Vishnudharmottara Purana · Chapter 3.321.325

3.321
// ṛṣaya ūcuḥ // //
kva kāle karmaṇā kena prāpnuvanti narottamāḥ//
tattvamasmākamācakṣva tvaṃ hi sarvavidarhasi

// haṃsa uvāca // //
jyeṣṭhasvasāraṃ pitaraṃ mātaraṃ gurumeva ca //
nityaṃ sampūjayedbhaktyā yāmyaloke mahīyate

bhojanācchādanādyena tvatithiṃ caiva pūjayet //
rājarājasya lokeṣu modate nātra saṃśayaḥ

meroḥ samīpaṃ gacchanvai nityādhyayanatatparaḥ //
sudarśanā yatra ca sā jambūḥ khyātā dvijātayaḥ

nṛtte gīte ca kuśalaṃ nandanaṃ yānti te vanam //
himāni vṛttā gacchanti tathā caivottarānkurūn

nityaṃ dānaparāḥ santo lokaṃ gacchanti śāśvatam //
ādityalokaṃ gacchanti tathā ye tapasi sthitāḥ

tīrthayātrāparā yānti tathā lokaṃ pracetasaḥ //
saṃgrāme nihatā yānti śakralokamasaṃśayam

prājāpatyaṃ tathā yāṃti samyagvṛtvā mahīkṣitaḥ //
gavāṃ patyā tathā yāṃti golokaṃ mānavottamāḥ

yānti lokaṃ ca sūryasya nityaṃ ye satyabhāṣiṇaḥ//
pratigrahānnivṛttāśca vasūnāmapi mānavāḥ

vāyuloke mahīyante rogiṇāṃ paricārakāḥ //
lokaṃ gacchantyathāgneyaṃ vahniśuśrūṣaṇe ratāḥ

/
yāṃti te nairṛtaṃ lokaṃ prapārakṣaṇatatparāḥ //
bhṛgūṇāmapi lokeṣu modantyākāśaśāyinaḥ

yāṃti cāṅgirasaṃ lokaṃ vratenānena mānavāḥ //
marutāṃ ca tathā lokaṃ yāṃti yānapradā narāḥ

nāsatyaloke modante tathaivauṣadhadāyinaḥ //
rudralokaṃ prapadyante govipranaravatsalāḥ

/
svācāraniratā yāṃti vaiśvadevamasaṃśayam //
ādityaiḥ saha modaṃte dayāvantastu ye narāḥ

brahmalokaṃ viṣṇulokaṃ rudralokaṃ tathaiva ca //
tadbhaktaireva labhyante nānyathā dvijasattamāḥ

yasya devasya yo bhaktiṃ sadā vahati mānavaḥ//
sampadastasya sālokyaṃ yāṃti nāstyatra saṃśayaḥ

lokeṣu divyeṣu gatirmayoktā karmānurūpā puruṣasya viprāḥ //
ataḥ paraṃ kiṃ kathayāmyahaṃ vai tanme gadadhvaṃ tapasi pradhānāḥ

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu lokavibhāgavarṇano nāmaikaviṃśatyadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

3.322
// ṛṣaya ūcuḥ //
kathayasvāmitaprājña strīṇāṃ dharmamataḥ param //
tadvayaṃ śrotumicchāmastvaṃ hi sarvaviducyase

// haṃsa uvāca //
strīdharmaḥ pūrva evāyaṃ vivāhe bandhubhiḥ kṛtaḥ //
sadharmacāriṇī bharturbhavedagnisamīpataḥ

susvabhāvā suvimanā suvibhaktā sudarśanā //
ananyacittā sumukhī bhartussā dharmacāriṇī

putravaktramivābhīkṣṇaṃ bharturvadanamīkṣatī //
yā sādhvī niyatācārā sā bhaveddharmacāriṇī

śrutvedaṃ patidharmaṃ vai mahāśramakṛtaṃ śivam //
yā bhaveddharmaparamā nārī bhartṛsamavratā

devavatsatataṃ sādhvī bhartāramanupaśyati//
śuśrūṣāṃ paricaryāñca devatulyaṃ prakurvatī

vaśyābhāvena sumanāḥ suvratā susamāhitā //
ananyacittā sumanā bhartuḥ sā dharmabhāginī

pāruṣyamapi voktā yā dṛṣṭā vā krūracakṣuṣā //
suprasannamukhī bharturyā nārī sā pativratā

na candrasūryau tadrūpaṃ nenau yā ca nirīkṣate//
bhartṛvarjaṃ varārohā sā bhaveddharmabhāginī

daridraṃ vyādhitaṃ dīnaṃ cādhinā parikīrtitam //
patimputramivārakṣetsā nārī dharmabhāginī

yā nārī prayatā dakṣā yā nārī putriṇī bhavet //
pativratā patiprāṇā sā nārī dharmabhāginī

śuśrūṣāṃ paricaryāñca karotyavimanāḥ sadā //
supratītā sumanāḥ sā nārī dharmabhāginī

na kāmeṣu na bhogeṣu naiśvarye na sukhe tathā //
spṛhā yasyā yathā bhartuḥ sā nārī dharmabhāginī

kāmārthā na vratā nityaṃ gṛhaśuśrūṣaṇe ratā //
susammṛṣṭakṣayā caiva gośakṛtkṛtalepanā

agnikāryaparā nityaṃ sadā puṣpabalipradā //
devatātithibhṛtyānāṃ nirūpya patinā saha

śeṣānnamupabhuñjānā yathānyāyaṃ yathāvidhi //
tuṣṭabhṛtyajanā nityaṃ nārīdharmeṇa yujyate

śvaśrūśvaśurayoḥ pādām̐stoṣayantī guṇānvitā //
mātāpitṛratā nityaṃ yā nārī sā tapodhanā

brāhmaṇāndurbalānāthadīnāndhakṛpaṇām̐stathā //
bibhartyanena yā nārī sā pativratabhāginī

vratañcarati yā nityaṃ duścaraṃ spaṣṭamānasā //
paticittā patiratā sā pativratabhāginī

puṇyametattapaścaiva svargaścaiva sanātanaḥ //
yā nārī bhartṛparamā bhavedbhartṛvatā śivā

patirhi devo nārīṇāṃ patirbandhuḥ patirgatiḥ //
patyā gatiḥ samā nāsti daivataṃ vā yathā patiḥ

patiḥ svargaprado nāryā yadā talpamanā bhavet //
yadyatkāryamakāryaṃ vā yadi vā prāṇanāśanam

patiḥ pātakayukto vā vyādhito vā kathañcana //
āpanno ripusaṃstho vā brahmaśāpārdito'pi vā

āpaddharmānanuprekṣya tatkāryamaviśaṅkayā //
svātaṃtryamuktamparamaṃ hi pāpaṃ strīṇāṃ sadā tena sadaiva nārī //
svātantryahīnā satatambhaveddhi yā kāmayennākamitaścirāya

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajra saṃ० munīnprati haṃsagītāsu strīdharmanirūpaṇonāma dvāviṃśatyadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

3.323
// haṃsa uvāca // // //
svesve dharme vyavasthānaṃ varṇānāṃ pṛthivīpateḥ //
paro dharmaḥ sadā proktastatra yatra bhavennaraḥ

devabrāhmaṇagosādhvīsādhūnāmapi pūjanam //
nigrahaścaiva duṣṭānānnṛpaterdharmakāraṇam

samatā vyavahāreṣu svayañcaivānvavekṣaṇam //
rājñāṃ dharmaṃ paraṃ vidyāttathā vai cāradṛṣṭitā

svadeśapālanaṃ dharmaḥ pararāṣṭrābhimardanam //
yajñadānakriyā caiva saṃgrāme cāpalāyanam

mṛgayākṣā tathā pānaṃ garhitāni mahībhujām //
vāgdaṇḍayostu pāruṣyantathaivārthasya dūṣaṇam

sandhivigrahadānānāmāsanasya tathaiva ca //
dvaidhībhāvasya cāpyuktā sevā vai saṃśrayasya ca

jñātvā kālañcalaṃ rājā ṣāḍguṇyasya hi niścaye //
indriyāṇāñjaye yatnaḥ sadā syāddvijapuṅgavāḥ

tato bhṛtyajayaḥ kāryaḥ samastavijayastataḥ //
kāmaḥ krodho mado lobho māno harṣastathaiva ca

ābhyantarā vijetavyā ripavaḥ ṣaṇmahībhujā //
tatastu śatravo jeyāḥ kulyāścetarakṛtrimāḥ

bhūmimitrahiraṇyānāmarjjane yatnavānbhavet //
dharmārthakāmasevā ca sadā kāryā mahīkṣitā

svāmyamātyañjanaṃ durgaṃ kośo daṇḍaḥ suhṛttathā //
rājye prakṛtayaḥ sapta rakṣyā yatnena bhūbhujā

daivamantraprabhūtsāhaśaktiyuktastathā bhavet //
maṅgalācārayuktānāṃ sidhyante devaśaktayaḥ

caturaṅgabalaṃ kuryātsubhṛtañca tathā nṛpaḥ //
karmaṇā manasā vācā sadā lokaṃ prasādayet

mahaccāvaraṇaṃ kāryannityameva samṛddhaye //
rājā sahāyasampannaḥ paśavyañjāṅgalaṃ śivam

vaiśyaśūdrajanaprāyamarogaṃ deśamāvaseta//
tatra durgāṇi kurvīta svadurgañca viśeṣavat

dhanvadurgammahīdurgaṃ giridurgantathaiva ca //
adurgaṃ vṛkṣadurgañca naradurgantathaiva ca

eṣāmanyatame durge dhanadhānyasamāyute //
hastyaśvarathasampanne maṇibhīrūpaśobhite

pattyāḍhye yodhabahule yuddhopakaraṇairyute //
susañcite dhanāḍhye ca bahupeye bahūdake

hastyaśvanaragovaidyasāṃvatsarayute śubhe //
ghṛtatailauṣadhiyute sarvopakaraṇaistathā

prākāraparikhāvapragopurāṭṭālakairyute //
pāpataskaradurvṛttakruddhalubdhādivarjite

daivajñasthapatibhyāntu saṃmatyā śubhalakṣaṇam //
tatrāvasetsvayaṃ rājā sarvopakaraṇairyutam

kulīnāṃ rūpasampannāṃ savarṇāñca narādhipaḥ //
kuryādbhāryāṃ suśīlāñca vinītāṃ dharmavatsalām

tayā saha sadā rājā gṛhasthāśramacoditam //
pañcayajñavidhānantu kārayeta purohitam

yajecca vividhairyajñaiḥ pūjayeddevatāstathā //
devatāyatanānkūpāṃstaḍāgāṃścaiva kārayet //

udyānāni vicitrāṇi gobrāhmaṇagṛhāṇi ca //
duṣṭadaṇḍaḥ satāmpūjā dharmeṇa ca dhanārjanam

rāṣṭrarakṣā samatvañca vyavahāreṣu pañcakam //
bhūmipānāmmahāyajñāḥ sarvakalmaṣanāśanāḥ

gaṇaṃ lakṣaṇasaṃyuktaṃ turagañcābhiṣecayet //
salakṣaṇaṃ tathā ratnaṃ khaḍgakambibhṛyānnṛpaḥ

durgasthaśca niyuñjīta grāmegrāme ca pālakān //
daśagrāmādhipāṃścānyaṃ śatagrāmādhipāṃstathā

deśeśvarāṃstathā kuryānnagarasthānviśeṣataḥ //
grāmadoṣānsamutpannān grāmapālaḥ śamaṃ nayet

aśaktaśca daśeśāya sa tu gatvā nivedayet //
śateśāya daśeśastu śateśo deśapāya ca

grāmādipālakānāṃ tu śaucāśaucaṃ narādhipaḥ //
cāraiḥ suviditaṃ kuryājjñātvā duṣṭāṃśca ghātayet

rājño hi rakṣādhikṛtāḥ parasvādāyinaḥ śaṭhāḥ //
bhṛtyā bhavanti prāyeṇa tebhyo rakṣedvasundharām

tathā ca rakṣādhikṛtānanurūpeṇa yojayet //
vibhavena dvija śreṣṭhāḥ parīkṣya ca punaḥpunaḥ

rājā karmaniyuktānāṃ strīṇāṃ preṣyajanasya ca //
pratyahaṃ kalpayed vṛttiṃ sthānakarmānurūpataḥ

āyadvārāṃśca nocchindyādviśeṣadvārakānapi //
samyagbaliśca gṛhṇīyānmālākāropamāṃ nṛpaḥ

krayavikrayamadhvānaṃ bhaktañcāsaparivyayam //
yogakṣemañca samprekṣya vaṇijo dāpayetkaram

yathā phalena yujyeta rājā karttā ca karmaṇām //
tathāvekṣya naro rāṣṭre kalpayetsatataṃ karam

pañcāśadbhāga ādāyo rājñāmpaśuhiraṇyayoḥ //
dhānyānāñca tathā ṣaṣṭhaṃ sasyānāñca mahīkṣitā

/
ṣaṣṭhameva tathā bhāgaṃ māṣāṇāṃ madhusarpiṣām //
gandhauṣadhirasānāñca puṣpamūlaphalasya ca

patraśākatṛṇānāñca carmaṇāṃ dvaidalasya ca //
mṛnmayānāñca bhāṇḍānāṃ sarvasyāśmamayasya ca

yatkiñcidapi varṣasya dāpayetkarasaṃjñitam //
vyavahāreṇa jīvantaṃ rāṣṭre rājyaṃ pṛthakpṛthak

rājadūtakarebhyaśca gṛhṇīyātpañcakaṃ śatam //
pañcapañcaśatantatra samikaḥ prāptumaharti

kārukāñśilpinaścaiva śūdradharmopajīvinaḥ //
ekaikaṃ kārayetkarma māsimāsi mahīpatiḥ

svadeśapaṇyācchulkāṃśaṃ gṛhṇīyāddaśamaṃ nṛpaḥ //
videśapaṇyācca tathā deyampañcaśataṃ samam

śulkasthānambhavedekaṃ na dvitīyaṃ kathañcana //
śulkaṃ bhūyastu gṛhṇītaścaurasyāpnoti kilbiṣam

na bhinnakārṣāpaṇamasti śulkaṃ na śilpavṛttau na śiśau na dūte //
na bhaikṣyalabdhena hatāvaśeṣe na śrotriye pravrajite na yajñe

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ० kha० mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu rājadharmmanirūpaṇo nāma trayoviṃśatyadhikatriśatatamo'dhyāyaḥ

3.324
ṛṣaya ūcuḥ //
rājño dharmastvayā prokto vyavahārānvavekṣaṇam //
tadasmākaṃ tvamācakṣva tvaṃ hi sarvaviducyase

haṃsa uvāca //
āsītkṛtayuge pūrve prajādharmanibandhanaḥ //
tatastretāyuge teṣāṃ dharmo nāśamupāgamat

dharme naṣṭe manuṣyāṇāṃ vyavahāraḥ pravartitaḥ //
draṣṭā ca vyavahārāṇāṃ rājā daṇḍadharaḥ kṛtaḥ //

kulāni śreṇayaścaiva gaṇāścādhikṛto nṛpaḥ //
draṣṭāro vyavahārāṇāṃ guravo hyuttarottaram

vyavahārānnṛpaḥ paśyedvidvadbhirbrāhmaṇaiḥ saha //
dharmaśāstrānusāreṇa rāgadveṣavivarjitaḥ

kulodgatā sthitā dharme mṛjāyuktāḥ śrutānvitāḥ //
rājñā sabhāsadaḥ kāryā ripau mitre ca ye samāḥ //

apaśyatā kāryavaśādvyavahārānnṛpeṇa tu // //
sabhyaiḥ saha niyoktavyo brāhmaṇaḥ sarvadharmavit

kṣattriyastvatha vā vaiśyo na tu śūdraḥ kadācana //
yasya rājñastu viṣaye śūdro dharmavivecakaḥ

tasya sīdati tadrāṣṭraṃ durbhikṣavyādhitaskaraiḥ //
vivādād dviguṇaṃ daṃḍaṃ kūṭakṛtsākṣiṇastathā

dviguṇaṃ ca tathā sabhyā rāgadveṣavyavasthitāḥ //
durmṛṣṭavyavahāreṇa rājñā vittaṃ yadarjitam

triṃśadguṇaṃ tu dātavyaṃ brāhmaṇeṣvatha vāṃbhasi //
smṛtyācāravyapetena mārgeṇādharṣitaḥ paraiḥ

āvedayati cedrājñe vyavahārapadaṃ hi tat //
pratyarthinastathā kuryādāhvānaṃ pṛthivīpatiḥ

anāgacchañjito rājñā vineyaḥ puruṣo bhṛśam//
nadīsantārakāraṇyadurdeśopaplavādiṣu

nāgastho na sa daṃḍyaḥ syānnāsau rājñoparādhyati //
niveṣṭukāmo rogārto yiyakṣurvyasane sthitaḥ

abhiyuktastathānyena rājakāryaratastathā //
gavāṃ pracāre gopālāḥ sampatkāle kṛṣīvalāḥ

śilpinaścaiva tatkālaṃ cāyudheyāśca vigrahe //
apāstavyavahārāśca dūtadāno mukhī vrate

viṣamasthaśca nāsādhyā nacaināṃścāhvayennṛpaḥ //
pratyarthino'grato lekhyaṃ yathāveditamarthinaḥ

samāmāsatadardhāharjñātināmādicihnitam //
śrutārthasyottaraṃ lekhyaṃ pūrvāvedakasaṃnidhau

tatorthī lekhayetsadyaḥ pratijñātārthasādhanam //
caturdhā tacca kathitaṃ munibhistattvadarśibhiḥ

likhitaṃ sākṣiṇo bhuktiścaturthī vaidikī kriyā //
sārastu vyavahārāṇāṃ pratiṣṭhā samudāhṛtā

tatsiddhau siddhimāpnoti viparītamatonyathā //
abhiyogamanistīrya nainaṃ pratyabhiyojayet / २१ //
kuryātpratyabhiyogaṃ ca kalahe sāhaseṣu va //
ubhayoḥ pratibhuvau grāhyau samarthau kāryanirṇaye //

sāhasasteyapāruṣye hyabhiśāpātyaye striyam //
vivādayetsadya eva kālo'nyatrecchayā smṛtaḥ

deśāddeśāntaraṃ yāti sṛkkiṇī parileḍhi ca //
lalāṭaṃ svidyate cāsya mukhaṃ vaivarṇyameti ca

pariśuṣyatskhaladvākyo viruddhaṃ bahu bhāṣate //
abhiyogetha vā sākṣye duṣṭaḥ sa parikīrtyate

ākārairiṅgitairgatyā ceṣṭitairbhāṣitena ca //
netravaktravikārābhyāṃ gṛhyateṃ'targataṃ manaḥ

tripakṣādvijito jñeyastūttarasyāprayacchataḥ //
sarveṣveva vivādeṣu balavatyuttarā kriyā

ādhau pratigrahe krīte pūrvāttu balavattarā //
sarvopadravakartāramekadeśavibhāvitam

sarvasmāddhīyate cārthāditi dharmavido viduḥ //
balopadhinivṛttām̐stu vyavahārānnivarttayet

strīnaktamantarāgārabahuśatrukṛtām̐stathā //
rogārttabhītavyasanibālaśiṣyakṛtāni tu

akṛtāni vijānīyāttathā dāsakṛtāni tu//
gurorvākyena śiṣyasya pitṛvākyātsutasya ca

dāsasya svāmivākyena vyavahārastu siddhyati //
strīkṛtānyapramāṇāni kāryāṇyāhuranāpadi

viśeṣato dhanakṣetre dāyādadhanavikramāḥ //
etānyeva pramāṇāni bhartā yadyanumanyate

puraḥ patyurabhāvena rājā vā pitṛputrayoḥ //
bāla āṣoḍaśāvarṣātpaugaṇḍaścābhiśasyate

parato vyavahārajñaḥ svatantraḥ pitaraṃ vinā //
aprāptavyavahārasya svātaṃtryaṃ māturucyate

asvatantrakṛtānyāhurapramāṇāni paṃḍitāḥ //
nāniyuktena vaktavyaṃ vyavahāre kathaṃcana

aniyuktavaco daṇḍyo rājā rukmasya kṛṣṇalam //
niyukto na niyukto vā vidyā vākyamudāharan

sarvasvarahitaḥ kāryo lekhako'nṛtalekhakaḥ //
lekhakasya ca sabhyānāṃ sākṣiṇāṃ yaśca dūṣakaḥ

anāhūtasya cāhvāne āhūtasya ca mokṣaṇe //
ajito'smīti manvāno brūyāttaṃ tu parājitam

rājā tānvinayedviprāndaṃḍena dviguṇena ca //
sabhā vā na praveṣṭavyā vaktavyaṃ vāsamaṃjasam

abruvanvibruvanvāpi naro bhavati kilbiṣī //
pādo dharmasya kartāraṃ pādaḥ sākṣiṇameva ca

pādaḥ sabhāsadaḥ sarvānpādo rājānamṛcchati //
rājā bhavatyanenāstu nindārho yatra nindyate

eno gacchati kartāraṃ mucyante ca sabhāsadaḥ //
chalaṃ nirasya bhūtena vyavahārānnayennṛpaḥ

bhūtamapyanupanyastaṃ vyavahāreṇa hīyate//
sapaṇaścedvivādaḥ syātaddhanaṃ dāpayennaraḥ//
daṇḍaṃ ca svapaṇaṃ caiva dhanike dhanameva ca

na sā sabhā yatra na saṃti vṛddhā na te vṛddhā ye na vadaṃti dharmam//
na taddharmaṃ yatra na satyamasti na tatsatyaṃ yacchalenānuviddham

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ०kha० mā० saṃvāde munīnprati haṃsagītāsu vyavahāranirūpaṇo nāma caturviṃśatyuttaratriśatatamo'dhyāyaḥ

3.225
haṃsa uvāca //
saṃbhogo dṛśyate yatra na dṛśyetāgamaḥ kvacit //
āgamaḥ kāraṇaṃ tatra na bhogastatra kāraṇam

āgamena viśuddhena bhogo yāti pramāṇatām //
aviśuddhāgamo bhogaḥ prāmāṇyaṃ naiva gacchati

āhaṃtaivābhiyuktaḥ sannarthānāmuddharetpadam //
bhuktireva viśuddhā syātprāptānāṃ pitṛtaḥ kramāt

anvāhitaḥ ..... hele vispaṣṭayācitam //
apratyakṣaṃ ca yadbhuktaṃ na cedbhogena jīryate

paśyato'bruvato bhūmerhānirviṃśativārṣikī //
pareṇa bhujyamānāyā dhanasya daśavārṣakī

tribhireva tu yadbhuktaṃ puruṣaistu yathāvidhi //
lekhyābhāvepi taṃ tatra caturthaḥ samavāpnuyāt

āgamopyadhiko bhuktervināpūrvakramāgatāt //
āgamopi balī naiva bhuktistatrāpi yatra na

ādhyābhihastā sa bhṛśaṃ vineyā daṇḍena viprā dviguṇena rājñā //
loke na duṣṭaḥ sa tu kaṃṭakaḥ syātpāpātmanāṃ mūrdhani tiṣṭhatīti//////
iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu bhogalakṣaṇavarṇano nāma pañcaviṃśatyuttaratriśatatamo'dhyāyaḥ