વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 3.331.335

3.331
॥ હંસ ઉપાચ ॥
ઉત્તમર્ણાય દાતવ્યમધમર્ણેન યાચિતમ્ ॥
બ્રાહ્મણેન્દ્રા ધનં સર્વં નિહ્નવે તચ્ચ ભાવિતમ્

સર્વોપાયૈર્ધની વિત્તમૃણિકાદાપ્નુયાત્સ્વકમ્ ॥
ન સ રાજ્ઞાભિયોક્તવ્યઃ સ્વકં સંસાધયન્ધનમ્

અર્થનિહ્નવમાનં તુ ભાવનાભિર્વિભાવિતમ્ ॥
દાપયેદ્ધનિકસ્યાર્થં રાજ્ઞો દણ્ડં ચ તત્સમમ્

મિથ્યાભિયોગે દ્વિગુણમિતિ યોગાદ્ધનં હરેત્ ॥
ભાગં વિંશતિમન્દદ્યાત્પ્રાપ્તાર્થો ધનિકો નૃપે

યદિ રાજબલેનાસૌ તદ્ધિ તસ્માદવાપ્નુયાત્ ॥
દ્વિકં ત્રિકં ચતુષ્કં ચ પઞ્ચકં ચ તથા શતમ્

વર્ણાનુક્રમતો વૃદ્ધિઃ પ્રતિમાસં પ્રકીર્તિતા ॥
સ્વયં કૃતાં તથા વૃદ્ધિં સર્વે સર્વાસુ યોનિષુ

દાતુમર્હતિ વિપ્રેન્દ્રા ઇતિ મે નિશ્ચિતા મતિઃ ॥
ન ક્વચિત્પ્રીતિદત્તાનાં વૃદ્ધિઃ સંવત્સરં ભવેત્

તેષામપિ ભવેદ્વૃદ્ધિર્ગતે સંવત્સરે તથા ॥
સા ચ વૃદ્ધિર્યથોક્તા વૈ વર્ણાનામનુપૂર્વશઃ

તથાવિધા ગ્રહીતવ્યા નાન્યથેતિ હિ નિશ્ચયઃ ॥
આધિભુગ્દીયતે વૃદ્ધિં નષ્ટામાધિં ચ દાપયેત્

દૈવરાજકૃતં દોષં વિના બ્રાહ્મણસત્તમાઃ ॥
અન્ત્યવૃદ્ધૌ પ્રવિષ્ટાયાં ચાર્તૌ ત્યાગો વિધીયતે

ભોજ્યસ્યાધેઃ પરિત્યાગઃ પ્રવિષ્ટે તુ ધને ભવેત્ ॥
ભોગસ્ય ગણના કાર્યા ન તત્ર વચનાદૃતે

ધનિનોર્થં ન હીયેત આધૌ પ્રાણયુતે મૃતે ॥
હેતુભૂતસ્તુ મરણે ન ચેત્સ્યાદુત્તમર્ણિકઃ

આધૌ વિવદમાનાનાં ભુક્તા જીવન્તિ ચાપરાઃ ॥
અન્યસ્યાધીકૃતાં ભૂમિં યશ્ચાન્યસ્ય પ્રયચ્છતિ

સ્વયમેવ નરેન્દ્રસ્તં ઘાતયેદવિચારયન્ ॥
દ્રવ્યેષ્વેવમથાન્યેષુ દણ્ડઃ સ્યાદ્દ્વિગુણં ભવેત્

આધૌ સમુદ્રે નષ્ટે તુ મુદ્રા યત્ર ન દૃશ્યતે ॥
ન તત્ર હીયતે વિત્તં ધનિકસ્ય કથઞ્ચન

અન્યથા તુ તથા નષ્ટે ધનિકસ્યૈવ હીયતે ॥
અન્ત્યા વૃદ્ધિર્હિરણ્યસ્ય દ્વિગુણા પરિકીર્તિતા

વસ્ત્રસ્ય ત્રિગુણા પ્રોક્તા ધાન્યસ્ય તુ ચતુર્ગુણા ॥
રસસ્યાષ્ટગુણા વૃદ્ધિઃ સ્ત્રીપશૂનાં ચ સન્તતિઃ

સ્ત્રીપશૂનામૃતે વૃદ્ધિઃ પશૂનાં ચૈવ વિદ્યતે ॥
ઉરભ્રાણાં ભવેદ્વૃદ્ધિઃ સતિ પુંસ્ત્વે હિ વૈ દ્વિજાઃ

ઊર્ણાવૃદ્ધિર્ભવેત્તેષાં વર્ષાણિ દ્વાદશૈવ તુ ॥
દ્રવ્યાણામપ્યનુક્તાનાં વૃદ્ધિર્જ્ઞેયા ચતુર્ગુણા

દીયમાનપ્રયુક્તં તુ પુરુષસ્યાપ્રગૃહ્ણતઃ ॥
તતઃ પરં ન વૃદ્ધિઃ સ્યાત્કથંચિદ્દ્વિજસત્તમાઃ

સ્વમર્થં યો ન ગૃહ્ણાતિ દીયમાનં પુનઃપુનઃ ॥
તસ્માત્સ હીયતે વિપ્રા દાતા તત્રાનૃણો ભવેત્

પિતા પ્રવસિતો યસ્ય બ્રાહ્મણા દ્વિદશાઃ સમાઃ ॥
ઋણં તસ્ય સુતૈર્દેયં મૃતસ્ય યદિ વા પુનઃ

પૈતૃકં તુ ઋણં પુત્રઃ પૌત્રો વા દાતુમર્હતિ॥
ન કામસ્તચ્ચતુર્થં તુ દાતુમર્હતિ કર્હિચિત્॥

રિક્થગ્રાહી તથા પુત્રઃ સ્ત્રીગ્રાહી ધનદાસિકઃ ॥
પુત્રે સ્થિતેપિ દાતવ્યમૃણં વૈ ધનહારિણામ

રિક્થગ્રાહી સુતાભાવે સ્ત્રીગ્રાહી દાતુમર્હતિ ॥
સ્વયં દાતુમશક્તો યઃ કર્તુમિચ્છેત્પુનઃ ક્રિયામ્

સ દત્ત્વા નિર્જિતાં વૃદ્ધિં કારયેત્પરિવર્ત્તયેત્ ॥
અદર્શયિત્વા તત્રૈવ હિરણ્યં પરિવર્તયન્

યાવતી સંભવેદ્વૃદ્ધિસ્તાવતીં દાતુમર્હતિ॥
પ્રાતિભાવ્યે વૃથા દાનં દ્યૂતમધ્યયનં ચ યત્

દણ્ડશુલ્કાવશેષં તુ ન પુત્રો દાતુમર્હતિ ॥
દર્શને પ્રત્યયે દાને પ્રાતિભાવ્યં ત્રિધા સ્મૃતમ્

આદૌ તુ વિતથે દદ્યાદિતરસ્ય સુતાવપિ ॥
દર્શને પ્રતિભૂર્યત્ર મૃતઃ પ્રાત્યયિકોઽપિ વા

ન તત્પુત્રા ઋણં દદ્યુર્દદ્યુર્દાનાય યે સ્થિતાઃ ॥
પ્રકાશં પ્રતિભૂર્યત્ર દાપિતો ધનિનાં ધનમ્ ॥
સોયં તસ્ય તુ તદ્દ્રવ્યમૃણિકો દાતુમર્હતિ

વર્ણત્રયં વિપ્રવરા ઋણાર્થં ક્ષીણે વિશુદ્ધાવિહ કર્મ કાર્યમ્ ॥
ક્ષીણોગ્રજં સા તુ યથોદયં તદ્દાપ્યો ન કર્માહરણે તદર્થમ્ ॥

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ ઋણદાનવર્ણનો નામૈકત્રિંશદધિકત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.332
॥ હંસ ઉવાચ ॥ ॥
શીલાઢ્યે કુલજે શક્તઃ નિક્ષેપે નિક્ષિપેદ્બુધઃ ॥
યાચ્યમાનં તથૈવાસૌ તસ્ય તદ્દાતુમર્હતિ

યાચતે યશ્ચ નિક્ષિપ્ય નિક્ષિપ્તં ન પ્રયચ્છતિ ॥
તાવુભૌ ચૌરવચ્છાસ્યૌ ધર્મ્મજ્ઞેન મહીક્ષિતા

નિક્ષેપોપનિધી ચૈવ ન દેયૌ પ્રત્યનન્તરે ॥
નશ્યેતે વનિપાતેતાવનિપાતે ત્વનાશિના

યસ્ય હસ્તે વિનિક્ષિપ્તં તસ્ય હસ્તે તથા વિના ॥
નષ્ટં તુ યદિ નિક્ષિપ્તં નાસૌ દદ્યાત્કથઞ્ચન

નિક્ષેપભોગી દણ્ડ્યઃ સ્યાદ્ભોગમૂલ્યન્તુ ષડ્ગુણમ્ ॥
એષ એવ વિધિર્દૃષ્ટો યાચિતાન્વાહિતેષુ ચ ॥
શિલ્પિષૂપનિધૌ ન્યાસે પ્રતિન્યાસે તથૈવ ચ

પ્રતિગૃહ્ણાતિ યો ગણ્ડં યશ્ચ સ પ્રધને નરઃ ॥
તસ્યાપ્યેષ ભવેદ્ધર્મ્મઃ ષડેતે નિધનાઃ સ્મૃતાઃ

નિક્ષેપરક્ષા પુરુષેણ કાર્યા યત્નેન વિપ્રપ્રવરાસ્સદૈવ ॥
નિક્ષેપહર્ત્તા નરકં પ્રયાતિ કલ્પાવશેષં નિહિતસ્તુ સર્વૈઃ ॥

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ નિક્ષેપરક્ષાવર્ણનો નામ દ્વાત્રિંશદધિકત્રિશત તમોઽધ્યાયઃ

3.333
હંસ ઉવાચ ॥
વણિક્પ્રભૃતયો યત્ર કર્મ સંભૂય કુર્વતે ॥
તત્સંભૂય સમુત્થાનં શૃણુધ્વં ગદતો મમ

ફલહેતોરુપાયેન કર્મ સંભૂય કુર્વતામ્ ॥
આધારભૂતઃ પ્રક્ષેપઃ તતસ્તિષ્ઠેયુરંશકાઃ

સમોઽતિરિક્તો હીનો વા યત્રાંશો યસ્ય યાદૃશઃ ॥
ક્ષયવ્યયૌ તથા વૃદ્ધિસ્તત્ર તસ્ય તથાવિધા

સર્વેષાં ચ મતં કાર્યં ભાણ્ડપિણ્ડવ્યયાદિકમ્ ॥
સમં સર્વસ્ય વિભજઁલ્લોકે તસ્માન્મહીયતે

દૈવિકે રાજકે વાપિ વ્યસને સમુપસ્થિતે ॥
તત્ર તત્ર સ્વશક્ત્યા તુ તસ્યાંશો દશમઃ સ્મૃતઃ

એકસ્ય ચેત્સ્યાદ્વ્યસનં દાયાદસ્તદવાપ્નુયાત્ ॥
તસ્યાભાવે ચ સર્વેષાં તેષામેવ હિ તદ્ધનમ્

ઋત્વિજો વ્યસનેષ્વેવં માન્યસ્ત્વં કર્મનિસ્તરઃ ॥
લભતે દક્ષિણાભાગં સ તસ્માત્સંપ્રકલ્પિતમ્ ॥

ઋત્વિગ્યાજ્યાં ચ દુષ્ટૌ તૌ સન્ત્યજેતાં પરસ્પરમ્ ॥
પ્રથમં સાહસં દંડ્યૌ ન ચ તૌ ત્યાગમર્હતઃ

અન્વાહિતં યાચિતકં સાર્ધિઃ સાધારણં ચ યત્ ॥
નિક્ષેપઃ પુત્રદારં ચ સર્વસ્વં ચાન્વયે સતિ

અદેયાનિ દ્વિજશ્રેષ્ઠા યશ્ચાન્યસ્મૈ પ્રતિશ્રુતમ્ ॥
અદત્તં તુ ભવેત્ક્રોધભયશોકાન્વિતૈર્નરૈઃ

બાલવૃદ્ધાસ્વતન્ત્રૈશ્ચ મત્તોન્મત્તસ્તથૈવ ચ ॥
અજ્ઞાનાચ્ચ તથા પાત્રં સ્પર્ધયા દ્વિજસત્તમાઃ

ગૃહ્ણાત્યયઞ્ચ યો મોહાદ્યશ્ચાદેયં પ્રયચ્છતિ ॥
તાવુભૌ ચૌરવચ્છાસ્યૌ ધર્મજ્ઞેન મહીક્ષિતા

દત્તં સ્વયં નાથ પરેણ દત્તં દત્તં નરો યસ્તુ હરેત્પરસ્ય ॥
ધ્રુવં સ વિપ્રા નરકં પ્રયાતિ દત્તં સ્વયં વા ન ચ યશ્ચ દદ્યાત્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ સંભૂયસમુત્થાનદેયાદેયવર્ણનો નામ ત્રયસ્ત્રિંશદધિકત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.334
હંસ ઉવાચ ॥
કૃતકસ્ત્રિવિધઃ પ્રોક્તસ્તસ્ય વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ ॥
એકત્ર કાલાવધિકો દેશાવધિરથાપરઃ

કર્માવધિસ્તૃતીયસ્તુ સર્વે કર્મકરાઃ સ્મૃતાઃ ॥
અદેશકાલે કર્માદૌ ભૃતકશ્ચેત્ત્યજેદ્ભૃતિમ્

ભૃતિશ્ચાદીયતે સર્વા સ્વામિદોષો ન ચેદ્ભવેત્ ॥
હારિતે સ્વામિદોષેણ દાપ્યશ્ચ ભૃતિકો ભવેત્

રાજા ચ દણ્ડનીયઃ સ્યાત્તથા પણશતં ભવેત્ ॥
ગૃહીતમૂલ્યં યઃ શિલ્પી કાલે દ્રવ્યં ન યચ્છતિ

દ્વિગુણં દીયતે મૂલં દ્રવ્યં દાપ્યં તથૈવ ચ ॥
તદ્દ્રવ્યં ચ વિના હાનિં સકલાં દાતુમર્હતિ

ભૃત્યદોષં વિના સ્વામી ભૃત્યમર્ધપથે ત્યજેત્ ॥
તુલ્યં તુ સકલં દદ્યાદ્રાજ્ઞઃ કનકમાષકમ્

આર્તસ્ય ભક્તં દાતવ્યં સ્વસ્થસ્તત્કર્મ પૂરયેત્ ॥
સ્વસ્થોઽપિ ચેન્ન તત્કુર્યાદ્દ્વિગુણં ભક્તમુત્સૃજેત્

પ્રમાદાન્નાશિતં દાપ્યં સમં છિદ્રાહતા શતમ્ ॥
પ્રસહ્ય યદ્ધૃતં ચૌરૈર્ન તદ્દાપ્યો ભવેત્ક્વચિત્

તોયાગ્નિનાશે શક્ત્યા ચેત્પ્રવર્તેનવ દાપયેત્ ॥
રાજ્ઞા હૃતં તથા દ્રવ્યં ન સ દાપ્યઃ કથંચન

યત્ર ગુપ્ત્યા ભવેન્નિત્યં તત્ર ચેદ્વ્યાપકો ભવેત્ ॥
તત્સર્વં દાપયેદ્દ્રવ્યં યત્કિંચિત્તત્ર નશ્યતિ

શકટાદ્યં તુ ગૃહ્ણીયાદ્ભાટકેન તુ યો નરઃ ॥
અદદદ્ભાટકં દાપ્યો વ્યૂઢસ્યાપિ ચ ભાટકમ્

ભૃતિં યઃ પ્રતિપદ્યેત વિનૈવ સમયક્રિયામ્ ॥
દેશકાલૌ ચ શક્તિં ચ ભક્તિં ચાવેક્ષ્ય શક્તિતઃ

ભૃતિસ્તસ્ય પ્રદાતવ્યા દાપ્યો રાજ્ઞા બલાદથ ॥
પ્રવ્રજ્યાવસિતો રાજ્ઞો દાસ આમરણાન્તિકઃ

દુર્ભિક્ષવિધૃતો યસ્તુ મોક્ષતઃ પ્રાણસંશયાત્ ॥
પ્રતિશીર્ષં પ્રદાનેન મુચ્યતે ચ ધ્વજાહૃતઃ

ગ્રાસમાચ્છાદનં દેયં સર્વેષામેવ સર્વદા ॥
તથૈવ રાજા ભૃત્યાનાં ભૃતિં વર્ષશતાદપિ

પુત્રપૌત્રાનુગશ્ચેત્સ્યાદ્યદ્યસૌ તત્ર કર્મકૃત્ ॥
અધ્યાપને યો ભૃતકસ્તસ્યાપ્યેષ વિનિશ્ચયઃ

કાલે ભૃત્યૈર્જયેત્કિંચિદ્યદિ ચિત્તં સ્વકર્મણા ॥
ભક્તદસ્યૈવ તત્સર્વમિતિ ધર્મવિદો વિદુઃ

ભાર્યા પુત્રશ્ચ દાસશ્ચ ત્રય એવાધના મતાઃ ॥
યત્તે સમધિગચ્છન્તિ યસ્ય તે તસ્ય તદ્ધનમ્

વર્ણાનામાનુલોમ્યેન ન દાસ્યં પ્રતિલોમતઃ ॥
પ્રાતિલોમ્યેન ચેદ્દાસ્યં કારયેત્તં વિનાશયેત્

શુલ્કં ગૃહીત્વા પણ્યસ્ત્રી નેચ્છતી દ્વિગુણં વહેત્ ॥
અપ્રયચ્છન્પુમાઞ્શુલ્કં દાપ્યં ત્વષ્ટગુણં ભવેત્

પશૂન્નયેદરણ્યં તુ પાલકો રજનીક્ષયે ॥
તૃપ્તાન્પીતજલાન્સર્વાન્સાયાહ્ને તુ સમર્પયેત્

દિવા વક્તવ્યતા પાલે રાત્રૌ સ્વામિનિ તદ્ગૃહે ॥
પશૂનાં વ્યસનં ગોપો વ્યાયચ્છેત્તત્ર શક્તિતઃ

અશક્તાનપિ પત્તૌ તુ સ્વામિને તન્નિવેદયેત ॥
અધ્યાયચ્છન્નવિક્રોશં સ્વામિને વિનિવેદયેત્

વોઢુમર્હતિ ગોપસ્તુ વિનયં ચાપિ રાજનિ ॥
નષ્ટં વિનષ્ટં કૃમિભિઃ શ્વહતં વ્યસને મૃતમ્ ॥

હીનં પુરુષકારેણ પાલકો વિનિવેદયેત્ ॥
અજાવિકે તુ સંરુદ્ધે વૃકૈઃ પાલે ત્વનાયતિ

યાં પ્રસહ્ય વૃકો હન્યાત્પાલે તત્કિલ્બિષં ભવેત્ ॥
તાસાં ચેદ્દૈવરુદ્ધાનાં ચરન્તીનાં મિથો વને

યામુત્પત્ય વૃકો હન્યાન્ન પાલસ્તત્ર કિલ્બિષી॥
વિદ્વિષ્ય તુ હૃતં ચૌરૈર્ન પાલો દાતુમર્હતિ

યદિ દેશે ચ કાલે ચ સ્વામિનસ્તસ્ય શંસતિ ॥
એતેન સર્વપાલાનાં વિવાદઃ સમુદાહૃતઃ

સાકં સશૃઙ્ગં સખુરં ચ ચર્મ પ્રદર્શયિત્વાથ પશોર્મૃતસ્ય ॥
પાલસ્ય શુદ્ધિઃ કથિતા દ્વિજેન્દ્રા અતોન્યથા તસ્ય ન શુદ્ધિરુક્તા

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીય ખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ સ્વામિભૃત્યનિયમવર્ણનો નામ ચતુસ્ત્રિંશદધિકત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.335
॥ હંસ ઉવાચ ॥
દ્રવ્યમસ્વામિવિક્રીતં પ્રાપ્ય સ્વામી તદાપ્નુયાત્ ॥
પ્રકાશક્રયતઃ શુદ્ધિઃ ક્રીતઃ સ્તેયો રહઃ ક્રમાત્

હીનમૂલ્યં બલાત્ક્રીતં તતસ્તદ્દોષભાગ્ભવેત્ ॥
ન ગૃહેતાગમં ક્રીતાચ્છુદ્ધિસ્તસ્ય તદાગમાત્

સ્વામી તુ પ્રાપ્નુયાદ્વિત્તં પ્રકાશં રહ એવ વા ॥
વિક્રીય પણ્યમૂલ્યેન યઃ ક્રીતં ન નિયચ્છતિ

સ્થાવરસ્ય ફલં દાપ્યો જઙ્ગમસ્ય ક્રિયાફલમ્ ॥
અર્ધં ચેન્ન પ્રહીયેત સોદયં પણ્યમાવહેત્

સ્થાનિનામેષ નિયમો દિગ્લાભશ્ચ દિશાગતે ॥
ઉપહન્યેત વા પણ્યં દહ્યેતાપહ્રિયેત વા

વિક્રેતુરેવ સોઽનર્થો વિક્રેતા સમ્પ્રયચ્છતિ ॥
દીયમાનં ન ગૃહ્ણાતિ ક્રીતં પણ્યં તુ યઃ ક્રયી

વિક્રીણાનં તદન્યત્ર વિક્રેતા નાપરાધ્નુયાત્ ॥
નિર્દોષં દર્શયિત્વા તુ સદોષં યઃ પ્રયચ્છતિ

મૂલ્યં તદ્દ્વિગુણં દાપ્યા વિનેયશ્ચ તથા ભવેત્ ॥
દત્તમૂલ્યસ્ય પણ્યસ્ય વિધિરેષ પ્રકીર્તિતઃ

અદત્તેન્યત્ર સમયાન્ન વિક્રેતુરતિક્રમઃ ॥
ક્રીત્વા મૂલ્યેન યત્પણ્યં દુષ્ક્રીતં મન્યતે ક્રયી

વિક્રીતં પ્રતિદેયં તુ યથા વિપ્રાસ્તથા શૃણુ ॥
દ્વ્યહાદેવ ભવેદ્દેયં પઞ્ચાહાદ્વાહ્યમેવ તુ

સપ્તાહેન તથા રત્નં લોહસ્તસ્મિંસ્તથાહનિ ॥
દ્વિપદં ચાર્દ્ધમાસેન બીજાનિ દશભિર્દિનૈઃ ॥
તૃતીયેહનિ વસ્ત્રં ચ શરં ચૈવાપરેહનિ

પરિભુક્તં તુ યદ્વાસઃ ક્લિષ્ટરૂપં મહીસમમ્ ॥
સદોષમપિ તત્ક્રીતં વિક્રેતુર્ન ભવેત્પુનઃ

દ્રવ્યં તુ વિક્રીતમપિ સ્વકં હિ વિનાયકો વા તદવાપ્નુયાદ્વૈ ॥
ક્રેતા ન કુર્યાદ્યદિ વઞ્ચનાં વા વિક્રેતુરેવેહ પુનસ્તદિષ્ટમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ ક્રયવિક્રયનિર્ણયોનામ પઞ્ચત્રિંશદધિકત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ