam //
virūḍho dhṛtarāṣṭraśca virūpākṣaśca yādavaḥ //

kuberaśca mahātejāḥ sūryaveśadharāḥ śubhāḥ //
sarve kavacinaḥ kāryāḥ śubhābharaṇabhūṣitāḥ

virūpākṣaṃ vijānīhi śakradeva gaṇeśvaram //
dhṛtarāṣṭraṃ vijānīhi yamaṃ bhuvananāyakam

virūpākṣaṃ vijānīhi varuṇaṃ yādasāmpatim //
rājarājaṃ vijānīhi kuberaṃ dhanadaṃ prabhum

aiḍūkarūpaṃ kathitaṃ mayaitatprajāhitākhyaṃ yaduvaṃśamukhya

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde aiḍūkarūpanirmāṇo nāma caturaśītitamo'dhyāyaḥ

3.85
vajra uvāca //
vāsudevasya devasya bahurūpasya bhārgava //
brūhi me rūpanirmāṇaṃ śāśvatasya mahātmanaḥ

mārkaṇḍeya uvāca //
ekavaktraścaturbāhuḥ saumyarūpaḥ sudarśanaḥ //
salilādhmātameghābhassarvābharaṇabhūṣitaḥ

kaṇṭhena śubharekheṇa kambutulyena rājatā //
varābharaṇayuktena kuṇḍalottamabhūṣiṇā

aṅgadī baddhakeyūro vanamālāvibhūṣaṇaḥ //
urasā kaustubhaṃ bibhratkirīṭaṃ śirasā tathā

śiraḥpadmastathaivāsya kartavyaścārukarṇikaḥ //
muṣṭiśliṣṭāyatabhujastanustāmranakhāṅguliḥ

madhyena trivalībhaṅgaḥśobhitena sudhāruṇā //
strīrūpadhāriṇī kṣoṇī kāryā tatpādamadhyagā

tatkarasthāṃghriyugulo devaḥ kāryo janārdanaḥ //
tālāntarapadanyāsaḥ kiñcinniṣkrāntadakṣiṇaḥ

antardṛśā mahī kāryā devadarśanavismitā //
devaśca kaṭivāsena kāryo jānvavalambinā

vanamālā ca kartavyā devajānvavalambinī //
yajñopavītaḥ kartavyo nābhideśamupāgataḥ

utphullakamalaṃ pāṇau kuryāddevasya dakṣiṇe //
vāma pāṇigataṃ śaṅkhaṃ śaṅkhākāraṃ tu kārayet

dakṣiṇe tu gadā devī tanumadhyā sulocanā //
strīrūpadhāriṇī mugdhā sarvābharaṇabhūṣaṇā

paśyantī devadeveśaṃ kāryā cāmaradhāriṇī //
kāryaṃ tanmūrdhnivinyastaṃ devahastaṃ tu dakṣiṇam

vāmabhāgagataścakraḥ kāryo lambodarastathā///
sarvābharaṇa saṃyukto nṛttavisphāritekṣaṇaḥ

kartavyaścāmarakaro devavīkṣaṇatatparaḥ//
kāryo devakaro vāmo vinyastastasya mūrdhani

vajra uvāca //
kiṃ bhayaṃ tasya devasya nityaṃ sarvāyudhodyataḥ //
yatastiṣṭhati sarvātmā bhayahā tridivaukasām

mārkaṇḍeya uvāca //
naitānyāyudhajātāni paramā rthena yādava //
mahābhūtānyathaitāni harirdhārayate prabhuḥ

khaṃ vijānīhi devasya kare śaṃkho mahābhujaḥ //
cakraṃ jānīhi pavanaṃ gadāṃ tejastathā vibhoḥ

āpaḥ padmaṃ vijānīhi pādamadhye vyavasthitam //
mahābhūtānyathaitāni tyaktāni hariṇā nṛpa

kṣiprameva viśīryante tena dhārayate hariḥ //
viṣṇurjīvaḥ samākhyātastena tyaktāḥ śarīragāḥ

bhūtāni paśya pratyakṣaṃ śīryamāṇāni sarvaśaḥ //
bhūtairdevadhṛtailoko dhāryate yadunandana //
teṣāṃ dhāraṇaśaktiryā sā jñeyā viṣṇukāritā

vāsudevasya rūpeṇa kāryaḥ saṅkarṣaṇaḥ prabhuḥ //
sa tu śuklavapuḥ kāryo nīlavāsā yadūttama //

gadāsthāne ca musalaṃ cakrasthāne ca lāṅgalam//
kartavyau tanumadhyau tau nṛrūpau rūpasaṃyutau

vāsudevasya rūpeṇa pradyumnaśca tathā bhavet //
sa tu dūrvāṅkuraśyāmassitavāsā vidhīyate

cakrasthāne bhaveccāpaṃ gadāsthāne tathā śaram //
tathāvidhau tu kartavyau tathā musasalāṅgalau

etadeva tathā rūpamaniruddhasya kārayet //
padmapatrābhavapuṣo raktāmbaradharasya tu

cakrasthāne bhaveccarma gadāsthāne'sireva ca //
carma syāccakrarūpeṇa prāṃśuḥ khaṅgo vidhīyate

cakrādīnāṃ svarūpāṇi kiñcinmūrdhasu darśayet //
ramyāṇyāyudharūpāṇi cakrādīnyeva yādava

vāmapārśvagatāḥ kāryā devānāṃ pravarā dhvajāḥ //
svapatākāyutā rājanyaṣṭisthāste yatheritāḥ

pītavarṇaṃ pratīhāraṃ vāsudevasya kārayet //
subhadravasubhadrākhyau vīrau prāsakarāvubhau

āṣāḍho yajñatātaśca kāryaḥ saṅkarṣaṇasya tu //
nalivarṇau mahābhāgau tathā mudgaradhāriṇau

pradyumnasya pratīhārau jayo vijaya eva ca //
śvetavarṇau mahābhāga tathā khaṅgadharāvubhau

āmodaśca pramodaśca mahābalaparākramau //
aniruddhasya vijñeyau pratīhārau sureśvarau

raktavarṇau mahābhāga tathobhau śaktidhāriṇau //
sarve surūpāḥ kartavyāḥ sarvābharaṇadhāriṇaḥ

dvibāhavastu kartavyāstarjanyucchritapāṇayaḥ //
dṛṣṭisteṣāṃ tu kartavyā dvāranyastā mahābhuja

śakraṃ subhadraṃ jānīhi vasubhadraṃ hutāśanam //
āṣāḍhaṃ devadeveśaṃ yamaṃ jānīhi yādava

yajñatātaṃ virūpākṣaṃ viddhi devamaninditam //
jayaṃ jānīhi varuṇaṃ yādogaṇamaheśvaram

pavanaṃ ca vijānīhi vijayaṃ yadunandana //
āmodaṃ dhanadaṃ viddhi pramodaṃ śivameva ca

ete kāryāśca vā sarve dinagoktavapurdharāḥ //
eta eva tathā proktā bhūya eva mahātmabhiḥ

aṣṭau devagaṇā rājam̐stanme nigadataḥ śṛṇu //
vāsudevapratīhārāvaṇimā laghimā smṛtau

saṃkarṣaṇapratīhārau mahimāprāptisaṃjñitau //
prākāmyaṃ ca tatheśitvaṃ pradyumne kathitāvubhau

vaśitvaṃ viddhi cāmodaṃ yatra kāmāvasāyitā //
pramodamatha jānīhi sarvalokanamaskṛtam

etatte rūpanirmāṇaṃ caturmūrtermayeritam //
ekamūrtidharaḥ kāryā vaikuṇṭhetyabhiśabditāḥ

caturmukhaḥ sa kartavyaḥ prāguktavadanaḥ prabhuḥ //
caturmūrtiḥ sa bhavati kṛte mukhacatuṣṭaye

pūrvaṃ saumyamukhaṃ kāryaṃ yattu mukhyatamaṃ viduḥ //
kartavyaṃ siṃhavaktrābhaṃ jñānavaktraṃ tu dakṣiṇam

paścimaṃ vadanaṃ raudraṃ yattadaiśvaryamucyate //
caturvaktrasya kartavyaṃ rūpamanyattatheritam

caturbhujo vā kartavyastārkṣyo yādavanandana //
gāruḍaśca tathā kāryo dharmajña racitāñjaliḥ

sukhopaviṣṭaistatpṛṣṭhe tatkarastho hi paṅkajaḥ //
upaviṣṭau gadā cakrau kartavyau tārkṣyapakṣayoḥ

tārkṣyāsanasthā śrīḥ kāryā vāmotsaṅgagatāpi vā //
śeṣabhogopaviṣṭo vā kāryo devo manoharaḥ

tatphaṇaireva racitaṃ durnirīkṣyaṃ prabhormukham //
śeṣabhogopaviṣṭasya śūnyaṃ karacatuṣṭayam

kāryaṃ cakraṃ gadā kāryā sadehā tatsamīpagā //
lakṣmīḥ kāryā tathā tasya śeṣabhogagatāpi vā

śeṣaparyaṅkaśayane kāryo vā bhagavānhariḥ //
airāvatī sumudbhūte yathārūpo mayeritaḥ

nṛsiṃha rūpaṃ kathitaṃ vārāhaṃ kāpilaṃ tathā //
viśvarūpaṃ hayagrīvaṃ padmanābhaṃ tathaiva ca

brāhmyaṃ raudraṃ ca rāmīya puṣkareṇa mahātmanā //
kartavyo vāmano devaḥ saṅkaṭairgātraparvabhiḥ

pīnagātraśca kartavyo daṇḍī cādhyayanodyataḥ //
dūrvāśyāmaśca kartavyaḥ kṛṣṇājinadharastathā

sajalāmbudasaṅkāśastathā kāryastrivikramaḥ //
daṇḍapāśadharaḥ kāryaḥ śaṅkhasañcumbitādharaḥ

śaṅkhacakragadāpadmāḥ kāryāstasya svarūpiṇaḥ //
nṛdehāste na kartavyā śeṣaṃ kāryaṃ tu pūrvavat

ekordhvavadanaḥ kāryo devo visphāritekṣaṇaḥ //
rūpaṃ narasya kathitaṃ tathā nārāyaṇasya te

kṛṣṇasya hariṇā sārdhaṃ pūrvaṃ varuṇasūnunā //
haṃso matsyastathā kūrmaḥ kāryāstadrūpadhāriṇaḥ

śṛṅgamatsyastu kartavyau devadevo janārdanaḥ //
strīrūpaśca tathā kāryaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ

kare'mṛtaghaṭaścāsya kartavyo bhūridakṣiṇaḥ //
pṛthuḥ kāryastathā rājā cakravatyanta lakṣaṇaḥ

kāryastu bhārgavo rāmo jaṭāmaṇḍaladurdṛśaḥ //
haste'sya paraśuḥ kāryaḥ kṛṣṇājinadharasya tu

rāmo dāśarathiḥ kāryo rājalakṣaṇalakṣitaḥ //
bharato lakṣmaṇaścaiva śatrughnaśca mahāyaśāḥ

tathaiva sarve kartavyāḥ kintu maulivivarjitāḥ //
gaurastu kāryo vālmīkirjaṭā maṇḍaladurdṛśaḥ

tapasyabhirataḥ śānto na kṛśo na ca pīvaraḥ //
vālmīkirūpaṃ sakalaṃ dattātreyasya kārayet

kṛṣṇaśāntatanu rvyāsaḥ piṅgalo'tijaṭādharaḥ //
sumanturjaiminiḥ pailo vaiśampāyana eva ca

tasya śiṣyāstu kartavyāścatvāraḥ paripārśvayoḥ //
yudhiṣṭhiro'tha karttavyo rājalakṣaṇalakṣitaḥ

śmaśruhīno'tipīnāṅgaḥ kṣāmamadhyo vṛkodaraḥ //
tiryakprekṣī saṃhatabhruḥ kartavyaśca tathā gadī

dūrvāśyāmorjunaḥ kāryaḥ kirīṭī lohitāṅgadaḥ //
bāṇacāpadharaḥ śrīmānsarvābharaṇabhūṣitaḥ

nakulaḥ sahadevaśca kāryāvaśvisamāvubhau //
khaṅgacarmadharau kāryau na tvevauṣadhipāṇinau

nīlanīrajapatrābhā kṛṣṇā kāryātirūpiṇī //
padmapatrāgragaurā tu karttavyā devakī tathā

madhūkapuṣpasacchāyā yaśodāpi tathā bhavet //
ekānaṃśāpi kartavyā devī padmakarā tathā

kaṭisthavāmahastā sā madhyasthā rāmakṛṣṇayoḥ //
sīrapāṇirbalaḥ kāryo musalī caiva kuṇḍalī

śveto'tinīlavasano madādañcitalocanaḥ //
kṛṣṇaścakradharaḥ kāryo nīlotpaladalacchaviḥ

indīvarakarā kāryā tathā śyāmā ca rukmiṇī //
tārkṣyasthā sā ca kartavyā satyabhāmā surūpiṇī

anyāśca devyaḥ kartavyāḥ surūpāḥ sumanoharāḥ //
cāpabāṇadharaḥ kāryaḥ pradyumnaśca sudarśanaḥ //

rājandūrvādalaśyāmaḥ śvetavāsā madotkaṭaḥ //
kartavyaścāniruddho'pi khaḍgacarmadharaḥ prabhuḥ

sāmbaḥ kāryo gadāhastaḥ surūpaśca viśeṣataḥ //
sāmbāniruddhau kartavyau padmābhau raktavāsasau //
khaṅgahastau ca kartavyau striyo veṣau tu pārśvayoḥ

yuyudhānastathā prāṃśurbāṇacāpadharo bhaveta //
varṇenotpalagarbhābho dīrghabāhuḥ sulocanaḥ

prādurbhāvā devadevasya viṣṇorvaktuṃ śakyā vistarānnaiva rājan //
buddhyā teṣāṃ karmayogaṃ yathā vacchāstraṃ dṛṣṭvā te tu kāryā budhena

iti śrīviṣṇudharmo०tṛ०kha०mā०va० saṃ०devodyānarūpanirmāṇonāma pañcāśītitamo'dhyāyaḥ