વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 3.336.340

3.336
॥ હંસ ઉવાચ ॥ ॥
પાષણ્ડનૈગમશ્રેણી પૂર્વાવ્રતગણાદિષુ ॥
સંરક્ષેત્સમયે રાજા દુર્ગે જનપદે તથા

યો ધર્મઃ કારયેચ્ચૈષાં ચોપસ્થાન વિધિશ્ચ યઃ ॥
યશ્ચૈષાં વૃત્ત્યુપાદાનં ચાનુમન્યેત તત્તથા

પ્રતિકૂલં તુ યદ્રાજ્ઞઃ પ્રકૃત્યવસતં ચ યત્ ॥
બાધકં ચ યદર્થાનાં તત્તેભ્યો વિનિવર્તયેત્

મિથઃ સંઘાતકરણં ત્વિહ તે શસ્ત્રધારણમ્ ॥
પરસ્પરોપઘાતં ચ તેષાં રાજા ન મર્ષયેત્

પૃથગ્ગણાંશ્ચ યો ભિન્દ્યાત્તે વિનેયા વિશેષતઃ ॥
આવહેયુર્ભયં ઘોરં વ્યાધિં વા તે હ્યપેક્ષિતાઃ

દોષવત્કરણં યત્સ્યાદનામ્નાયં પ્રકલ્પિતમ્ ॥
પ્રવૃત્તમપિ તદ્રાજા શ્રેયઃકામો નિવર્તયેત્

ગણમુદ્દિશ્ય યત્કિઞ્ચિન્મધ્યશ્ચૈવ સમુદ્ધરેત્ ॥
આત્માર્થે વા નિયુક્તં વા દેયં તૈરેવ તદ્ભવેત્

યસ્યાપૃથગ્ભૂતકૃતં દ્વિજેન્દ્રાઃ ક્ષિતીશકૃત્યેન કૃતં ચ યદ્વા ॥
ભૃત્યે કૃતં જ્ઞેયમૃણં ભવેદ્ધિ સમોક્તિભિસ્તત્ત્વવિદો વદન્તિ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃ૦ ખ૦ માર્કણ્ડેયવજ્ર સંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ શ્રેણિવિભાગવર્ણનો નામ ષટ્ત્રિંશદધિકત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.337
હંસ ઉવાચ ॥
સીમાવિવાદે સમ્પ્રાપ્તે સામન્તાઃ સ્થવિરા ગણાઃ ॥
ગોપા સીમાકૃષાણા યે યદ્બ્રૂયુસ્તત્તથા ભવેત્

રક્તસ્રગ્વસનાઃ સર્વે શિરસા ક્ષિતિધારિણઃ ॥
સીમાં નયેયુસ્તે જ્યેષ્ઠે પ્રકાશેષુ સમેષુ ચ

સીમાવૃક્ષાંશ્ચ કુર્વીત શાલ્મલાશ્વત્થકિંશુકાન્॥
તુષાંગારકપાલાસ્થિશર્કરાણિ ચ યાનિ ચ

શીમમધ્યે તુ જાતાનાં વૃક્ષાણાં ક્ષેત્ત્રયોર્દ્વયોઃ ॥
ફલં પુષ્પં ચ સામાન્યં ક્ષેત્રસ્વામિષુ નિર્દિશેત્

અન્યક્ષેત્રેષુ જાતાનાં શાખા યાન્યત્ર સંસ્થિતા ॥
સ્વામિનં તં વિજાનીયાદ્યસ્ય ક્ષેત્રમુપસ્થિતા

ગન્ધરૂપરસાભ્યાન્તુ પ્રસૃતાપ્રૌઢગાઢકા ॥
વાકારક્ષપ્રવાહસ્થા ચિરસ્થાતિવિશુદ્ધયે

સંચારાપહૃતા ભૂમિર્નદીવેગેન ચિહ્નિતા ॥
સમુક્તા સ્વામિને દેયા પૂર્વભુક્તિર્વ્યવસ્થિતા

ગૃહીત્વા કર્ષકો ભૂમિં યદિ કશ્ચન વાપયેત્ ॥
ફલં ક્ષેત્રસ્ય દાપ્યોસૌ ક્ષેત્રં ચાન્યેન કારયેત્ ॥

વિણ્મૂત્રોદકમાક્રમ્ય વહ્નિં ચિત્રે નિવેશયેત ॥
અ ..... સમુત્સૃજ્ય પરકુડ્યે નિવેશયેત્

ભ્રમદ્વારગવાક્ષાઢ્યં પરપીડાકરં તુ યત્ ॥
નિવેશસમયાદૂર્ધ્વં ન તત્કાર્યં કદાચન

પરસ્થાને તુ નિર્વાસં ગૃહાદ્યં યદિ કારયેત્ ॥
તદ્વ્યયં પ્રાપ્નુયાત્કાલે સ્વામિના ચેન્નિવારિતઃ

અજાતેષુ તુ સસ્યેષુ કાર્યા ખલુ ધૃતિર્ભવેત્ ॥
માસં દદ્યાત્તુ મહિષી તદાવાંગસ્તથા ભવેત્

અજાવિકં તદર્ધન્તુ ખરોષ્ટ્રં મહિષીસમમ્ ॥
અશ્વં ચ વિપ્રપ્રવરાઃ સસ્યનાશં પ્રદાપયેત્

ભક્ષયિત્વોપવિષ્ટેષુ દ્વિગુણં પ્રોચ્યતે દમઃ ॥
પાલશ્ચ દણ્ડં દાપ્યઃ સ્યાત્તદભાવે પતિસ્તથા ॥
સૂતિકોત્સૃષ્ટપશવઃ ત્વદંડ્યા ગર્ભિણી ચ યા

પથસ્તથા ગ્રામવિનીતકાન્તે ન દોષમલ્પે પ્રવદન્તિ કાલે॥
યઃ કામકારેણ કરોતિ રાજ્ઞે વિવાસનીયઃ સ ભવેદ્દ્વિજેન્દ્રાઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ સસ્યહાનિદણ્ડવર્ણનો નામ સપ્તત્રિંશદધિકત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.338
॥ હંસ ઉવાચ ॥
ધનં ધર્માર્થકામાનાં મૂલમાહુર્મનીષિણઃ ॥
નૃણાં બહિશ્ચરા પ્રાણા દ્રવિણં ચ પ્રકીર્તિતમ્

તસ્માદ્ધર્મવિદા રાજ્ઞા ઘાતનીયાસ્તુ તસ્કરાઃ ॥
તે હિ ઘાતનમર્હન્તિ સર્વા બાધા વિશેષતઃ

રાજ્ઞો ધર્મં ન પશ્યામિ તસ્કરસ્ય વધાદૃતે ॥
સ્નેહાદ્વા ધનલોભાદ્વા રાજા ચેત્તસ્કરં ત્યજેત્

બ્રહ્મવધ્યાશતં તસ્ય પ્રાહુર્ધર્મવિદો જનાઃ ॥
ન હન્યાદ્બ્રાહ્મણં રાજા સર્વપાપેષ્વવસ્થિતમ્

સ્તેનં વિવાસયેદ્રાષ્ટ્રાત્સમગ્રધનમક્ષતમ્ ॥
મહાપાતકિનં વિપ્રં કૃતચિહ્નં વિવાસયેત્

ગ્રામસીમ્નિ હૃતં દ્રવ્યં ગ્રામ્યો દાપ્યસ્તથા ભવેત્ ॥
યસ્મિન્ગ્રામે પદં ગચ્છેત્સ ચ દાપ્યસ્તથા ભવેત્

ગ્રામે દ્વૌ દણ્ડનીયૌ તુ સીમામધ્યે હૃતં યદિ ॥
અટવ્યાં તં નિયુક્તં તુ નગરે નગરાધિપઃ

મહાપાતકિનઃ સર્વે ઘાતનીયા મહીક્ષિતા ॥
કબન્ધેનાઙ્કયેદ્વિપ્રં લલાટે બ્રહ્મઘાતકમ્

સુરાપં તદ્વ્રજેનાથ કૃતં ચાશ્વપદેન તુ ॥
અગમ્યગામિનં વિપ્રં ભગાઙ્કેનાઙ્કયેન્નૃપઃ

ઘાતનીયાસ્તથા રાજ્ઞા નરસ્ત્રીબાલઘાતિનઃ ॥
અગ્નિગરદાશ્ચૈવ ભૂમ્યર્થે કૂટસાક્ષિણઃ

સેતુભેદકરા યે ચ રાજ્ઞો વ્યઙ્કચરાશ્ચ યે॥
તે ચાઙ્ગહીનાઃ કર્તવ્યા રાજ્ઞા કૂટાક્ષદેવકાઃ

કરહીનસ્તથા કાર્યો યશ્ચેહોપધિદેવિતા॥।
ઉત્ક્રોશતાં જનાનાં ચ હ્રિયમાણે ધને વધે

શ્રોતા યસ્તુ ન વાવર્તેદ્રાજા તાનપિ ઘાતયેત્ ॥
ગજાશ્વઘાતિનો વધ્યાસ્તથા ગોઘાતિનશ્ચ યે ।

પરિશેષપશૂનાં તુ ઘાતિનાં છેદયેત્કરમ્ ॥
કાર્ષાપણશતં દણ્ડ આરણ્યપશુઘાતને

પક્ષિઘાતી તદર્ધં તુ ઇતિ ધર્મવિદો વિદુઃ ॥
ફલો પગદ્રુમચ્છેદે દણ્ડ ઉત્તમસાહસમ્

પુષ્પપ્રદસ્ય યશ્છેદી મધ્યમં દણ્ડમર્હતિ ॥
કાર્ષાપણશતં દંડ્યા લતામુલ્માદિભેદકાઃ

સવર્ણગઃ પારજાયી દંડ્યા ઉત્તમસાહસમ્ ॥
હીનવર્ણાગમે દણ્ડ્યાસ્તથા પ્રથમસાહસમ્

તથૈવોત્તમવર્ણાયા ગમને ઘાતમર્હતિ ॥
હીનવર્ણગમે નારી વધમર્હત્યસંશયમ્

સમવર્ણાગમે ત્યાજ્યા ઉત્કૃષ્ટામથ ગચ્છતિ ॥
હૃતાધિકારાં મલિનાં તાં તુ સંવાસયેદ્ગૃહે

યેનયેન તથાંગેન હીનવર્ણો નરોધમઃ ॥
ઉત્કૃષ્ટસ્યાપકુરુતે તત્તદેવાસ્ય ઘાતયેત્

શ્વપાકપંડુચણ્ડાલેષ્વન્યેષુ વધવૃત્તિષુ ॥
હસ્તિપ્રવ્રાજ્યદાસેષુ ગુરુદારાભિગેષુ ચ

મર્યાદાતિક્રમે સદ્યો ઘાત એવાનુશાસનમ્ ॥
મલા હ્યેતે મનુષ્યેષુ ધનમેષાં સદાત્મકમ્

તસ્માત્તાન્ઘાતયેદ્રાજા નાર્થદણ્ડેન દણ્ડયેત્ ॥
શતં બ્રાહ્મણમાક્રમ્ય ક્ષત્ત્રિયો દણ્ડમર્હતિ

વિપ્રઃ પંચશતં દણ્ડ્યઃ ક્ષત્રિયસ્યાભિશંસને॥
વૈશ્યઃ સ્યાદર્ધપઞ્ચાશચ્છૂદ્રે દ્વાદશકે દમઃ

ક્ષત્ત્રિયસ્ય તુ પંચાશદ્દંડો વૈશ્યેઽભિશંસને॥
શૂદ્રઃ સ્યાદર્ધપંચાશદ્વૈશ્યઃ શૂદ્રાભિશંસને

કાર્ષાપણં ભવેદ્દંડ્યસ્તથા વૈ પઞ્ચવિંશતિઃ ॥
આક્રોશે સ સવર્ણાનાં દ્વાદશૈવ વ્યતિક્રમઃ॥॥
વાદેષુ વચનીયેષુ તદેવ દ્વિગુણં ભવેત્ ॥
કાણં વાપ્યથ વા ખંજં ત્વન્યદ્વાપિ તથાવિધમ્

તથ્યેનાપિ બ્રુવન્દાપ્યો દણ્ડઃ કાર્ષાપણં નરમ્ ॥
ન કિલ્બિષેનાપવદેચ્છાસ્ત્રતઃ કૃતવાસનમ્

ન રાજ્ઞા ધૃતદણ્ડં તુ દણ્ડતા તદ્વ્યતિક્રમાત્ ॥
રાજા ચ બ્રાહ્મણશ્ચૈવ લોકે પૂજ્યતમૌ મતૌ

નામજાતિગ્રહં તેષાં ત્વભિદ્રોહેણ કુર્વતઃ ॥
નિધેયોયોમયઃ શંકુર્જ્વલન્નાસ્યે દશાઙ્ગુલઃ ।

ધર્મોપદેશે ધર્મેણ દ્વિજાનામસ્ય કુર્વતિ ॥
તપ્તમાસેચયેત્તૈલં વક્ત્રે શ્રોત્રે ચ પાર્થિવઃ

સહાસનમભિપ્રેપ્સુરુત્કૃષ્ટસ્યાવકૃષ્ટજઃ ॥
કટ્યાં કૃતાંકો નિર્વાપ્યઃ કૃતં ચૈવાસ્ય કીર્તયેત્

અવનિષ્ઠીવતો દર્પાદ્દ્વાવોષ્ઠૌ ચ્છેદયેન્નૃપઃ ॥
અવમૂત્રયતઃ શિશ્નમવશદ્વયતો ગુદમ્ ॥

તમુપાક્રમ્ય રાજાનં જિહ્વાચ્છેદનમર્હતિ ॥
રાજા ન પ્રહરેદ્યસ્તુ કૃતાગસ્યપિ દુર્મતિઃ

તમગ્નૌ વિપચેચ્છૂલે બ્રહ્મહત્યાશતાતિગમ્ ॥
ગુરું વા બાલવૃદ્ધં વા બ્રાહ્મણં વા બહુશ્રુતમ્ ॥
આતતાયિનમાયાંતં હન્યાદેવાવિચારયન્

સંક્ષેપતો ધર્મભૃતાં વરિષ્ઠા રાજ્ઞો મયૈતે કથિતાસ્તુ ધર્માઃ ॥
અતઃ પરં યત્ર ચ સંશયોસ્તિ તં મે વદધ્વં તપસિ પ્રધાનાઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ દણ્ડાનુશાસનવર્ણનો નામાષ્ટાત્રિંશદધિકત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.339
ઋષય ઊચુઃ ॥
અતઃ પરં દ્વિજશ્રેષ્ઠ વદાસ્માકમતંદ્રિતઃ ॥
વને નિવસતાં ધર્મં ધર્મમાશ્રમિણામપિ

હંસ ઉવાચ ॥
ગૃહસ્થસ્તુ યદા પશ્યેદ્વલીપલિતમાત્મનઃ ॥
અપત્યસ્યૈવ ચાપત્યં તદારણ્યં સમાશ્રયેત્

પુત્રેષુ ભાર્યાં નિક્ષિપ્ય તયા વાનુગતો વને ॥
અગ્નીનુપચરન્નિત્યં વન્યમાહારમાહરેત્

યથાહારો ભવેત્તેન પૂજયેત્પિતૃદેવતાઃ ॥
તેનૈવ પૂજયેદ્વિદ્વાનતિથિં સમુપાગતમ્

ગ્રામાદાહૃત્ય વાશ્નીયાદ્વાસાનષ્ટૌ સમાહિતઃ ॥
સ્વાધ્યાયં ચ તથા કુર્યાજ્જટાશ્ચ બિભૃયાત્તથા

તપસા શોષયેન્નિત્યં તથા ચૈવ કલેવરમ્ ॥
આર્દ્રવાસાસ્તુ હેમંતે ગ્રીષ્મે પઞ્ચતપાસ્તથા

પ્રાવૃષ્યાકાશશાયી ચ નક્તાશી ચ તથા ભવેત્ ॥
ચતુર્થકાલિકો વા સ્યાત્ષષ્ઠકાલિક એવ વા

કૃચ્છ્રૈર્વાપિ નયેત્કાલં બ્રહ્મચર્યં ચ પાલયેત્ ॥
એવં નીત્વા વને કાલં દ્વિજો બ્રહ્માશ્રમી ભવેત્

વને વિમુચ્યાથ શરીરધાતૂન્પ્રાપ્નોતિ લોકાન્પ્રપિતામહસ્ય ॥
પુનાત્યતીતાન્પુરુષાંશ્ચ સપ્ત ભવિષ્યતો યાનથ સપ્ત વિપ્રાઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે મા૦ વજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ વાનપ્રસ્થધર્મવર્ણનોનામૈકોનચત્વાત્રિંશદધિકત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

।
3.340
॥ હંસ ઉવાચ ॥
ચતુર્થમાયુષો ભાગમન્ત્યં યત્યાશ્રમે વસેત્ ॥
કૃત્વેષ્ટિં વિધિવત્પશ્ચાત્સર્વવેદીસદક્ષિણામ્

આત્મન્યગ્નીન્સમારોપ્ય દ્વિજો બ્રહ્માશ્રમી ભવેત્ ॥
ગ્રામૈકરાત્રિકઃ સ સ્યાન્નગરે પાઞ્ચરાત્રિકઃ

વિધૂમે ન્યસ્તમુસલે વ્યઙ્ગારે ભુક્તવજ્જને ॥
અતીતે પાત્રસઞ્ચારે ભિક્ષાં નિત્યં યતિશ્ચરેત્

સપ્તાગારં ચરેદ્ભૈક્ષ્યં ભિક્ષુકાન્નાનુભિક્ષયેત્ ॥
ન વ્યથેત તથાઽલાભે યથાલાભેન વર્તયન્

નાસ્વાદેત રસાન્ભિક્ષુર્નાશ્નીયાત્કસ્યચિદ્ગૃહે ॥
મૃન્મયાલાબુપાત્રાણિ દારુવૈદલકાનિ ચ ॥
તેષાં સમ્માર્જનાચ્છુદ્ધિરદ્ભિશ્ચૈવ પ્રકીર્તયેત્

કૌપીનાચ્છાદનં વાસો રથ્યાવિદ્ધમપાહરેત્

શૂન્યાગારનિકેતઃ સ્યાદ્યત્ર સાયં ગૃહી મુનિઃ ॥
કર્મદણ્ડં મનોદણ્ડં વાગ્દણ્ડં ચ તથા ન્યસેત્

દૃષ્ટિપૂતં ન્યસેત્પાદં વસ્ત્રપૂતં પિબેજ્જલમ્ ॥
સત્યપૂતાં વદેદ્વાચં મનઃપૂતં સમાચરેત્

ચન્દનેનોક્ષિતો બાહું વાસ્યૈકમપિ તક્ષતઃ ॥
કલ્યાણં ચાપ્યકલ્યાણં તયોરપિ ન ચિન્તયેત્

પ્રાણાયામૈર્દહેદ્દોષાન્ધારણાભિસ્તુ કિલ્બિષમ્ ॥
પ્રત્યાહારેણ સંસર્ગાન્ધ્યાનેનાનીશ્વરાન્ગુણાન્

નિરાશીર્નિર્નમસ્કારઃ સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ ॥
સર્વભૂતસમો મૈત્રઃ પરમં પદમશ્નુતે

જન્મના યસ્તુ નિર્વિણ્ણઃ મરણેન તથૈવ ચ ॥
આધિભિર્વ્યાધિભિશ્ચૈવ તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ ॥
અશુચિત્વં શરીરસ્ય પ્રિયાપ્રિયવિપર્યયઃ

ગર્ભવાસે ચ વસતિં પશ્યન્મુચ્યતિ નાન્યથા ॥
જન્મમૃત્યોશ્ચ નાનન્દં ન ત્વસારમનર્થકમ્

ભોક્તવ્યમિતિ નિર્વિણ્ણઃ પ્રત્યહમુચ્યતે વચઃ ॥
એવં વૈરાગ્યમાસ્થાય નિત્યં ધ્યાનપરાયણઃ

ચતુર્વિંશતિકં લંઘ્ય પ્રપશ્યેત્પઞ્ચવિંશકમ ॥
પૃથિવ્યાપસ્તથા તેજો વાયુરાકાશમેવ ચ

પઞ્ચેમાનિ વિજાનીયાન્મહાભૂતાનિ સર્વતઃ ॥
શ્રોત્રં ચક્ષુ સ્પર્શનં ચ રસનં પ્રાણમેવ ચ

બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ જાનીયાત્પઞ્ચૈવાસ્મિઞ્છરીરકે ॥
શબ્દો રૂપં તથા સ્પર્શો રસો ગન્ધસ્તથૈવ ચ

કર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચૈવ નિત્યમસ્મિઞ્છરીરકે ॥
મનોબુદ્ધી તથૈવાત્મા હ્યવ્યક્તં ચ તથા દ્વિજાઃ

ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરાણીહ ચત્વારિ કથિતાનિ તુ ॥
ચતુર્વિંશત્યથૈતાનિ પુરુષઃ પઞ્ચવિંશકઃ

યં જ્ઞાત્વા પ્રતિમુચ્યંતે યે નરાઃ શાન્તબુદ્ધયઃ ॥
ગન્ધો રસસ્તથા વાયુઃ સ્પર્શઃ શબ્દસ્તથા દ્વિજાઃ

એતે પઞ્ચગુણા ભૂમેઃ સ્થૂલા ભૂમેષુ લક્ષ્યતે ॥
રસો રૂપસ્તથા સ્પર્શઃ શબ્દાશ્ચામ્બુગુણા મતાઃ

રૂપં સ્પર્શસ્તથા શબ્દઃ તેજસસ્તુ ગુણાઃ સ્મૃતા ॥
સ્પર્શઃ શબ્દસ્તથા વાયોઃ શબ્દશ્ચ નભસસ્તથા

આકાશાજ્જાયતે શબ્દો વાયોઃ સ્પર્શગુણસ્તથા ॥
રૂપં તુ તેજસઃ પ્રોક્તો રસશ્ચામ્બુગુણો મતઃ।

પાર્થિવં ગન્ધમિત્યાહુરિન્દ્રિયાર્થાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરા અર્થા અર્થેભ્યસ્તુ પરં મનઃ

મનસસ્તુ પરા બુદ્ધિર્બુદ્ધેરાત્મા મહાન્પરઃ ॥
મહતઃ પરમવ્યક્તં ત્વવ્યક્તાત્પુરુષઃ પરઃ

પુરુષાન્ન પરં કિઞ્ચિત્સા કાષ્ઠા સા પરા ગતિઃ ॥
એતત્પરતરં ગુહ્યમેતદક્ષરમુત્તમમ્

ૐકારવાચકં હ્યેતદ્ગુણાતીતં સનાતનમ્ ॥
અશબ્દમરસસ્પર્શમરૂપં ગન્ધવર્જિતમ્

નિર્દુઃખમસુખં દુઃખં તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ॥
વાલાગ્રશતશો ભાગઃ કલ્પિતસ્તુ સહસ્રધા

તસ્યાપિ શતશો ભાગો જીવ ઇત્યભિધીયતે ॥
હૃદ્યર્કચન્દ્રમાઃ સૂર્યઃ સોમમધ્યે હુતાશનઃ

તસ્ય મધ્યે સ્થિતં સત્ત્વં સત્ત્વમધ્યે સ્થિતોચ્યુતઃ ॥
સ્વદેહમરણિં કૃત્વા પ્રણવં ચોત્તરારણિમ્

ધ્યાનનિર્મથનાભ્યાસાદ્વિષ્ણું પશ્યેદ્ધદિ સ્થિતમ્ ॥
એષ દેવસ્તુ મર્ત્યાનાં વણૈરેવ વિધીયતે

અજ્ઞાનપટસંવીતૈરિન્દ્રિયૈર્વિષયેપ્સુભિઃ ॥
એષ વૈ પુરુષો વિષ્ણુર્વ્યક્તાવ્યક્તઃ સનાતનઃ ॥

એષ ધાતા વિધાતા ચ પ્રમાણો નિષ્કલઃ શિવઃ ॥
દ્વે બ્રહ્મણી વેદિતવ્યે શાબ્દબ્રહ્મ પરં ચ યત્

શાબ્દબ્રહ્મણિ નિષ્ણાતઃ પરં બ્રહ્માધિ ગચ્છતિ ॥
સૂક્ષ્મં નિત્યમુપાસીત શુભં ચ સતતં દ્વિજાઃ

સૂક્ષ્મસ્યોપાસનાચ્છ્રેષ્ઠાં યાતિ તેજોમયીં ગતિમ્ ॥
તત્ત્વં વહતિ વૈ બુદ્ધિં બુદ્ધિસ્તુ પરમાઙ્ગતિમ્

ગતિર્વહતિ ચંદ્રાર્કૌ તપસા પરમેષ્ઠિનઃ ॥
તયોર્વહતિ વૈ સત્ત્વં સત્ત્વં ચ વહતિ પ્રભુમ્

પ્રભુવર્હતિ સૌક્ષ્મ્યં તુ પરમાત્માનમાત્મનઃ ॥
તયોર્વૃત્તિરજઃ સત્ત્વં સત્ત્વસ્ય પરમા ગતિઃ

સત્ત્વં વહતિ સૂક્ષ્મત્વાત્પરં નારાયણં પ્રભુમ્ ॥
પરમાત્માનમાસાદ્ય હરિં વૈકુણ્ઠમીશ્વરમ્

અમૃતત્વાય કલ્પેત તતો નૈવ નિવર્ત્તતે ॥
દશાર્ધયુક્તેન રથેન યુક્તો મનોનુગેનાર્યપથાનુવર્તિના ॥
તઞ્ચેદ્રથં નાપવહંતિ વાજિનસ્તથાગતં નાવજયેતિ શક્તઃ

અણોરણીયાન્ મહતો મહીયાનાત્મા ગુહાયાં નિહિતોઽસ્ય જન્તોઃ ॥
તેજોમયં પશ્યતિ વીતશોકો ધાતુઃ પ્રસાદાન્મહિમાનમાત્મનઃ

વેદાહમેતં પુરુષં મહાન્તં ચાદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્ ॥
યં વૈ વિદિત્વા ન બિભેતિ મૃત્યોર્નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતેઽયનાય

એકો હ્યાત્મા મહિમા બ્રાહ્મણસ્ય સ્વકર્મણા વૈ જાયતેઽસૌ કનીયાન્ ॥
યસ્માત્પરં નાપરમસ્તિ કિઞ્ચિત્સૌક્ષ્મ્યાન્મહત્ત્વાચ્ચ તતશ્ચ નાન્યઃ

વૃક્ષ ઇવ સ્તબ્ધો દિવિ તિષ્ઠત્યેકસ્તેનેદં પૂર્ણં પુરુષેણ સર્વમ્ ॥
સુસ્વાદુપર્ણઃ સુચ્છાયો દૃશ્યતે સ વૃક્ષઃ પરિષસ્વજાતે॥
તયોરન્યત્પિપ્પલં નામ સ્વાદ્વન્યદશ્નન્યો અભિચાકશીતિ

અકામધીરમૃતઃ સ્વયંભૂ રસેન તૃપ્તો ન ચ કશ્ચિદ્દ્રુમાણામ્ ॥
પરેણ નાકં નાપતિર્ન ગૃહાય વિભ્રાજતે તં નિયતા વિશન્તિ । ૪૪ ॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ યતિધર્મ વર્ણનો નામ ચત્વારિંશદધિકત્રિશતતમોઽધ્યાય.