Vishnudharmottara Purana · Chapter 3.336.340

3.336
// haṃsa uvāca // //
pāṣaṇḍanaigamaśreṇī pūrvāvratagaṇādiṣu //
saṃrakṣetsamaye rājā durge janapade tathā

yo dharmaḥ kārayeccaiṣāṃ copasthāna vidhiśca yaḥ //
yaścaiṣāṃ vṛttyupādānaṃ cānumanyeta tattathā

pratikūlaṃ tu yadrājñaḥ prakṛtyavasataṃ ca yat //
bādhakaṃ ca yadarthānāṃ tattebhyo vinivartayet

mithaḥ saṃghātakaraṇaṃ tviha te śastradhāraṇam //
parasparopaghātaṃ ca teṣāṃ rājā na marṣayet

pṛthaggaṇāṃśca yo bhindyātte vineyā viśeṣataḥ //
āvaheyurbhayaṃ ghoraṃ vyādhiṃ vā te hyapekṣitāḥ

doṣavatkaraṇaṃ yatsyādanāmnāyaṃ prakalpitam //
pravṛttamapi tadrājā śreyaḥkāmo nivartayet

gaṇamuddiśya yatkiñcinmadhyaścaiva samuddharet //
ātmārthe vā niyuktaṃ vā deyaṃ taireva tadbhavet

yasyāpṛthagbhūtakṛtaṃ dvijendrāḥ kṣitīśakṛtyena kṛtaṃ ca yadvā //
bhṛtye kṛtaṃ jñeyamṛṇaṃ bhaveddhi samoktibhistattvavido vadanti

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ० kha० mārkaṇḍeyavajra saṃvāde munīnprati haṃsagītāsu śreṇivibhāgavarṇano nāma ṣaṭtriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

3.337
haṃsa uvāca //
sīmāvivāde samprāpte sāmantāḥ sthavirā gaṇāḥ //
gopā sīmākṛṣāṇā ye yadbrūyustattathā bhavet

raktasragvasanāḥ sarve śirasā kṣitidhāriṇaḥ //
sīmāṃ nayeyuste jyeṣṭhe prakāśeṣu sameṣu ca

sīmāvṛkṣāṃśca kurvīta śālmalāśvatthakiṃśukān//
tuṣāṃgārakapālāsthiśarkarāṇi ca yāni ca

śīmamadhye tu jātānāṃ vṛkṣāṇāṃ kṣettrayordvayoḥ //
phalaṃ puṣpaṃ ca sāmānyaṃ kṣetrasvāmiṣu nirdiśet

anyakṣetreṣu jātānāṃ śākhā yānyatra saṃsthitā //
svāminaṃ taṃ vijānīyādyasya kṣetramupasthitā

gandharūparasābhyāntu prasṛtāprauḍhagāḍhakā //
vākārakṣapravāhasthā cirasthātiviśuddhaye

saṃcārāpahṛtā bhūmirnadīvegena cihnitā //
samuktā svāmine deyā pūrvabhuktirvyavasthitā

gṛhītvā karṣako bhūmiṃ yadi kaścana vāpayet //
phalaṃ kṣetrasya dāpyosau kṣetraṃ cānyena kārayet //

viṇmūtrodakamākramya vahniṃ citre niveśayeta //
a ..... samutsṛjya parakuḍye niveśayet

bhramadvāragavākṣāḍhyaṃ parapīḍākaraṃ tu yat //
niveśasamayādūrdhvaṃ na tatkāryaṃ kadācana

parasthāne tu nirvāsaṃ gṛhādyaṃ yadi kārayet //
tadvyayaṃ prāpnuyātkāle svāminā cennivāritaḥ

ajāteṣu tu sasyeṣu kāryā khalu dhṛtirbhavet //
māsaṃ dadyāttu mahiṣī tadāvāṃgastathā bhavet

ajāvikaṃ tadardhantu kharoṣṭraṃ mahiṣīsamam //
aśvaṃ ca viprapravarāḥ sasyanāśaṃ pradāpayet

bhakṣayitvopaviṣṭeṣu dviguṇaṃ procyate damaḥ //
pālaśca daṇḍaṃ dāpyaḥ syāttadabhāve patistathā //
sūtikotsṛṣṭapaśavaḥ tvadaṃḍyā garbhiṇī ca yā

pathastathā grāmavinītakānte na doṣamalpe pravadanti kāle//
yaḥ kāmakāreṇa karoti rājñe vivāsanīyaḥ sa bhaveddvijendrāḥ

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu sasyahānidaṇḍavarṇano nāma saptatriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

3.338
// haṃsa uvāca //
dhanaṃ dharmārthakāmānāṃ mūlamāhurmanīṣiṇaḥ //
nṛṇāṃ bahiścarā prāṇā draviṇaṃ ca prakīrtitam

tasmāddharmavidā rājñā ghātanīyāstu taskarāḥ //
te hi ghātanamarhanti sarvā bādhā viśeṣataḥ

rājño dharmaṃ na paśyāmi taskarasya vadhādṛte //
snehādvā dhanalobhādvā rājā cettaskaraṃ tyajet

brahmavadhyāśataṃ tasya prāhurdharmavido janāḥ //
na hanyādbrāhmaṇaṃ rājā sarvapāpeṣvavasthitam

stenaṃ vivāsayedrāṣṭrātsamagradhanamakṣatam //
mahāpātakinaṃ vipraṃ kṛtacihnaṃ vivāsayet

grāmasīmni hṛtaṃ dravyaṃ grāmyo dāpyastathā bhavet //
yasmingrāme padaṃ gacchetsa ca dāpyastathā bhavet

grāme dvau daṇḍanīyau tu sīmāmadhye hṛtaṃ yadi //
aṭavyāṃ taṃ niyuktaṃ tu nagare nagarādhipaḥ

mahāpātakinaḥ sarve ghātanīyā mahīkṣitā //
kabandhenāṅkayedvipraṃ lalāṭe brahmaghātakam

surāpaṃ tadvrajenātha kṛtaṃ cāśvapadena tu //
agamyagāminaṃ vipraṃ bhagāṅkenāṅkayennṛpaḥ

ghātanīyāstathā rājñā narastrībālaghātinaḥ //
agnigaradāścaiva bhūmyarthe kūṭasākṣiṇaḥ

setubhedakarā ye ca rājño vyaṅkacarāśca ye//
te cāṅgahīnāḥ kartavyā rājñā kūṭākṣadevakāḥ

karahīnastathā kāryo yaścehopadhidevitā///
utkrośatāṃ janānāṃ ca hriyamāṇe dhane vadhe

śrotā yastu na vāvartedrājā tānapi ghātayet //
gajāśvaghātino vadhyāstathā goghātinaśca ye /

pariśeṣapaśūnāṃ tu ghātināṃ chedayetkaram //
kārṣāpaṇaśataṃ daṇḍa āraṇyapaśughātane

pakṣighātī tadardhaṃ tu iti dharmavido viduḥ //
phalo pagadrumacchede daṇḍa uttamasāhasam

puṣpapradasya yaśchedī madhyamaṃ daṇḍamarhati //
kārṣāpaṇaśataṃ daṃḍyā latāmulmādibhedakāḥ

savarṇagaḥ pārajāyī daṃḍyā uttamasāhasam //
hīnavarṇāgame daṇḍyāstathā prathamasāhasam

tathaivottamavarṇāyā gamane ghātamarhati //
hīnavarṇagame nārī vadhamarhatyasaṃśayam

samavarṇāgame tyājyā utkṛṣṭāmatha gacchati //
hṛtādhikārāṃ malināṃ tāṃ tu saṃvāsayedgṛhe

yenayena tathāṃgena hīnavarṇo narodhamaḥ //
utkṛṣṭasyāpakurute tattadevāsya ghātayet

śvapākapaṃḍucaṇḍāleṣvanyeṣu vadhavṛttiṣu //
hastipravrājyadāseṣu gurudārābhigeṣu ca

maryādātikrame sadyo ghāta evānuśāsanam //
malā hyete manuṣyeṣu dhanameṣāṃ sadātmakam

tasmāttānghātayedrājā nārthadaṇḍena daṇḍayet //
śataṃ brāhmaṇamākramya kṣattriyo daṇḍamarhati

vipraḥ paṃcaśataṃ daṇḍyaḥ kṣatriyasyābhiśaṃsane//
vaiśyaḥ syādardhapañcāśacchūdre dvādaśake damaḥ

kṣattriyasya tu paṃcāśaddaṃḍo vaiśye'bhiśaṃsane//
śūdraḥ syādardhapaṃcāśadvaiśyaḥ śūdrābhiśaṃsane

kārṣāpaṇaṃ bhaveddaṃḍyastathā vai pañcaviṃśatiḥ //
ākrośe sa savarṇānāṃ dvādaśaiva vyatikramaḥ////
vādeṣu vacanīyeṣu tadeva dviguṇaṃ bhavet //
kāṇaṃ vāpyatha vā khaṃjaṃ tvanyadvāpi tathāvidham

tathyenāpi bruvandāpyo daṇḍaḥ kārṣāpaṇaṃ naram //
na kilbiṣenāpavadecchāstrataḥ kṛtavāsanam

na rājñā dhṛtadaṇḍaṃ tu daṇḍatā tadvyatikramāt //
rājā ca brāhmaṇaścaiva loke pūjyatamau matau

nāmajātigrahaṃ teṣāṃ tvabhidroheṇa kurvataḥ //
nidheyoyomayaḥ śaṃkurjvalannāsye daśāṅgulaḥ /

dharmopadeśe dharmeṇa dvijānāmasya kurvati //
taptamāsecayettailaṃ vaktre śrotre ca pārthivaḥ

sahāsanamabhiprepsurutkṛṣṭasyāvakṛṣṭajaḥ //
kaṭyāṃ kṛtāṃko nirvāpyaḥ kṛtaṃ caivāsya kīrtayet

avaniṣṭhīvato darpāddvāvoṣṭhau cchedayennṛpaḥ //
avamūtrayataḥ śiśnamavaśadvayato gudam //

tamupākramya rājānaṃ jihvācchedanamarhati //
rājā na praharedyastu kṛtāgasyapi durmatiḥ

tamagnau vipacecchūle brahmahatyāśatātigam //
guruṃ vā bālavṛddhaṃ vā brāhmaṇaṃ vā bahuśrutam //
ātatāyinamāyāṃtaṃ hanyādevāvicārayan

saṃkṣepato dharmabhṛtāṃ variṣṭhā rājño mayaite kathitāstu dharmāḥ //
ataḥ paraṃ yatra ca saṃśayosti taṃ me vadadhvaṃ tapasi pradhānāḥ

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu daṇḍānuśāsanavarṇano nāmāṣṭātriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

3.339
ṛṣaya ūcuḥ //
ataḥ paraṃ dvijaśreṣṭha vadāsmākamataṃdritaḥ //
vane nivasatāṃ dharmaṃ dharmamāśramiṇāmapi

haṃsa uvāca //
gṛhasthastu yadā paśyedvalīpalitamātmanaḥ //
apatyasyaiva cāpatyaṃ tadāraṇyaṃ samāśrayet

putreṣu bhāryāṃ nikṣipya tayā vānugato vane //
agnīnupacarannityaṃ vanyamāhāramāharet

yathāhāro bhavettena pūjayetpitṛdevatāḥ //
tenaiva pūjayedvidvānatithiṃ samupāgatam

grāmādāhṛtya vāśnīyādvāsānaṣṭau samāhitaḥ //
svādhyāyaṃ ca tathā kuryājjaṭāśca bibhṛyāttathā

tapasā śoṣayennityaṃ tathā caiva kalevaram //
ārdravāsāstu hemaṃte grīṣme pañcatapāstathā

prāvṛṣyākāśaśāyī ca naktāśī ca tathā bhavet //
caturthakāliko vā syātṣaṣṭhakālika eva vā

kṛcchrairvāpi nayetkālaṃ brahmacaryaṃ ca pālayet //
evaṃ nītvā vane kālaṃ dvijo brahmāśramī bhavet

vane vimucyātha śarīradhātūnprāpnoti lokānprapitāmahasya //
punātyatītānpuruṣāṃśca sapta bhaviṣyato yānatha sapta viprāḥ

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mā० vajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu vānaprasthadharmavarṇanonāmaikonacatvātriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

/
3.340
// haṃsa uvāca //
caturthamāyuṣo bhāgamantyaṃ yatyāśrame vaset //
kṛtveṣṭiṃ vidhivatpaścātsarvavedīsadakṣiṇām

ātmanyagnīnsamāropya dvijo brahmāśramī bhavet //
grāmaikarātrikaḥ sa syānnagare pāñcarātrikaḥ

vidhūme nyastamusale vyaṅgāre bhuktavajjane //
atīte pātrasañcāre bhikṣāṃ nityaṃ yatiścaret

saptāgāraṃ caredbhaikṣyaṃ bhikṣukānnānubhikṣayet //
na vyatheta tathā'lābhe yathālābhena vartayan

nāsvādeta rasānbhikṣurnāśnīyātkasyacidgṛhe //
mṛnmayālābupātrāṇi dāruvaidalakāni ca //
teṣāṃ sammārjanācchuddhiradbhiścaiva prakīrtayet

kaupīnācchādanaṃ vāso rathyāviddhamapāharet

śūnyāgāraniketaḥ syādyatra sāyaṃ gṛhī muniḥ //
karmadaṇḍaṃ manodaṇḍaṃ vāgdaṇḍaṃ ca tathā nyaset

dṛṣṭipūtaṃ nyasetpādaṃ vastrapūtaṃ pibejjalam //
satyapūtāṃ vadedvācaṃ manaḥpūtaṃ samācaret

candanenokṣito bāhuṃ vāsyaikamapi takṣataḥ //
kalyāṇaṃ cāpyakalyāṇaṃ tayorapi na cintayet

prāṇāyāmairdaheddoṣāndhāraṇābhistu kilbiṣam //
pratyāhāreṇa saṃsargāndhyānenānīśvarānguṇān

nirāśīrnirnamaskāraḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ //
sarvabhūtasamo maitraḥ paramaṃ padamaśnute

janmanā yastu nirviṇṇaḥ maraṇena tathaiva ca //
ādhibhirvyādhibhiścaiva taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ //
aśucitvaṃ śarīrasya priyāpriyaviparyayaḥ

garbhavāse ca vasatiṃ paśyanmucyati nānyathā //
janmamṛtyośca nānandaṃ na tvasāramanarthakam

bhoktavyamiti nirviṇṇaḥ pratyahamucyate vacaḥ //
evaṃ vairāgyamāsthāya nityaṃ dhyānaparāyaṇaḥ

caturviṃśatikaṃ laṃghya prapaśyetpañcaviṃśakama //
pṛthivyāpastathā tejo vāyurākāśameva ca

pañcemāni vijānīyānmahābhūtāni sarvataḥ //
śrotraṃ cakṣu sparśanaṃ ca rasanaṃ prāṇameva ca

buddhīndriyāṇi jānīyātpañcaivāsmiñcharīrake //
śabdo rūpaṃ tathā sparśo raso gandhastathaiva ca

karmendriyāṇi pañcaiva nityamasmiñcharīrake //
manobuddhī tathaivātmā hyavyaktaṃ ca tathā dvijāḥ

indriyebhyaḥ parāṇīha catvāri kathitāni tu //
caturviṃśatyathaitāni puruṣaḥ pañcaviṃśakaḥ

yaṃ jñātvā pratimucyaṃte ye narāḥ śāntabuddhayaḥ //
gandho rasastathā vāyuḥ sparśaḥ śabdastathā dvijāḥ

ete pañcaguṇā bhūmeḥ sthūlā bhūmeṣu lakṣyate //
raso rūpastathā sparśaḥ śabdāścāmbuguṇā matāḥ

rūpaṃ sparśastathā śabdaḥ tejasastu guṇāḥ smṛtā //
sparśaḥ śabdastathā vāyoḥ śabdaśca nabhasastathā

ākāśājjāyate śabdo vāyoḥ sparśaguṇastathā //
rūpaṃ tu tejasaḥ prokto rasaścāmbuguṇo mataḥ/

pārthivaṃ gandhamityāhurindriyārthāḥ prakīrtitāḥ //
indriyebhyaḥ parā arthā arthebhyastu paraṃ manaḥ

manasastu parā buddhirbuddherātmā mahānparaḥ //
mahataḥ paramavyaktaṃ tvavyaktātpuruṣaḥ paraḥ

puruṣānna paraṃ kiñcitsā kāṣṭhā sā parā gatiḥ //
etatparataraṃ guhyametadakṣaramuttamam

ॐkāravācakaṃ hyetadguṇātītaṃ sanātanam //
aśabdamarasasparśamarūpaṃ gandhavarjitam

nirduḥkhamasukhaṃ duḥkhaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam //
vālāgraśataśo bhāgaḥ kalpitastu sahasradhā

tasyāpi śataśo bhāgo jīva ityabhidhīyate //
hṛdyarkacandramāḥ sūryaḥ somamadhye hutāśanaḥ

tasya madhye sthitaṃ sattvaṃ sattvamadhye sthitocyutaḥ //
svadehamaraṇiṃ kṛtvā praṇavaṃ cottarāraṇim

dhyānanirmathanābhyāsādviṣṇuṃ paśyeddhadi sthitam //
eṣa devastu martyānāṃ vaṇaireva vidhīyate

ajñānapaṭasaṃvītairindriyairviṣayepsubhiḥ //
eṣa vai puruṣo viṣṇurvyaktāvyaktaḥ sanātanaḥ //

eṣa dhātā vidhātā ca pramāṇo niṣkalaḥ śivaḥ //
dve brahmaṇī veditavye śābdabrahma paraṃ ca yat

śābdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhi gacchati //
sūkṣmaṃ nityamupāsīta śubhaṃ ca satataṃ dvijāḥ

sūkṣmasyopāsanācchreṣṭhāṃ yāti tejomayīṃ gatim //
tattvaṃ vahati vai buddhiṃ buddhistu paramāṅgatim

gatirvahati caṃdrārkau tapasā parameṣṭhinaḥ //
tayorvahati vai sattvaṃ sattvaṃ ca vahati prabhum

prabhuvarhati saukṣmyaṃ tu paramātmānamātmanaḥ //
tayorvṛttirajaḥ sattvaṃ sattvasya paramā gatiḥ

sattvaṃ vahati sūkṣmatvātparaṃ nārāyaṇaṃ prabhum //
paramātmānamāsādya hariṃ vaikuṇṭhamīśvaram

amṛtatvāya kalpeta tato naiva nivarttate //
daśārdhayuktena rathena yukto manonugenāryapathānuvartinā //
tañcedrathaṃ nāpavahaṃti vājinastathāgataṃ nāvajayeti śaktaḥ

aṇoraṇīyān mahato mahīyānātmā guhāyāṃ nihito'sya jantoḥ //
tejomayaṃ paśyati vītaśoko dhātuḥ prasādānmahimānamātmanaḥ

vedāhametaṃ puruṣaṃ mahāntaṃ cādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt //
yaṃ vai viditvā na bibheti mṛtyornānyaḥ panthā vidyate'yanāya

eko hyātmā mahimā brāhmaṇasya svakarmaṇā vai jāyate'sau kanīyān //
yasmātparaṃ nāparamasti kiñcitsaukṣmyānmahattvācca tataśca nānyaḥ

vṛkṣa iva stabdho divi tiṣṭhatyekastenedaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa sarvam //
susvāduparṇaḥ succhāyo dṛśyate sa vṛkṣaḥ pariṣasvajāte//
tayoranyatpippalaṃ nāma svādvanyadaśnanyo abhicākaśīti

akāmadhīramṛtaḥ svayaṃbhū rasena tṛpto na ca kaściddrumāṇām //
pareṇa nākaṃ nāpatirna gṛhāya vibhrājate taṃ niyatā viśanti / ४४ //
iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu yatidharma varṇano nāma catvāriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāya.