Vishnudharmottara Purana · Chapter 3.326.330

3.326
haṃsa uvāca //
pauruṣaścaiva divyaśca nirṇayo dvividhaḥ smṛtaḥ //
dvividhaḥ pauruṣastatra likhitaṃ sākṣiṇastathā

trividhaṃ likhitaṃ tatra tasya vakṣyāmi lakṣaṇam //
rājasākṣikamekaṃ tu dvitīyaṃ tu sa sākṣikam

svahastalikhitaṃ nāma tṛtīyaṃ parikīrtitam//
niyuktakāryasya kṛtaṃ rājādhikaraṇetaram

tadadhyakṣyeṇa martyaiśca svahasta paricihnitam //
tallekhyaṃ kathitaṃ loke rājasākṣikamityuta//
yatra kvacana vipreṃdrā likhitaṃ yena kenacita //
cihnitaṃ yatsvahastena sākṣibhiśca guṇānvitaiḥ

dvābhyāmūrdhvaṃ tu tajjñeyaṃ likhitañca sasākṣikam //
sākṣī svahastalikhite bhavedvāpi na vā bhavet

vināpi sākṣibhistasya prāmāṇyamupapadyate //
svahastalikhitaṃ patraṃ balātkāreṇa kāritam

hastapramāṇaṃ sarvairvā tathopadhikṛtaṃ dvijāḥ //
mattonmattakṛtaṃ lekhyamasvatantrakṛtaṃ ca yat

lekhyaṃ vinā nāsti siddhiḥ sthāvarasya tu karhicit //
bhuktistatra pramāṇaṃ vā bhavettripuruṣāgatā

hastena dvipadaṃ deyaṃ sāmnā dadyāccatuṣpadam //
sthāvarāṇāṃ ca sarveṣāṃ siddhirlekhye pratiṣṭhitā

deśācārādviruddhaṃ yadvyaktāvavadhilakṣaṇam //
tatpramāṇaṃ smṛtaṃ lekhyaṃ viluptadhanamakṣayam

prākprasādāḥ pradīyante paścādvāpi na pārthivāḥ //
devadvijātivitteṣu na syātsvāmī nṛpaḥ kvacit

samūhārthe na bhogo'sti lekhyaṃ tatrāpahārakam //
ubhayorapi tatra syādbhuktaṃ yena sa vai prabhuḥ

cirantanamavijñātaṃ bhuktaṃ bhogānna cālayet //
ekārha likhite tatsyātsambhogo yasya tasya tu

arvākkālikalabdhaṃ tu lekhyenaiva viśodhayet //
mudrāśuddhaṃ kriyāśuddhaṃ pāraṃparyānumoditam

adūṣitaṃ ca spaṣṭaṃ ca siddhimāpnoti nānyathā //
svaveśātkīrtayedrājā ātmānaṃ tadanantaram

dāyādeyapramāṇaṃ ca sahasīmāparicchadaiḥ //
tatastu lekhayettatra dānacchedopavarṇanam

tallekhyaṃ siddhimāpnoti mudritaṃ rājamudrayā //
matāntare tu lekhyasya śrāvaṇācchravaṇe tathā

naiva siddhirvinirdiṣṭā bhāvanānyā na cedbhavet //
svahastalikhitaṃ patraṃ nihnuke tu vibhāvayet

varṇaiśca tatkṛtaiścihnaiḥ prāpyaireva ca yuktibhiḥ //
yatrarṇalekhako vāpi sākṣī vāpi mṛto bhavet

likhitānte praviṣṭe tu dhanī lekhyaṃ tu pāṭayet //
asamagre praviṣṭe tu lekhye dūragate tathā //

dhanikasya dhanī dadyāllikhitaṃ svamathāparam //
daivadopaniviṣṭaṃ tu lekhyaṃ lekhyaṃ tu kārayet

anyamevādhamarṇāstu lekhyaṃ yatsmaryate yadi //
samudre tu yadā lekhye mṛtāḥ sarve tu tatsthitāḥ

likhitaṃ tatpramāṇaṃ tu mṛteṣvapi hi sākṣiṣu //
sopadhyaṃ yadbhavellekhyaṃ divyādyaistatprasādhayet

balātkārabalairlekhyaiḥ satyaścecchachrāvaṇādbhavet //
jñāpitenāpyasiddhiḥ syātsiddhistasmādyathā smṛtā //
paitāmahānāṃ rikthānāṃ prabhuḥ pautro'pi gāyate

ye kūṭakārā vasudhādhipena bhṛśaṃ vineyāstridaśepsunā vai //
te kaṇṭakāḥ sarvajanasya viprāsteṣāṃ niṣeddhā nṛpatirbhavedvai

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu lekhyalakṣaṇavarṇano nāma ṣaiviṃśatyuttaratriśatatamo 'dhyāyaḥ

3.327
// haṃsa uvāca // //
ekādaśavidhaḥ sākṣī śāstradṛṣṭo manīṣibhiḥ //
kṛtaḥ pañcavidhastatra ṣaḍvidho'kṛta ucyate

likhitaḥ smāritaścaiva yadṛcchābhijña eva ca //
gūḍhaścottarasākṣī ca kṛtaḥ pañcavidhaḥ smṛtaḥ

grāmaśca prāḍvivākaśca rājā ca vyavahāriṇām //
kāryeṣvabhyantaro yaḥ syādarthinā prahitaḥ sadā

kulaṃ kulavivādeṣu ṣaḍvidhastvakṛtaḥ smṛtaḥ //
dvayorvivadatorarthe dvayoḥ satsu ca sākṣiṣu

pūrvapakṣo bhavedyasya bhaveyustasya sākṣiṇaḥ //
ādhāryaḥ pūrvapakṣasya yasminnarthavaśādbhavet

vivāde sākṣiṇastatra praṣṭavyāḥ prativādinaḥ //
na pareṇa samuddiṣṭamupeyātsākṣiṇaṃ prati

bhedayettu na vānyonyaṃ hīyatyevaṃ samācaret //
sākṣidviṣṭo yadi preyādgacchedvāpi digantaram

taccobhayoḥ pramāṇaṃ tu pramāṇe hyantarā kriyā //
anirdiṣṭastu sākṣitve svayamevaitya yo vadet

sūcītyuktaḥ sa sākṣī tu na sa sākṣitvamarhati //
na sākṣī nṛpatiḥ kāryo na kārukakuśīlavau

na śrotriyo na liṅgastho na sarvebhyo vinirgataḥ //
na vyādhito na vaktavyo na dasyurna vikarmakṛt

na vṛddho na śiśurnaiko nāndho na vikalendriyaḥ //
nārto na matto nonmatto na kṣuttṛṣṇopapīḍitaḥ

na śramārto na kāmārto na kruddho nāpi taskaraḥ //
nārthasambandhinorāpto na hāyanavicāriṇaḥ

na dṛṣṭadoṣāḥ kartavyā na vyādhyārtā na dūṣitāḥ //
strīṇāṃ sākṣyaṃ striyaḥ kuryurdvijānāṃ sadṛśā dvijāḥ

śūdrāśca sādhuśūdrāṇāṃ martyānāṃ martyayonayaḥ //
anubhāvī tu yaḥ kaścitkuryātsākṣyaṃ vivādinām

antarveśmanyaraṇye vā śarīrasya tathātyaye //
striyo'pi sambhave kāryā bālena sthavireṇa vā

śiṣyeṇa bandhunā vāpi dāsena bhṛtakena vā //
bālavṛddhāturāṇāṃ tu sākṣye tu vadatāṃ mṛṣā

jānīyādadhivācamutsiktamanasāṃ tathā //
gṛhiṇaḥ putriṇo maulāḥ śūdrā viṭkṣatrayonayaḥ

atyuktāḥ sākṣyamarhanti naye kūṭadhanāpadi //
āptāḥ sarveṣu varṇeṣu kāryāḥ kāryeṣu sākṣiṇaḥ

bahutve parigṛhṇīyātsākṣitve vetanādhipam //
sameṣu tvaguṇotkṛṣṭaṃ guṇitve vai dvijottamān

samakṣadarśanātsākṣyaṃ śravaṇāccaiva sidhyati //
tatra satyaṃ bruvansākṣī dharmārthābhyāṃ na hīyate

sākṣī dṛṣṭaśrutādanyadvibruvannarakaṃ vrajet //
pṛṣṭāni baddho'pi vadedyathā dṛṣṭaṃ yathāśrutam

eko lubdhastvasākṣī syādbahavo'pi na vā kvacit //
svabhāvenaiva yadbrūyustadgrāhyaṃ vyāvahārikam

na jātu sākṣiṇaḥ prāptānarthipratyarthisannidhau //
prāḍvivāko niyuṃjīta vidhinānena sāntvayan

yattayoranayorvettha kārye'smiṃśceṣṭite'pi vā //
tad brūta sarvaṃ satyena yuṣmākaṃ hyatra sākṣitam

devabrāhmaṇasānnidhye sākṣyaṃ pṛcchettato dvijāḥ //
udaṅmukhaḥ prāṅmukho vā pūrvāhṇe vai śuciḥ śucīn

brūhīti brāhmaṇaṃ pṛcchetsatyaṃ brūhīti pārthivam //
gobījakāñcanairvaiśyaṃ śūdraṃ sarvaistu pātakaiḥ

brahmaṇe ca smṛtā lokā ye ca strībāla ghātinaḥ //
mitradruhaḥ kṛtaghnasya tatte syurbruvatāṃ mṛṣā

janmaprabhṛti yatkiñcitkiñcitpuṇyaṃ tvayā kṛtam //
tatsarvaṃ tasya jānīhi yaṃ parājayase mṛṣā

nagno muṇḍaḥ kapālī ca bhikṣārthī kṣutpipāsitaḥ //
andhaḥ śatrugṛhaṃ gacchedyatsākṣyamanṛtaṃ vadet

etāṃstu doṣānvīkṣya tvaṃ sarvānanṛtabhāṣaṇāt //
yathāśrutaṃ yathādṛṣṭaṃ sarvamevāñjasā vada

satyaṃ sākṣyaṃ bruvansākṣī lokānprāpnotyanuttamān //
iha vānuttamāṃ kīrtiṃ vāgyeṣāṃ brahmapūjitā

manyante vai pāpakṛto na kaścitpaśyatīti naḥ //
tāṃśca devāḥ prapaśyanti svasyaivāntarapūruṣaḥ // ३२ .//
ādityacandrāvanalānilau ca dyaurbhūmirāpo hṛdayaṃ yamaśca //
ahaśca rātriśca ubhe ca sandhye dharmaśca jānāti narasya vṛttam

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mā० vajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu sākṣinirṇayo nāma saptaviṃśatyuttaratriśata tamo'dhyāyaḥ

3.328
haṃsa uvāca //
pauruṣo nirṇayaḥ prokto divyaṃ vakṣyāmyataḥ param //
asākṣikeṣu tvartheṣu mitho vivadamānayoḥ

rājadrohābhiśāpeṣu sāhaseṣu tathaiva ca //
vivāde tattvataḥ satyaṃ śapathenāpi lambhayet

maharṣibhiśca devaiśca kāryārthaṃ śapathāḥ kṛtāḥ //
vasiṣṭho'datta śapathaṃ samaye javane nṛpe

na mṛṣā śapathaṃ kuryātsvalpe'pyarthe naro budhaḥ //
vṛthā hi śapathaṃ kurvanpretya ceha ca naśyati

sthāvareṣu tu divyāni varjanīyāni pārthivaiḥ //
likhitena tathā bhuktyā teṣāṃ bhavati sādhanam

kośaṃ dhaṭaṃ viṣaṃ cāgnimudakaṃ taptamāṣakam //
phālaṃ ca taṇḍulaṃ caiva divyānyaṣṭau vidurbudhāḥ

kośavarjantu divyāni saśiraskāni dāpayet //
aśiraskaḥ smṛtaḥ kośaḥ kālāntaravibhāvanāta

aśiraskāni divyāni rājñā kaṇṭakaśodhanaiḥ //
rājñā sarvāṇi deyāni svayaṃ ca parimārgiṇā //

lobhānmohādbhayādvāpi bhidyante sākṣiṇaḥ paraiḥ //
ajñānādbālabhāvācca bhede dharmo vyavasthitaḥ

sarvadravyeṣu kanakaṃ mūlyaṃ tu parikalpayet //
māṣakeṇa suvarṇasya ..........kālyamasukhe dvijam

satyaṃ vadāmīti śapennānyatkiñcana pārthiva //
śastramādāya vaktavyaṃ kṣattriyeṇa tathaiva ca

dhenuṃ saṃspṛśatā satyaṃ vācyaṃ vaiśyena vai dvijāḥ //
śūdraḥ kurvīta śapathaṃ tathā sarvaistu pātakaiḥ

kṛṣṇalena suvarṇasya tilavṛddhyā tu śāpayet //
śūdrānna śāpayedrājā kadācidapi vai dvijāḥ

vipravarjaṃ tathā kośaṃ varṇināṃ dāpayennṛpaḥ //
suvarṇamāṣakādūrdhvamarvāgaṣṭabhya eva ca

vipravarjaṃ tu vipro'pi varṇināṃ pūrasaṃyutam //
kośasthāne tu śapathaṃ kārayedavidhārayan

ataḥ paraṃ tu divyānāṃ kuryādanyatamaṃ naraḥ //
yathā tathā mahīpālaḥ śṛṇudhvaṃ gadato mama

na śīte tu dhaṭaṃ deyamuṣṇakāle hutāśanam //
varṇināṃ na tathā phālaṃ taṇḍulaṃ mukharogiṇām

śvāsakāsārditānāṃ ca brāhmaṇānāṃ ca no viṣam //
taptamāṣakamarhanti sarve varṇā niratyayam

na vyādhimarakākrānte deśe kośaṃ tu pātayet //
mantrairasvaradivyāni sañcayantīha mānavāḥ

pratimantravidaḥ stambhanānāṃ vināśane //
niyuñjīta narendropi nibhṛtāṃ dhanavatsalām

divyānāṃ stambhakaṃ jñātvā pāpānnityaṃ mahīpatiḥ //
vivāsayetsvakādrāṣṭrātte hi lokasya kaṇṭakāḥ

teṣāmanveṣaṇe yatnaṃ rājā nityaṃ samācaret //
te hi pāpasamācārāstaskarebhyopi taskarāḥ

dṛgdṛṣṭidoṣātsvalpepi divyeṣu viniyojayet //
mahatsvapi na cārtheṣu dharmajñāndharmavatsalān

jñātvā dharmiṣṭhatāṃ rājā puruṣassa vicakṣaṇaḥ //
svalpe vāpyatha vāsvalpe śapathe tānniyojayet

na mithyāvacanaṃ yeṣāṃ janmaprabhṛti vidyate //
śraddadhyātpārthivasteṣāṃ vacane dharmadarśinām

atyantopahatāḥ pāpā nāstikā bhinnasetavaḥ //
divyānyarhaṃti sarvāṇi svalpadoṣā api dvijāḥ

ādau bhūmiṃ parīkṣeta dhaṭasyārthe vicakṣaṇaḥ //
indrasthāne sabhāyāṃ vā digbhāge pūrvadakṣiṇe

dhaṭaṃ niveśayettatra susamāyāṃ tathā bhuvi //
yajñiyasya tu vṛkṣasya kartavyaṃ maṇḍapadvayam

maṇḍapasya pramāṇaṃ tu saptahastaṃ prakīrtitam //
dvau hastau nikhanetkāṣṭhaṃ dṛśyaṃ syāddhastapañcakam

antarañca tayoḥ kāryaṃ tathā hastacatuṣṭayam //
maṇḍapopari kāṣṭhaṃ ca dṛḍhaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ

caturhastaṃ tulākāṣṭhaṃ tvavraṇaṃ kārayetsthiram //
khadirārjunavṛkṣāṇāṃ śiṃśipāsālajaṃ tathā

tulākāṣṭhaṃ tu kartavyaṃ tathā vai śikyakadvayam //
prāṅmukho niścalaḥ kāryaḥ śucau deśe dhaṭastathā

vaṇiksuvarṇakārau ca kulālaḥ kāṃsyakārakaḥ //
tulādhare dhaṭaḥ kāryo ripau mitre tathā samaḥ

śrāvayetprāḍvivākopi tulādhāraṃ vicakṣaṇaḥ //
brahmaghno ye smṛtā lokā ye ca strībālaghātinām

tulādharasya te lokāstulāṃ dhārayato mṛṣā //
ekasmim̐stolayecchikye snātaṃ sūpoṣitaṃ naram

dvitīye mṛttikāṃ śubhrāṃ gaurīṃ tu tulayedbudhaḥ //
iṣṭakābhasmapāṣāṇakapālāsthīni varjayet

tulayitvā tataḥ pūrvaṃ tasmāttamavatārayet //
mūrdhni patraṃ tatastasya nyastapatraṃ niveśayet

mantraścāyaṃ purā proktaḥ svayameva svayambhuvā //
brahmaṇastvaṃ sutā devi tulānāmnīti kathyase

tukāro gauravo nityaṃ lakāro laghuni smṛtaḥ //
gurulāghavasaṃyogāttulā tena nigadyase

saṃśayānmocaya svainaṃ cābhiśastaṃ naraṃ śubhe //
bhūya āropayettaṃ tu naraṃ tasyāṃ sapatrakam

tulito yadi vardheta śubho bhavati dharmataḥ //
hīyamāne na śuddhaḥ syāditi dharmavido viduḥ

śikyacchede tulābhaṅge punarāropayennaram //
tathā niḥsaṃśayaṃ jñānaṃ bhavatīti viniścayaḥ

agnervidhiṃ pravakṣyāmi śṛṇudhvaṃ gadato mama //
saptamaṇḍalakānkuryāddevabrāhmaṇasannidhau

pratyakṣaṃ kārayeddivyaṃ rājño vādhikṛtasya vā //
brāhmaṇānāṃ śrutavatāṃ prakṛtīnāṃ tathaiva ca

paścime maṇḍale tiṣṭhetprāṅmukhaḥ prāñjaliḥ śuciḥ //
caraturasre yathā asminkṛtvā caiva samau karau

lakṣayeyuḥ kṣatādīni hastayostasya kāriṇaḥ //
saptāśvatthasya patrāṇi badhnīyuḥ karayostataḥ

navena sitasūtreṇa kārpāsena dvijottamāḥ //
tatastu susamaṃ kṛtvā aṅgulaṃ tvekamāyasam

piṇḍaṃ hutāśasantaptaṃ pañcāśatpalikaṃ dṛḍham //
ādau pūjāṃ hutāśasya kārayedvasudhādhipaḥ

raktacandanadhūmābhyāṃ raktapuṣpaistathaiva ca //
abhiśastasya mantraṃ ca badhnīyāttasya mūrdhani

mantreṇānena saṃyuktaṃ brāhmaṇābhihitena tu //
tvamagne vedāścatvārastvaṃ ca yajñeṣu hūyase

tvaṃ mukhaṃ sarvadevānāṃ tvaṃ mukhaṃ brahmavādinām//
jaṭharasthopi bhūtānāṃ tvaṃ ca vetsi śubhāśubham//
pāpeṣu darśayātmānamarciṣmānbhava pāvaka

atha vā śuddhabhāveṣu śīto bhava mahābala //
tatobhiśastaḥ śanakairmaṇḍalāni parikramet

parikramya śanairjahyāllohapiṇḍaṃ tathā kṣitau //
vimuktahastaṃ taṃ paścātkārayedvrīhimarddanam

nirvikārau karau dṛṣṭvā śuddho bhavati dharmataḥ //
bhayādvā pātayedyastu dagdho vā na vibhāvyate

punastu cāharellohaṃ vidhireṣa prakīrtitaḥ //
toyasyātha pravakṣyāmi vidhiṃ dharmyaṃ sanātanam

śaivālanakramatsyādyairvarjite sthāvare jale //
dharmasthūṇā tatra kāryā puruṣaṃ dharmavatsalam

nābhidaghnodakasthasya gṛhītvottaṃ samāviśet //
madhyamenātha dhanuṣā madhyasthaḥ puruṣo'paraḥ

iṣumokṣaṃ tadā kuryāddeśe tṛṇavivarjite //
śaramokṣe same kāle nimajjetpuruṣopyasau

mūrdhni vinyastapatrastu petrai caitānniveśayet //
ādidevo'si devānāṃ śaucasyāpyāyanaṃ param

pañcānāṃ lokapālānāṃ tvaṃ variṣṭhaṃ jagatpate //
trāyasvainaṃ naraṃ pāpātpaśyasi tvaṃ śubhāśubhama

antaścarasi bhūtānāṃ sarveṣāṃ mokṣavatsthitaḥ //
iṣuprakṣepaṇasthānādyuvā ca balavānnaraḥ ///

dhāvansa parayā śaktyā śaraṃ tatsamupātayet //
āgate tu śaragrāhe toyasthaścenna dṛśyate

śuddho bhavati dharmeṇa yaścāpyaṅgaṃ na darśayet //
viṣasyātaḥ pravakṣyāmi vidhiṃ dharmyaṃ sanātanam

śṛṅgiṇo vatsanābhasya himaśailodbhavasya ca//
yavāssapta pradātavyā atha vā yadghṛtāplutāḥ

mūrdhni vinyastapatrasya patre caitanniveśayet //
tvaṃ viṣa brahmaṇaḥ putraḥ satye dharme vyavasthitaḥ / ६५ //
trāyasvainaṃ naraṃ pāpātsatyenāsya bhavāmṛtam //
yena vegairvinā jīrṇaṃ chardimūrcchāvivarjitam

taṃ tu śuddhaṃ vijānīyāditi dharmavido viduḥ //
taṇḍulānāṃ pravakṣyāmi vidhiṃ dharmyaṃ sanātanam

caurye tu taṇḍulā deyā na cānyatra kathaṃcana //
taṇḍulānudake siktvā rātrau tatraiva sthāpayeta

/
taṇḍulānkārayecchuddhāñśālīnāṃ pṛthivīpatiḥ //
mṛnmayaṃ bhājanaṃ kṛtvā savituḥ purataḥ sthitaḥ

taṇḍulānmaṃtrayecśuddhānmaṃtreṇānena dharmataḥ //
dīyate sattvadharmajñairmānuṣāṇāṃ viśodhanam

tatastaṇḍula satyena dharmatastrātumarhasi //
prabhāte kārayedeva bhakṣaṇāya na saṃśayaḥ

trividhaḥ prāṅmukhasyeha patre niṣṭhīvayettataḥ //
pippalasyātha bhūrjasya na tvanyasya kathaṃcana

śoṇitaṃ dṛśyate yasya tamaśuddhaṃ vinirdiśet //
athātaḥ saṃprakṣyāmi taptamāṣakanirṇayam

kārayedāyasaṃ pātraṃ tāmraṃ vā ṣoḍaśāṅgulam //
caturaṅgulakhātaṃ tu mṛnmayaṃ vāpi kārayet //

pūrayedghṛtatailābhyāṃ palairviṃśatibhistataḥ //
sutapte nikṣipettatra suvarṇasya tu māṣakam

vahnyaktaṃ vinyasenmantramabhiśastasya mūrdhani //
aṅguṣṭhāṅguliyogena taptamāṣaṃ samuddharet

śuddhaṃ jñeyamadagdhaṃ tu visphoṭādivivarjitam //
phālaśuddhiṃ pravakṣyāmi śṛṇudhvaṃ dvijapuṅgavāḥ

āyasaṃ dvādaśapalaṃ ghaṭitaṃ phālamucyate //
aṣṭāṅgulaṃ samaṃ dīrghaṃ caturaṃgulavistṛtam

vahnyaktaṃ vinyasetpatramabhiśastasya mūrdhani //
triḥ parāvartayejjihvāṃ lihatassārdhamaṅgulam

gavāṃ kṣīraṃ pradātavyaṃ jihvāśodhanamuttamam //
jihvāparīkṣaṇaṃ kuryāddagdhāṃ cenna vibhāvyate

taṃ viśuddhaṃ vijānīyādviśuddhaṃ caiva mokṣayet //
koṣasyātha pravakṣyāmi vidhiṃ dharmyaṃ sanātanam

yoyo yāṃ devatābhaktaḥ pāyayettasya tūttaram //
samabhaktaṃ tu devānāmādityasyaiva kārayet

ugrāṇāmapi devānāṃ vadhasyaiva tu dāpayet //
sarveṣāmeva devānāṃ snāpayedāyudhaṃ svakam

snānodakaṃ vā sakalamāhareta vicakṣaṇaḥ //
unmukhaṃ karaṇaṃ kṛtvā pāyayetprasṛtitrayam

idaṃ mayā naiva kṛtaṃ kṛtaṃ vāpyatha śāyinā

pīte tu kośe puruṣasya dṛṣṭā devopaghātaṃ nṛpasaṃbhavaṃ vā //
triḥsaptarātrāṃtarato nṛpeṇa bhṛśaṃ vineyaḥ puruṣaḥ sa viprāḥ

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu divyapramāṇanirūpaṇaṃ nāmāṣṭāviṃśatyuttaratriśatatamo'dhyāyaḥ //

3.229
haṃsa uvāca //
ekā dve ca tathā tisraścatasraśca yathākramam //
śūdraviṭkṣatraviprāṇāṃ bhāryāḥ proktā manīṣibhiḥ

śūdraiva bhāryā śūdrasya sā ca svā ca viśaḥ smṛte //
te ca svā ca tathā rājñastāśca svā cāgrajanmanaḥ

na vivarṇā bhavedbhāryā kadācidapi kasyacit //
savarṇaiva bhavejjyeṣṭhā asavarṇāsu satsvapi

aṣṭau vivāhā nirdiṣṭāsteṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam //
āhūya dānādbrāhmastu ṛtvijairdaiva ucyate //

goyugagrahaṇādārṣaḥ prājāpatyorthite tathā //
āsuro draviṇādānādgāndharvastu matāddvayoḥ

rākṣaso yuddhaharaṇātpaiśācaḥ kanyakācchalāt //
prājāpatyastathā daivo brāhmaścāpi śubhāstrayaḥ

gāndharvo rākṣasaścaiva madhyamau parikīrtitau //
āsuraścaiva paiśāca ārṣaścaiva tathādhamaḥ ///

na te kāryāḥ prayatnena kadācidapi kenacit //
āsurasya tathārṣasya viśeṣo naiva vidyate

śuklameva tato jñeyamalpaṃ vā yadi vā bahu//
prāṇivikrayiṇaḥ sarve narakaṃ yānti mānavāḥ////
viśeṣeṇa ca yaḥ putraṃ vikrīṇāti svakaṃ naraḥ //
narake vasatiṃ tasya bahūnabdagaṇānviduḥ

mṛte bhartari yā kanyā kevalaṃ hastadūṣitā //
sā cedakṣatayoniḥ syātpunaḥ saṃskāramarhati

ityevaṃ kecidicchanti na tanmama mataṃ dvijāḥ ////
saptame hi pade vṛtte nānyamarhati sā patim

vācā dattā tu yā kanyā mantraiścaiva na saṃskṛtā//
anyasya sā bhaveddeyā sati bhartari doṣiṇī

naṣṭe mṛte pravrajite klībe'tha patite patau//
pañcasvāpatsu nārīṇāṃ patiranyo vidhīyate

pitāpitāmaho bhrātā sakulyo jananī tathā //
kanyāpradaḥ pūrvanāśe prakṛtisthaḥ paraḥ paraḥ

yastu doṣamanākhyāya kanyakāṃ saṃprayacchati //
sa rājñā dviśataṃ dattvā bibhṛyāttāṃ ca kanyakām

aduṣṭāmatha yo duṣṭāṃ brūyāddoṣeṇa mānavaḥ //
prathamaṃ sāhasaṃ tasya rājā daṇḍaṃ prakalpayet

yastu doṣavatīṃ patnīṃ samyaktvenānuvarttate //
daṇḍayitvā svaśaktyā taṃ same pathi niveśayet

bhartāraṃ laṅghayedyā tu strī jñātibaladarpitā//
tāṃ śvabhiḥ khādayedrājā saṃsthāne vadhyaghātinām

bhāryāyā vyabhicāriṇyā parityāgo vidhīyate

hīnavarṇagame cāsyā vadhamuktaṃ manīṣibhiḥ //
bhartranujñāṃ vinā rājā strīṇāṃ ca prabhavet kvacit

aśaktabhartṛkāṃ nārīṃ śāsayettadanujñayā //
yonyasmai kanyakāṃ dattvā bhūyonyasmai prayacchati

vittasyāṃśaṃ turīyaṃ tu taṃ rājā daṇḍayennaram //
bhartṛdoṣe samutpanne na sā daṇḍamavāpnuyāt

yastu na vrajate bhāryāmṛtukāle narādhamaḥ //
ṛtāvṛtau bhaveddaṃḍyaḥ sa suvarṇasya māṣakam

āhūyamānā yā bhāryā bhartāraṃ na vrajedṛtau //
vivāsyā sā bhavedbhartrā doṣaṃ vyākhyāpya mātaram

yastyajecca tathā bhāryāmaduṣṭāṃ puruṣādhamaḥ //
sa suvarṇaṃ bhaveddaṃḍyo bibhṛyāttāṃ tathā punaḥ

viṣamaṃ pariṇītāsu vartate yastu mānavaḥ //
savarṇāsu bhaveddaṇḍyaḥ suvarṇaṃ sa mahīkṣitā

trīṇi varṣāṇyupāsīta kumāryṛtumatī satī //
uktakālātparaṃ kanyā vindeta sadṛśaṃ patim

alaṅkāraṃ nādadīta pitryaṃ kanyā svayaṃ varāt //
mātṛkaṃ bhrātṛdattaṃ vā steyaṃ vā syāddhi taṃ haret

kanyāntu cedṛtumatīṃ puruṣo na dadyācchaktopi na dvijavaraśca sa daṇḍanīyaḥ//
svāmyaṃ na tāṃ prati ca tasya bhavetkadācitputrīmṛtau na dadato na punardvijatvama

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīya khaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu vivāhadharmanirūpaṇo nāmaikonatriṃśaduttaratriśatatamo'dhyāyaḥ

3.330
// haṃsa uvāca // //
aurasaḥ putrikāputraḥ kṣetrajaśca tathā paraḥ //
paunarbhavaśca kānīnaḥ sahoḍhaśca tathā sutaḥ

gūḍhotpanno dattakaśca krītaścaiva tathā paraḥ //
apaviddhastūpagataḥ śūdrāputrastathaiva ca

ete dvādaśa vai putrāsteṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam //
saṃskṛtāyāṃ svayaṃ jātaḥ putra aurasa ucyate

asyāmutpadyate putro yaḥ sa me bhavitā sutaḥ //
eṣā dattāpi yā pitrā putrikā sā nigadyate

vinā vacanadattāpi bhrātṛhīnā tu putrikā ///
tatputraḥ putrikāputro dvitīyaḥ parikīrtitaḥ

devarādvā sagotrādvā brāhmaṇādvā vicakṣaṇāt //
niyogotpāditaḥ putraḥ kṣetrajaḥ parikīrtitaḥ

/
svairiṇī yā patiṃ hitvā kāmatonyaṃ samāśrayet //
paunarbhavastu tatputraḥ caturthaḥ parikīrtitaḥ

asaṃskṛtāyāmutpannaḥ kānīno bhartureva saḥ //
garbhiṇī yā saṃskriyate sahoḍhastatsuto mataḥ

gṛhe ca gūḍhamutpanno gṛhotpannaḥ prakīrtitaḥ //
tasyāṃ sakāśātkrītaśca krītaputro nigadyate //
tābhyāṃ caivāpaviddhastu tvapaviddhastu sa smṛtaḥ

vidhṛto yena yasyāsau putratvena nigadyate //
svayaṃ yaścābhyupagataḥ putratve dvijasattamāḥ

ādau tu putrikāputraḥ paścājjātastvathaurasaḥ //
aurasena samāṃśastu tatra syātputrikāsutaḥ

jāte tu putrikāputre kṣetrajotpādanaṃ vṛthā //
samāḥ samāṃśino jñeyā yādṛśāstādṛśāḥ sutāḥ

pratilomabhavāḥ putrā na tu rikthasya bhāginaḥ //
dhanabhāgbharaṇaṃ teṣāṃ karmaṇā kartumarhati

tadapatyāḥ pitṛvadhe bhāginaḥ parikīrtitāḥ //
paitāmahena te vitte svāmyamarhati kenacit

jaḍāndhabadhironmattā bhartavyāstu niraṃśakāḥ //
teṣāmrimṛkthaharāḥ putrā dhane paitāmahe sutāḥ

patitānāṃ na bhāgosti tatsutānāṃ ca dharmataḥ //
karmaṇaḥ prāksamutpannāḥ patanīyasya ye sutāḥ

teṣāmrikthaṃ pradātavyaṃ na tu te patitāḥ smṛtāḥ//
prāyaścitte tathā cīrṇe patito bhāgamarhati

tatputro'pi tathā viprā nātra kāryā vicāraṇā //
pitā cedvibhajetputrānsvecchā tasya svake dhane

paitāmahe tvasvatantraḥ pitā bhavati dharmataḥ //
pitāmahārjite vitte pituḥ putrasya cobhayoḥ

svāmyantu sadṛśaṃ jñeyaṃ putraścedguṇavānbhavet //
piturūrdhvaṃ vibhajatāṃ mātāpyaṃśaṃ susaṃharet

savarṇāstu sutāḥ sarve tathā jñeyāḥ samāṃśinaḥ //
jyeṣṭhasya kiñcidadhikaṃ dātavyaṃ nātra saṃśayaḥ

brahmadevāsutasyāpi tau hi mānyatamau samau //
paiśācā'surayorjātau yathā paunarbhavastathā

catasrastu yadā bhāryā bhavanti brāhmaṇasya tu //
tāsāṃ putreṣu dāyaṃ yattadvittaṃ vibhajennṛpaḥ

caturoṃśānharedviprastrīnaṃśānkṣatriyāsutaḥ //
vaiśyāputro hareddvyaṃśamaṃśaṃ śūdrāsuto haret

brāhmaṇau yadi putrau dvau caikaḥ śūdrāsuto bhavet //
navadhā brāhmaṇadhanaṃ vibhajyamiti niścayaḥ

aṣṭau brāhmaṇayorbhāgāḥ śūdrasya navamo bhavet //
dvau vijñeyau sutau syātāmekaśca brāhmaṇīsutaḥ

brāhmaṇasvaṃ tathā ṣoḍhā vibhajyamiti niścayaḥ //
dvāvaṃśau śūdrayordeyau caturoṃśā hi vai dvijāḥ

anenaivānusāreṇa sarvatraivāṃśakalpanā //
asavarṇāsu jātānāṃ kartavyā pṛthivīkṣitā

ṣoḍhā tatkṣattriyadhanaṃ kartavyamiti niścayaḥ //
kṣattriyāyāṃ tataḥ putrā vittatoṃśatrayaṃ haret

vaiśyāputro hareddvyaṃśamaṃśaṃ śūdrāsuto haret //
vaiśyāsvaṃ tu tridhā kāryaṃ śṛṇu tatrāpi kalpanā

vaiśyāputro haredvyaṃśamaṃśaṃ śūdrāsuto haret //
aputrasya tu dauhitro rikthamarhati dharmataḥ

dauhitrasyāpyabhāve tu duhitāpi dhanaṃ haret//
tadabhāve tadā bhāryā tadabhāve sahodaraḥ //
tasyāpyabhāve jananī tadabhāve pitā haret //
bhrātarastadabhāve tu bhrātṛputrastato haret

sahodarabhrātṛsuto vidyamāne kathaṃcana //
nānyabhrātṛbhavo bhrātā prāpnuyāditi niścayaḥ

anyabhrātṛbhavabhrātuḥ putro yatra vyavasthitaḥ //
pitṛvyabhrātṛputrastu naiva tatra dhanaṃ haret

anantaraṃ sapiṇḍādyastasyatasya dhanaṃ haret //
tadabhāve sakulyasya tadabhāve gurorbhavet

śiṣyasya tadabhāve tu dvijānāṃ tadabhāvataḥ //
traividyāḥ samayā dāntāstasya vittasya bhāginaḥ

brāhmaṇasvamanāhāryaṃ pārthivānāṃ sadā bhavet //
itareṣāntu varṇānāṃ sarvābhāve harennṛpaḥ

putrau tu vivadeyātāṃ dvābhyāṃ jātau striyā dhane //
tayoryadyasya pitryaṃ syāttatsaṃgṛhṇīta netaraḥ

mātṛkaṃ yadbhavedvittaṃ kumārīṇāṃ tu tadbhavet //
tadabhāve tu soḍhānāṃ sutānāṃ tadabhāvataḥ

adhyagnyadhyāvanikaṃ dattaṃ ca prītikarmaṇā //
bhrātṛmātṛpitṛprāpte ṣaḍvidhaṃ strīdhanaṃ smṛtam

brāhmadaivārṣagāndharvaprājāpatyeṣu yaddvayam //
aprajāyāmatītāyāṃ bhartureva tadiṣyate

yathānyeṣu pitṛgāmi . . . dhanāni . . . bhavet //
patyau jīvati yaḥ strībhiralaṅkāro dhṛto bhavet

na taṃ bhajerandāyādā bhajamānāḥ patanti te //
bhrātṛṇāmekajātānāṃ yadyekaḥ putravānbhavet

sarve te tena putreṇa putravanta iti śrutiḥ //
sarvāsāmekapatnīnāmekā cetputriṇī bhavet

putravatyastu tāssarvāstena putreṇa kīrtitāḥ //
anupaghnaṃ pitṛdravyaṃ śrameṇa yadupārjitam

svayamīhitalabdhaṃ taṃ nākāmo dātumarhati //
yeṣāṃ jyeṣṭhaḥ kaniṣṭho vā hīyetāṃśapradānataḥ

mriyetānyataro vā'pi tasya bhāgo na nulupyate //
sodaryā vibhajeraṃstaṃ sametya sahitāḥ samam

bhrātaro ye ca saṃsṛṣṭā bhaginyaśca sajātayaḥ //
vibhakte tu dhane jātāḥ pitryameva dhanaṃ haret

vibhaktairvāsya dātavyamaṃśamaṃśānurūpataḥ //
svabhāgasyānusāreṇa dattvā bhāgaṃ yathākramam

asaṃskṛtāstu saṃskāryā vibhaktaiḥ kanyakāstathā //
pravibhāge kṛte yatra paścāchiṣyeta vai dhanam

pūrvoktenānusāreṇa vibhāgaṃ tatra kārayet //
vastraṃ patramalaṅkāraṃ kṛtānnamudavakaṃ striyaḥ

yogakṣemapracāre ca na vibhajyaṃ ca pustakam //
rikthagrāhī ṛṇaṃ dadyātpiṇḍaṃ dadyātsa eva tu

bhartavyānbibhṛyāttasya sarvāniti matirmama //
rikthagrāhī na yaḥ kuryātpretakarma yathāvidhi

taskaraṃ taṃ svakādrāṣṭrātkṣipraṃ rājā vivāsayet //
rājagāmī bhavedviprā yasya vittaṃ tu karhicit

rājāpi dāpayetpiṇḍaṃ tasya bhṛtyairyathāvidhi //
yasyāṃ narāṇāmiha vittabhāgī ṛṇasya bhāgī sa tathā niruktaḥ //
ṛṇāvaśiṣṭaṃ puruṣastu nityaṃ bhuktvā dvijendrāḥ sukṛtī sadā syāt

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu dāyavibhāgavarṇano nāma triṃśaduttaratriśatatamo'dhyāyaḥ