Vishnudharmottara Purana · Chapter 3.331.335

3.331
// haṃsa upāca //
uttamarṇāya dātavyamadhamarṇena yācitam //
brāhmaṇendrā dhanaṃ sarvaṃ nihnave tacca bhāvitam

sarvopāyairdhanī vittamṛṇikādāpnuyātsvakam //
na sa rājñābhiyoktavyaḥ svakaṃ saṃsādhayandhanam

arthanihnavamānaṃ tu bhāvanābhirvibhāvitam //
dāpayeddhanikasyārthaṃ rājño daṇḍaṃ ca tatsamam

mithyābhiyoge dviguṇamiti yogāddhanaṃ haret //
bhāgaṃ viṃśatimandadyātprāptārtho dhaniko nṛpe

yadi rājabalenāsau taddhi tasmādavāpnuyāt //
dvikaṃ trikaṃ catuṣkaṃ ca pañcakaṃ ca tathā śatam

varṇānukramato vṛddhiḥ pratimāsaṃ prakīrtitā //
svayaṃ kṛtāṃ tathā vṛddhiṃ sarve sarvāsu yoniṣu

dātumarhati viprendrā iti me niścitā matiḥ //
na kvacitprītidattānāṃ vṛddhiḥ saṃvatsaraṃ bhavet

teṣāmapi bhavedvṛddhirgate saṃvatsare tathā //
sā ca vṛddhiryathoktā vai varṇānāmanupūrvaśaḥ

tathāvidhā grahītavyā nānyatheti hi niścayaḥ //
ādhibhugdīyate vṛddhiṃ naṣṭāmādhiṃ ca dāpayet

daivarājakṛtaṃ doṣaṃ vinā brāhmaṇasattamāḥ //
antyavṛddhau praviṣṭāyāṃ cārtau tyāgo vidhīyate

bhojyasyādheḥ parityāgaḥ praviṣṭe tu dhane bhavet //
bhogasya gaṇanā kāryā na tatra vacanādṛte

dhaninorthaṃ na hīyeta ādhau prāṇayute mṛte //
hetubhūtastu maraṇe na cetsyāduttamarṇikaḥ

ādhau vivadamānānāṃ bhuktā jīvanti cāparāḥ //
anyasyādhīkṛtāṃ bhūmiṃ yaścānyasya prayacchati

svayameva narendrastaṃ ghātayedavicārayan //
dravyeṣvevamathānyeṣu daṇḍaḥ syāddviguṇaṃ bhavet

ādhau samudre naṣṭe tu mudrā yatra na dṛśyate //
na tatra hīyate vittaṃ dhanikasya kathañcana

anyathā tu tathā naṣṭe dhanikasyaiva hīyate //
antyā vṛddhirhiraṇyasya dviguṇā parikīrtitā

vastrasya triguṇā proktā dhānyasya tu caturguṇā //
rasasyāṣṭaguṇā vṛddhiḥ strīpaśūnāṃ ca santatiḥ

strīpaśūnāmṛte vṛddhiḥ paśūnāṃ caiva vidyate //
urabhrāṇāṃ bhavedvṛddhiḥ sati puṃstve hi vai dvijāḥ

ūrṇāvṛddhirbhavetteṣāṃ varṣāṇi dvādaśaiva tu //
dravyāṇāmapyanuktānāṃ vṛddhirjñeyā caturguṇā

dīyamānaprayuktaṃ tu puruṣasyāpragṛhṇataḥ //
tataḥ paraṃ na vṛddhiḥ syātkathaṃciddvijasattamāḥ

svamarthaṃ yo na gṛhṇāti dīyamānaṃ punaḥpunaḥ //
tasmātsa hīyate viprā dātā tatrānṛṇo bhavet

pitā pravasito yasya brāhmaṇā dvidaśāḥ samāḥ //
ṛṇaṃ tasya sutairdeyaṃ mṛtasya yadi vā punaḥ

paitṛkaṃ tu ṛṇaṃ putraḥ pautro vā dātumarhati//
na kāmastaccaturthaṃ tu dātumarhati karhicit//

rikthagrāhī tathā putraḥ strīgrāhī dhanadāsikaḥ //
putre sthitepi dātavyamṛṇaṃ vai dhanahāriṇāma

rikthagrāhī sutābhāve strīgrāhī dātumarhati //
svayaṃ dātumaśakto yaḥ kartumicchetpunaḥ kriyām

sa dattvā nirjitāṃ vṛddhiṃ kārayetparivarttayet //
adarśayitvā tatraiva hiraṇyaṃ parivartayan

yāvatī saṃbhavedvṛddhistāvatīṃ dātumarhati//
prātibhāvye vṛthā dānaṃ dyūtamadhyayanaṃ ca yat

daṇḍaśulkāvaśeṣaṃ tu na putro dātumarhati //
darśane pratyaye dāne prātibhāvyaṃ tridhā smṛtam

ādau tu vitathe dadyāditarasya sutāvapi //
darśane pratibhūryatra mṛtaḥ prātyayiko'pi vā

na tatputrā ṛṇaṃ dadyurdadyurdānāya ye sthitāḥ //
prakāśaṃ pratibhūryatra dāpito dhanināṃ dhanam //
soyaṃ tasya tu taddravyamṛṇiko dātumarhati

varṇatrayaṃ vipravarā ṛṇārthaṃ kṣīṇe viśuddhāviha karma kāryam //
kṣīṇograjaṃ sā tu yathodayaṃ taddāpyo na karmāharaṇe tadartham //

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu ṛṇadānavarṇano nāmaikatriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

3.332
// haṃsa uvāca // //
śīlāḍhye kulaje śaktaḥ nikṣepe nikṣipedbudhaḥ //
yācyamānaṃ tathaivāsau tasya taddātumarhati

yācate yaśca nikṣipya nikṣiptaṃ na prayacchati //
tāvubhau cauravacchāsyau dharmmajñena mahīkṣitā

nikṣepopanidhī caiva na deyau pratyanantare //
naśyete vanipātetāvanipāte tvanāśinā

yasya haste vinikṣiptaṃ tasya haste tathā vinā //
naṣṭaṃ tu yadi nikṣiptaṃ nāsau dadyātkathañcana

nikṣepabhogī daṇḍyaḥ syādbhogamūlyantu ṣaḍguṇam //
eṣa eva vidhirdṛṣṭo yācitānvāhiteṣu ca //
śilpiṣūpanidhau nyāse pratinyāse tathaiva ca

pratigṛhṇāti yo gaṇḍaṃ yaśca sa pradhane naraḥ //
tasyāpyeṣa bhaveddharmmaḥ ṣaḍete nidhanāḥ smṛtāḥ

nikṣeparakṣā puruṣeṇa kāryā yatnena viprapravarāssadaiva //
nikṣepaharttā narakaṃ prayāti kalpāvaśeṣaṃ nihitastu sarvaiḥ //

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu nikṣeparakṣāvarṇano nāma dvātriṃśadadhikatriśata tamo'dhyāyaḥ

3.333
haṃsa uvāca //
vaṇikprabhṛtayo yatra karma saṃbhūya kurvate //
tatsaṃbhūya samutthānaṃ śṛṇudhvaṃ gadato mama

phalahetorupāyena karma saṃbhūya kurvatām //
ādhārabhūtaḥ prakṣepaḥ tatastiṣṭheyuraṃśakāḥ

samo'tirikto hīno vā yatrāṃśo yasya yādṛśaḥ //
kṣayavyayau tathā vṛddhistatra tasya tathāvidhā

sarveṣāṃ ca mataṃ kāryaṃ bhāṇḍapiṇḍavyayādikam //
samaṃ sarvasya vibhajam̐lloke tasmānmahīyate

daivike rājake vāpi vyasane samupasthite //
tatra tatra svaśaktyā tu tasyāṃśo daśamaḥ smṛtaḥ

ekasya cetsyādvyasanaṃ dāyādastadavāpnuyāt //
tasyābhāve ca sarveṣāṃ teṣāmeva hi taddhanam

ṛtvijo vyasaneṣvevaṃ mānyastvaṃ karmanistaraḥ //
labhate dakṣiṇābhāgaṃ sa tasmātsaṃprakalpitam //

ṛtvigyājyāṃ ca duṣṭau tau santyajetāṃ parasparam //
prathamaṃ sāhasaṃ daṃḍyau na ca tau tyāgamarhataḥ

anvāhitaṃ yācitakaṃ sārdhiḥ sādhāraṇaṃ ca yat //
nikṣepaḥ putradāraṃ ca sarvasvaṃ cānvaye sati

adeyāni dvijaśreṣṭhā yaścānyasmai pratiśrutam //
adattaṃ tu bhavetkrodhabhayaśokānvitairnaraiḥ

bālavṛddhāsvatantraiśca mattonmattastathaiva ca //
ajñānācca tathā pātraṃ spardhayā dvijasattamāḥ

gṛhṇātyayañca yo mohādyaścādeyaṃ prayacchati //
tāvubhau cauravacchāsyau dharmajñena mahīkṣitā

dattaṃ svayaṃ nātha pareṇa dattaṃ dattaṃ naro yastu haretparasya //
dhruvaṃ sa viprā narakaṃ prayāti dattaṃ svayaṃ vā na ca yaśca dadyāt

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu saṃbhūyasamutthānadeyādeyavarṇano nāma trayastriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

3.334
haṃsa uvāca //
kṛtakastrividhaḥ proktastasya vakṣyāmi lakṣaṇam //
ekatra kālāvadhiko deśāvadhirathāparaḥ

karmāvadhistṛtīyastu sarve karmakarāḥ smṛtāḥ //
adeśakāle karmādau bhṛtakaścettyajedbhṛtim

bhṛtiścādīyate sarvā svāmidoṣo na cedbhavet //
hārite svāmidoṣeṇa dāpyaśca bhṛtiko bhavet

rājā ca daṇḍanīyaḥ syāttathā paṇaśataṃ bhavet //
gṛhītamūlyaṃ yaḥ śilpī kāle dravyaṃ na yacchati

dviguṇaṃ dīyate mūlaṃ dravyaṃ dāpyaṃ tathaiva ca //
taddravyaṃ ca vinā hāniṃ sakalāṃ dātumarhati

bhṛtyadoṣaṃ vinā svāmī bhṛtyamardhapathe tyajet //
tulyaṃ tu sakalaṃ dadyādrājñaḥ kanakamāṣakam

ārtasya bhaktaṃ dātavyaṃ svasthastatkarma pūrayet //
svastho'pi cenna tatkuryāddviguṇaṃ bhaktamutsṛjet

pramādānnāśitaṃ dāpyaṃ samaṃ chidrāhatā śatam //
prasahya yaddhṛtaṃ caurairna taddāpyo bhavetkvacit

toyāgnināśe śaktyā cetpravartenava dāpayet //
rājñā hṛtaṃ tathā dravyaṃ na sa dāpyaḥ kathaṃcana

yatra guptyā bhavennityaṃ tatra cedvyāpako bhavet //
tatsarvaṃ dāpayeddravyaṃ yatkiṃcittatra naśyati

śakaṭādyaṃ tu gṛhṇīyādbhāṭakena tu yo naraḥ //
adadadbhāṭakaṃ dāpyo vyūḍhasyāpi ca bhāṭakam

bhṛtiṃ yaḥ pratipadyeta vinaiva samayakriyām //
deśakālau ca śaktiṃ ca bhaktiṃ cāvekṣya śaktitaḥ

bhṛtistasya pradātavyā dāpyo rājñā balādatha //
pravrajyāvasito rājño dāsa āmaraṇāntikaḥ

durbhikṣavidhṛto yastu mokṣataḥ prāṇasaṃśayāt //
pratiśīrṣaṃ pradānena mucyate ca dhvajāhṛtaḥ

grāsamācchādanaṃ deyaṃ sarveṣāmeva sarvadā //
tathaiva rājā bhṛtyānāṃ bhṛtiṃ varṣaśatādapi

putrapautrānugaścetsyādyadyasau tatra karmakṛt //
adhyāpane yo bhṛtakastasyāpyeṣa viniścayaḥ

kāle bhṛtyairjayetkiṃcidyadi cittaṃ svakarmaṇā //
bhaktadasyaiva tatsarvamiti dharmavido viduḥ

bhāryā putraśca dāsaśca traya evādhanā matāḥ //
yatte samadhigacchanti yasya te tasya taddhanam

varṇānāmānulomyena na dāsyaṃ pratilomataḥ //
prātilomyena ceddāsyaṃ kārayettaṃ vināśayet

śulkaṃ gṛhītvā paṇyastrī necchatī dviguṇaṃ vahet //
aprayacchanpumāñśulkaṃ dāpyaṃ tvaṣṭaguṇaṃ bhavet

paśūnnayedaraṇyaṃ tu pālako rajanīkṣaye //
tṛptānpītajalānsarvānsāyāhne tu samarpayet

divā vaktavyatā pāle rātrau svāmini tadgṛhe //
paśūnāṃ vyasanaṃ gopo vyāyacchettatra śaktitaḥ

aśaktānapi pattau tu svāmine tannivedayeta //
adhyāyacchannavikrośaṃ svāmine vinivedayet

voḍhumarhati gopastu vinayaṃ cāpi rājani //
naṣṭaṃ vinaṣṭaṃ kṛmibhiḥ śvahataṃ vyasane mṛtam //

hīnaṃ puruṣakāreṇa pālako vinivedayet //
ajāvike tu saṃruddhe vṛkaiḥ pāle tvanāyati

yāṃ prasahya vṛko hanyātpāle tatkilbiṣaṃ bhavet //
tāsāṃ ceddaivaruddhānāṃ carantīnāṃ mitho vane

yāmutpatya vṛko hanyānna pālastatra kilbiṣī//
vidviṣya tu hṛtaṃ caurairna pālo dātumarhati

yadi deśe ca kāle ca svāminastasya śaṃsati //
etena sarvapālānāṃ vivādaḥ samudāhṛtaḥ

sākaṃ saśṛṅgaṃ sakhuraṃ ca carma pradarśayitvātha paśormṛtasya //
pālasya śuddhiḥ kathitā dvijendrā atonyathā tasya na śuddhiruktā

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīya khaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu svāmibhṛtyaniyamavarṇano nāma catustriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

3.335
// haṃsa uvāca //
dravyamasvāmivikrītaṃ prāpya svāmī tadāpnuyāt //
prakāśakrayataḥ śuddhiḥ krītaḥ steyo rahaḥ kramāt

hīnamūlyaṃ balātkrītaṃ tatastaddoṣabhāgbhavet //
na gṛhetāgamaṃ krītācchuddhistasya tadāgamāt

svāmī tu prāpnuyādvittaṃ prakāśaṃ raha eva vā //
vikrīya paṇyamūlyena yaḥ krītaṃ na niyacchati

sthāvarasya phalaṃ dāpyo jaṅgamasya kriyāphalam //
ardhaṃ cenna prahīyeta sodayaṃ paṇyamāvahet

sthānināmeṣa niyamo diglābhaśca diśāgate //
upahanyeta vā paṇyaṃ dahyetāpahriyeta vā

vikretureva so'nartho vikretā samprayacchati //
dīyamānaṃ na gṛhṇāti krītaṃ paṇyaṃ tu yaḥ krayī

vikrīṇānaṃ tadanyatra vikretā nāparādhnuyāt //
nirdoṣaṃ darśayitvā tu sadoṣaṃ yaḥ prayacchati

mūlyaṃ taddviguṇaṃ dāpyā vineyaśca tathā bhavet //
dattamūlyasya paṇyasya vidhireṣa prakīrtitaḥ

adattenyatra samayānna vikreturatikramaḥ //
krītvā mūlyena yatpaṇyaṃ duṣkrītaṃ manyate krayī

vikrītaṃ pratideyaṃ tu yathā viprāstathā śṛṇu //
dvyahādeva bhaveddeyaṃ pañcāhādvāhyameva tu

saptāhena tathā ratnaṃ lohastasmiṃstathāhani //
dvipadaṃ cārddhamāsena bījāni daśabhirdinaiḥ //
tṛtīyehani vastraṃ ca śaraṃ caivāparehani

paribhuktaṃ tu yadvāsaḥ kliṣṭarūpaṃ mahīsamam //
sadoṣamapi tatkrītaṃ vikreturna bhavetpunaḥ

dravyaṃ tu vikrītamapi svakaṃ hi vināyako vā tadavāpnuyādvai //
kretā na kuryādyadi vañcanāṃ vā vikretureveha punastadiṣṭam

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu krayavikrayanirṇayonāma pañcatriṃśadadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ